گزارشی از حسن بختیاری
در آستانة درب ورودی حرم «امامزاده عبدالله» چند مقبره و مغازة قدیمی وجود دارند که یکی از این مغازه‌ها بیش از شصت سال است کارنامة فعّالیت هنری استاد عبدالله حجّار را در خود جای داده است.
استاد متولّد سال 1320ه .ش. در شهر ری است و از سال 1336ه .ش. وارد در سنگ‌تراشی شده است. او بیش از شصت سال است که در آستانة امامزاده مشغول به فعّالیت است و خاطرات فراوانی از رفت و آمدها و تشییع و تدفین‌ها دارد. به واسطة نوع حجّاری و اهتمام فراوانی که به خط و خوش‌نویسی و حجّاری قدیمی دارد، بسیاری از هنرمندان، خصوصاً در ساحت خوش‌نویسی، سفارش‌های خود را به ایشان می‌سپارند و نوع هنری او را می‌ستایند.
وی در مورد آغاز فعّالیت خود در این رشته می‌گوید:
آن زمان تمام سنگ‌ها به صورت تکّه‌های بزرگ از معدن می‌آمد و قطر سنگ‌ها بین سی تا پنجاه سانتی‌متر می‌شد. باید با قلم و چکش و تیشه و کمپرس تراشیده می‌شد و به صورت قطعه‌های کوچکتر در می‌آمد تا آمادة کار شود بعدا سنگبری‌ها آمدند و سنگ را به اندازه‌های مشخّص بریده و آماده می‌کردند.
اوّل که آمدم، رفتم «ابن بابویه». آن وقت‌ها در آنجا حجّار بسیار خوبی بود به نام اوس (اوستا) شعبانعلی. گل و بوته و خطّ برجسته را بسیار خوب بر روی سنگ پیاده می‌کرد و من هم چند سالی پیش او بودم تا آنکه به سربازی رفتم.
بعد از سربازی هم به امامزاده عبدالله آمدم و مشغول به کار شدم. در آن موقع باید اوّل سنگ‌تراشی می‌کردیم و بعد از آماده شدن سنگ، انتقال خط و گل و بوته بر روی سنگ انجام می‌دادیم و پس از آن، با قلم و چکش، نقوش را روی سنگ، حجّاری و ماندگار می‌کردیم.
به همین خاطر من خطّاطی و حجاری را با هم یاد می‌گرفتم؛ آن هم با ابزارهایی که در این زمان حتّی کسی نامی از آنها نمی‌شناسد.
آقا عبدالله در مورد اساتید خوش‌نویسی خود می‌گوید:
آن وقت‌ها آقای صانعی خوانساری، شخصیت بسیار محترمی بود که علاوه بر اشتغال به شغل شریف معلّمی، به خاطر آنکه خوش‌نویسی را خیلی خوب می‌دانست، هفته‌ای یکی دو روز می‌آمد امامزاده عبدالله، سفارش‌ها را بر روی سنگ‌ها می‌نوشت و می‌رفت.
جرقّة اوّل خوش‌نویسی را او در ذهن من ایجاد کرد. خود او هم در آن زمان بهترین خوش‌نویس روی سنگ بود. فرد دیگری هم بود به نام امیرخان ذوالفقاری؛ امّا آقای صانعی بیشتر مطرح بود که متأسّفانه در سال 54 از دنیا رفت و در همین امامزاده عبدالله هم دفن شد.
بعدها با آقا مهدی عربشاهی آشنا شدم. پدر آقا مهدی، خود سنگ‌تراش بود و بسیاری از اوقات برای کمک به محلّ کار پدر می‌آمد. بعدها هم که هنر خوش‌نویسی را به صورت جدّی ادامه داد و به استادی انجمن خوش‌نویسان ایران رسید. او علاوه بر خوش‌نویسی، در هنرهای حجّاری، موسیقی و شعر هم دست داشت.
استاد مهدی عربشاهی در تاریخ بیست و هشتم آبان سال 1373ه .ش. در گذشت.
او در مورد سطح هنر حجّاری در این زمان می‌گوید:
در قدیم کارهایی انجام می‌شد که امروز به رغم رشد و پیشرفت ابزار‌ها و لوازم، دیگر شاهد آن آثار نیستیم. روزها به طول می‌انجامید تا یک سنگ قبر به نتیجه برسد؛ با خطوط و نقوش برجسته و خطّ اساتید بزرگ و به جرئت می‌توان گفت هرکدام از آن سنگ‌ها یک اثر هنری فاخر بودند؛ ولی امروز دیگر نه آن دلبستگی‌ها به این سبک کار وجود دارد و نه کسی خواهان آن هنر است.ظرف چند دقیقه با استفاده از کامپیوتر، خطّ و نقش تهیّه و بعد هم با دستگاه‌های بزرگ و به‌روز، خط بر روی سنگ حک می‌شود.
وی در مورد چرایی این سیر نزولی بیان می‌دارد:
آن موقع حساب پول و مزد و اینها نبود و عجله‌ای هم در کار نبود؛ مثلاً کسی بود به نام اوس عبّاسقلی که سنگ قبر ناصرالدّین‌شاه کار اوست. اوس عباسقلی تا وقتی که حال داشت، کار می‌کرد و به دنبال آن نبود که کار را تمام کند و سریع‌تر اجرت کار را بگیرد. گاهی اوقات کلّ روز را برای پیاده کردن یک گل بر روی سنگ وقت می‌گذاشت؛ امّا امروز همة حساب و کتاب‌ها تغییر کرده؛ نه هنرمندان آن حوصله‌ها را دارند و نه سفارش‌دهندگان.
از استاد عبدالله حجّار پرسیدیم که چقدر نسبت به این هنر ارزش قائل هستند؟ با تأسّف ابراز داشت:
اوّل‌ها خیلی روی کار حسّاس بودم و علاقه‌مند؛ خیلی هم دنبال کار قدیمی بودم؛ حتّی مجسّمه‌سازی را هم از همان اوس شعبانعلی یاد گرفتم؛ ولی وقتی ما آمدیم، دیگر سفره را جمع کردند و کارها بزن و برو شده بود. الآن دیگر برای گذراندن روزگار و تأمین روزی، ناچاریم مشغول باشیم.
همین حالا هم کسانی هستند که برای تأمین سنگ، هزینة زیادی می‌کنند و چند میلیون بابت خرید یک سنگ خارجی پول می‌دهند؛ امّا وقتی می‌خواهند مثلاً پانصد هزار تومان بابت حجّاری بدهند، می‌گویند: اوه چه خبره؟
همة این عوامل سبب شده که دیگر علاقه ای باقی نماند.
از ایشان در مورد کارهای شاخصی که انجام داده‌اند، سؤال کردیم. پس از مدّتی تأمّل، فقط یک کار را به خاطر آوردند؛ آن هم سنگ قبر استاد عبدالله فرادی است که به خطّ استاد مسلّم هنر خوش‌نویسی، استاد عبّاس اخوین نگاشته شده است؛ امّا همان یک کار که در ردیف اوّل قبور قطعة هنرمندان «بهشت زهرا(س)» قرار دارد، به خوبی نشان‌دهندة تسلّط و اشراف فراوان ایشان در حرفة حجّاری است.
اوس عبدالله در ابتدای این مصاحبه و پس از بیان اینکه ما علاقه‌مند هستیم با او در مورد سابقة فعّالیت هنری‌اش گفت‌وگو کنیم، گفت:
چه عجب بعد از این همه سال یکی پیدا شد ما را هم هنرمند به حساب آورد!
این نکته حائز اهمّیت است که هنر حجّاری بر روی سنگ، ترکیبی از چند هنر مستقل بوده و استاد حجّار باید هنرهایی از قبیل خوش‌نویسی، تذهیب، شناخت سنگ‌ها و حجّاری را به خوبی بداند.