نفت بدهید،آب بگیرید!

از نقشة «ترکیه» برای تأمین آب اسرائیل و جنگ آبی با دیگر همسایگان چه می‌دانید؟

کشور ترکیه که سودای احیای «امپراتوری عثمانی» را در سر می‌پروراند و چندی پیش نقشة خیالی مدّ نظر خود را نیز منتشر کرد، سال‌هاست که برای کم کردن دسترسی کشورهای منطقه از جمله «ایران» به آب، نقشه‌ها طرّاحی نموده و خیال‌ها در سر می‌پروراند.

ترکیه دو دهة پیش، قراردادی برای صادرات سالانة 15 میلیارد متر مکعّب آب با رژیم ‌صهیونیستی به امضا رساند. «آنکارا» در این قراردادها از مشتریانش پول دریافت می‌کند؛ امّا در نظر دارد با مواجه ‌شدن کشورهای منطقه با بحران‌های آبی، در مقابل دریافت نفت ارزان‌قیمت به آنها آب بدهد.

ترکیه در دوران جدید خود هنگامی که با کمبود ذخایر ارزی روبه‌رو بود، درآمدهای سرشار نفتی کشورهای منطقه را نظاره می‌کرد. آنکارا حتّی در دوره‌ای که به رشد اقتصادی رسید، در حالی بود که این کشور، محلّی برای سرمایه‌گذاری‌های خارجی شده بود و هم‌زمان، کشورهای نفتی منطقه با درآمدهایشان، هم صنایع خود را بدون نیاز به جذب سرمایه‌گذاری خارجی راه‌اندازی می‌کردند و هم در کشورهای دیگر سرمایه‌گذاری‌های کلانی انجام می‌دادند. به عنوان مثال ارزش «صندوق سرمایه‌گذاری ابوظبی» تنها بالغ بر 500 تا 700 میلیارد دلار است؛ چیزی که از مجموع سرمایه‌گذاری‌های خارجی در ترکیه نیز بیشتر می‌شود.

به همین دلیل نداشتن نفت، در ذهن رهبران ترکیه به‌ نوعی عقده تبدیل شده است و آنها حالا مدّعی هستند همان‌طور که زمانی کشورهای «خاورمیانه» دارای نفت بوده‌اند، امروزه نیز آب برای ترکیه مانند نفت است و کشورهای منطقه برای استفاده از آب‌هایی که منشأ آن ترکیه است، باید پول بپردازند.

منشأ دو رود اصلی منطقه، یعنی «دجله» و «فرات» که به دو کشور «عراق» و «سوریه» نیز می‌رسند، ترکیه است. رود دجله از «کوه توروس» در شرق این کشور سرچشمه می‌گیرد و سرچشمه‌های رود فرات نیز در «آناتولی شرقی» قرار دارد. این دو رود اصلی، نقش بزرگی در منطقه داشته‌اند و بخش بزرگی از عراق به خصوص جنوب آن، وابسته به جریان داشتن دجله و فرات است.

دولت ترکیه از زمان آتاتورک، مؤسّس ترکیة نوین، به ‌دنبال توسعه طرح‌های سد سازی در این منطقه بوده است تا با ساخت آنها به ‌زعم خود، موجب آبادانی شرق و جنوب شرق ترکیه شده و ارتباط میان مناطق مختلف این کشور را افزایش دهد. بر همین اساس از سال 1936م. طرحی در ذهن مسئولان ترکیه‌ای شکل گرفت که «پروژه آناتولی جنوب شرقی» نام‌گذاری شد که در ترکی استانبولی«Guneydogu Anadol Projesi» نام دارد و به ‌اختصار (GAP) نامیده می‌شود. بر اساس این طرح که از دهة 1980م. تمرکز بر آن افزایش یافت، مجموعه‌ای از سدها و نیروگاه‌های برق در بخش‌های بالادستی دجله و فرات احداث شده یا در دست احداث است. در مجموع، طبق این طرح، ۱۴ سد روی فرات و ۸ سد روی دجله ساخته شده و ۱۹ نیروگاه برق آبی نیز ایجاد خواهد شد. این نیروگاه‌ها می‌توانند با تولید سالیانه ۵۵ میلیارد کیلووات ساعت برق، ۲۵% از برق مورد نیاز این کشور را تأمین کنند.

نخستین سدّ این طرح، در سال 1992م. با نام «آتاتورک» افتتاح شد که دارای گنجایشی در حدود ۴۹ میلیارد متر مکعّب است. این میزان از گنجایش برابر است با گنجایش تمام ۶۵۰ سدّ موجود در ایران. سدّ آتاتورک از لحاظ حجم کار ساختمانی، پنجمین سدّ بزرگ جهان و از لحاظ تولید برق‌ آبی نیز در دنیا سوم است. این سد بزرگترین سدّ «اروپا» و ترکیه است. در طرح «گاپ» همچنین امکان آبیاری ۲ میلیون هکتار زمین کشاورزی فراهم می‌شود. در صورت تکمیل نهایی این طرح، آنکارا می‌تواند 45% از آب‌های دجله و فرات را به شکلی مستقیم کنترل کند. ترکیه برای تکمیل این طرح، زمانی 30 ساله در نظر گرفته بود و پیش‌بینی داشت برای تکمیل پروژهف 32 میلیارد دلار لازم دارد. تاکنون بخش‌هایی از این طرح ساخته و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند؛ امّا تکمیل بقیّة بخش‌ها دارای دشواری‌های زیادی، به خصوص از نظر سیاسی است. با این حال ترکیه اعلام کرده پس از تکمیل گاپ، طرح‌هایی برای ساخت ۹۰ سدّ دیگر و ۶۰ نیروگاه برقی در دست دارد.

ترکیه در سال 2020م. آب‌گیری «سدّ ایسیلو» را که بخشی از گاپ به حساب می‌آید، آغاز کرده است. این سد سه برابر بزرگترین سدّ ایران یعنی «سدّ کرخه» گنجایش دارد. در صورت آب‌گیری کامل این سد، از ورود 56 تا 60% از آب دجله و فرات به عراق کاسته خواهد شد. تکمیل گاپ با تأثیرات اقلیمی‌ای که دارد، می‌تواند در آینده‌ای نزدیک، آب ورودی به عراق را تا ۸۰% کاهش دهد. در این میان، 20% باقیمانده نیز بیشتر از سمت ایران وارد عراق خواهد شد؛ زیرا بخشی از سرچشمه‌های رود دجله در ایران قرار دارد.

ترکیه اهداف گوناگونی در اجرای این طرح دارد. بخشی از اهداف این سدسازی‌ها به این شرح است:

کنترل و مقابله با کردها

ترکیه 80 میلیون جمعیت دارد که از این بین، 20 تا 25 میلیون نفر از آن کرد هستند؛ گرچه مهاجرت کردها به شهرهای داخلی ترکیه سبب شکل‌گیری جمعیت‌های کرد در شهرهایی مانند «استانبول» نیز شده است، امّا بیشتر کردها در مناطق شرقی و جنوب شرقی ترکیه زندگی می‌کنند و از اساس، بیشتر جمعیت این منطقه کرد هستند. این درحالی است که ایران با جمعیتی مشابه با ترکیه دارای حدود 8 میلیون کرد است که نیمی از آنها شیعه بوده و نیمی دیگر نیز به‌ دلایل نژاد، پیوستگی بالایی با دیگر ساکنان ایران دارند؛ امّا در ترکیه به دلیل اختلاف نژادی، درگیری‌های میان کردها با دولت مرکزی شدید است. عراق نیز با نصف جمعیت ترکیه تنها دارای 6 میلیون کرد است که از امتیازات بالایی مانند داشتن یک اقلیم اختصاصی و پست ریاست ‌جمهوری بهره می‌برند. سوریه نیز دارای 2 میلیون کرد است که به آنان کرد عرب گفته می‌شود؛ زیرا بسیار شبیه اعراب شده‌اند. به همین دلیل است که جدایی‌طلبی کردها بیش از هر کشوری، ترکیه را تهدید می‌کند. ترکیه می‌کوشد با اجرای پروژة گاپ، مناطق شرقی خود را نیز توسعه داده و در پی آن، جمعیت ترک را نیز به این مناطق بکشاند و از سوی دیگر جمعیت کرد این منطقه را نیز به زیرساخت‌هایی وابسته کند که در دستان دولت ترکیه قرار دارد.

کردها می‌گویند پروژة گاپ در منطقه‌ای اجرا شده است که 90% جمعیت اطراف آن کرد هستند. به همین دلیل کردها معتقدند این طرح برای مقابله با آنها صورت گرفته است؛ زیرا به دنبال اجرای گاپ، 2 میلیون کرد باید مناطق زندگی‌شان را ترک کنند. همچنین یکی دیگر از اهداف ترکیه از ساخت چنین سدهایی، ایجاد مرزهای آبی برای زیر آب بردن مناطق مرکزی ترکیه با عراق است؛ زیرا این مناطق محلّ عبور گروه‌های جدایی‌طلب کرد است.

تحت فشار قرار دادن عراق و سوریه

دولت ترکیه هنوز به بخش‌هایی از عراق و سوریه چشمداشت دارد. ترک‌ها می‌گویند بر اساس برخی از توافقات، پس از جنگ جهانی اوّل قرار بوده است «موصل» و مناطق اطراف آن را که در حال حاضر جزئی از عراق است، در دست خود نگه دارند و همچنین «حلب» در سوریه را هم به خاک ترکیه منضم کنند.

ترک‌ها در حال حاضر با نفوذ پیدا کردن در سوریه تا حدّی به نقشه‌های خود دربارة این کشور دست پیدا کرده‌اند و قصد دارند در آینده به موصل در عراق نیز دست‌اندازی کنند؛ به ویژه آنکه این منطقه دارای منابع نفتی است. در صورتی که عراق موجودیت خود را به خاطر منابع آبی دجله و فرات در خطر ببیند، احتمال بالایی وجود دارد که حاضر به رهایی موصل و استان «نینوا» شود.

مبادلة آب با نفت و ردّپای اسرائیل

ترکیه دو دهة پیش قراردادی برای صادرات سالانة 15 میلیارد متر مکعّب آب با رژیم ‌صهیونیستی به امضا رساند. «آنکارا» در این قراردادها از مشتریانش پول دریافت می‌کند؛ امّا در نظر دارد با مواجه‌شدن کشورهای منطقه با بحران‌های آبی، در مقابل دریافت نفت ارزان‌قیمت، به آنها آب بدهد؛ به‌ عنوان مثال ترکیه در ازای نفت ارزان از عراق در قراردادهای بلندمدّت، بخشی از آب‌های موجود در سدهایش را آزاد خواهد کرد.

جنگ آب جدّی‌تر از جدال نفتی

کامالا هریس، معاون جو بایدن ضمن اذعان به لشکرکشی «آمریکا» در جنگ‌های گذشته برای نفت اعلام کرد:

برای سال‌ها و نسل‌ها، جنگ‌ها بر سر نفت بوده است. در آینده‌ای نه‌ چندان دور، جنگ‌ها بر سر آب خواهد بود. این صریح‌ترین موضع‌گیری یکی از مقامات عالی آمریکا دربارة تغییر دلیل اصلی جنگ‌ها در آینده است.

هومر دیکسون، استاد «دانشکدة امور بین‌المللی بالسیلی» و محقّق «دانشکدة محیط زیست» معتقد است که جنگ‌های آینده و خشونت‌های مدنی و اجتماعی عمدتاً از کمبود منابع آب، غذا، جنگل و شیلات ناشی خواهد شد. نازلی چوری و رابرت فورث نیز معتقدند جنگ‌های اوّل و دوم جهانی عمدتاً بر سر منابع کمیاب و تجدیدناپذیر رخ دادند. در حالی‌که چه کشورهای مدرن و چه کشورهای به شدّت وابسته به منابع تجدیدپذیر، بر سر هر دو منبع با هم درگیر خواهند بود. از این‌رو، آب به عنوان یک تأمین منبع این نیازهای انسانی، در صورت کمبود و بحران، امنیت ملّی را دچار چالش می‌کند.

در سال 1950م.، 12 کشور، در سال 1990م.، 26 کشور (از این میان 9 کشور در خاورمیانه‌اند) با 300 میلیون جمعیت دچار کم‌آبی بوده‌اند؛ امّا تا سال 2025م.، 65 کشور با جمعیت 7 میلیاردی دچار کم‌آبی می‌شوند. توزیع منطقه‌ای آب شیرین در جهان نیز بسیار ناهمگون است؛ به گونه‌ای‌که تقریباً 60% از منابع آبی جهان در 8 کشور واقع شده است. «برزیل» 2/14%، «روسیه» 8/9%، «چین» 2/7%، «کانادا» 2/7%، «اندونزی» 3/6%، آمریکا 2/6%، «کلمبیا» 8/2% و «کنگو» 5/2% از منابع آبی جهان را در اختیار دارند. این ناهمگونی در توزیع منطقه‌ای آب، نشان می‌دهد برخی مناطق جهان بیشتر از نقاط دیگر مستعدّ درگیری بر سر آب هستند؛ به ‌عنوان مثال خاورمیانه با وجود دارا بودن 5% از جمعیت جهان تنها دارای یک درصد از منابع آبی است.

در منطقة خاورمیانه نیز این بی‌آبی به شکل یکسانی تقسیم نشده است و برخی نواحی از کم‌آبی مزمن رنج می‌برند؛ در حالی‌که برخی مناطق شمالی خاورمیانه مانند ترکیه، عراق و «شامات» دارای رودخانه‌های متعدّد و بزرگی هستند. در جنوب صحرا‌ها و واحه‌های فراوانی وجود دارد و تنها درآمدهای نفتی به کمک این کشورها آمده است. کشورهای حاشیة جنوبی «خلیج فارس» برای مقابله با کم‌آبی دست به شیرین‌سازی آب می‌زنند.

در جهان سه کشور بیشترین میزان شیرین‌سازی آب دریا را دارند که دو کشور آن

در حاشیة جنوبی خلیج فارس واقع شده‌اند. در این حوزه، آمریکا مقام نخست را دارد و پس از آن «عربستان سعودی» و «امارات متـحدة عربی» در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند. عربستان سعودی دارای 27 کارخانة نمک‌زدایی است که 70% آب شرب ملّی را تأمین می‌کنند. عربستان سعودی 30% از مجموع شیرین‌سازی آب دریا در دنیا را به خود اختصاص داده است. چنین مسئله‌ای سبب شده به‌ دلیل نیازمندی کشورهای حاشیة جنوبی خلیج فارس به تأسیسات آب شیرین‌کن، در صورت بروز جنگ، امنیت آبی این کشورها به موازات امنیت نظامی آنها با خطر مواجه شود. به رغم شدید بودن مشکلات کشورهای حاشیة جنوبی خلیج فارس، اوضاع در مناطق شمالی خاورمیانه که دارای منابع آبی بیشتری هستند نیز مناسب نیست؛ زیرا با مشکل حوضه‌های آبریز مشترک مواجه هستند. بیش از 50% از جمعیت منطقه خاورمیانه در حوضه‌های آبریز مشترک زندگی می‌کنند. این مسئله در خود، انواعی از درگیری‌های پنهان را جای داده است؛ به عنوان نمونه منابع آبی موجود در خاک عراق تنها پاسخگوی 20 تا 25% نیازهای این کشور هستند و مابقی نیازهای این کشور وابسته به ترکیه، ایران و سوریه است. یکی دیگر از مشکلات خاورمیانه مشکلات موجود در سیستم‌های کشاورزی آن است.

قارّه درصد از جمعیت جهان درصد از آب شیرین جهان

آمریکاری شمالی 8 15

آمریکای جنوبی 6 26

اروپا 13 18

آفریقا 5 11

اقیانوسیه 6 5

آسیا 60 36

خاورمیانه (جزئی از آسیا) 5 1

درحالی‌که در جهان، 70% آب به مصرف آبیاری کشاورزی می‌رسد، ایران 91% و عربستان 89% آب خود را صرف کشاورزی می‌کنند. این میزان در کشورهای صنعتی اروپایی تنها 49% است. بحران مصرف بالای آب برای کشاورزی، حتّی برای کشوری مانند عربستان سعودی که با درآمدهای نفتی گسترده به بهترین شرکت‌ها و مشاوران خارجی دسترسی دارد نیز وجود دارد؛ موضوعی که حاکی از ریشه‌دار بودن چنین مشکلی در خاورمیانه است. اصلاح نظام‌های کشاورزی در این منطقه می‌تواند تا حدّ زیادی از درگیری‌های فعلی بر سر آب کاسته یا حدّاقل سرعت تنش‌ها را کم کند. مشکلات فراوان آبی در جهان حالا به شکلی کاملاً واضح، در حال تبدیل شدن به دلایلی برای جنگ هستند.