روانشناسی و استعماردرآلمان

نويسنده : عمر هارون خلیفففه / ترجمه : علی شمس

فونت، عالی‌قدرترین مقام در تاریخ روانشناسی است. بدون تردید می‌توان به وی روانشناس گفت. فونت نخستین کارگاه روانشناسی را در سال ۱۸۷۹م. در شهر «لایپزیک» تأسیس کرد و براساس اسناد تاریخی، در همین سال به لحاظ موضوعی، روانشناسی از فلسفه جدا شد.

فونت روانشناسی تجربی را در صدر توجّهات خویش قرار داد و پس از آن، روانشناسی اجتماعی و ماوراءالطّبيعة علمی را مدّ نظر داشت. به گفتة او، تنها از طریق مطالعة انسان طبیعی و نیز روانشناسی مردمی، می‌توان به عالی‌ترین سطوح خردسنجی دست یافت. وی در واپسین سال‌های حیات خود، کتابی در چند جلد دربارة روانشناسی مردمی یا «روانشناسی فولکلوریک» نوشت. فونت می‌گوید:

عملیات روانی فردی را می‌توان در کارگاه مطالعه کرد؛ ولی الگوهای فرهنگی را نمی‌توان در کارگاه بررسی کرد.1

فونت معتقد بود، برای پژوهش در «خردسنجی پایه»، همان روش تجربی در روانشناسی مناسب است؛ امّا این روش برای مطالعة پدیده‌هایی که از فرهنگ تأثیر می‌پذیرند، مناسب نیست.2

در واقع، فونت دلایل نارسایی روش تجربی را بیان کرده است.3 وی می‌گوید:

اندیشه در حیطة زبان، آداب، رسوم و اساطير بسیار تأثیرپذیر است و اینها زمینه‌هایی مناسب برای روانشناسی فرهنگی یا فولکلوریک هستند.4

در جنگ جهانی اوّل، فونت بر این باور بود که خرد و عقل جمعی در «آلمان» از خرد و عقل جمعی دشمن بیشتر است و جامعة آلمان بر قهرمان‌گرایی، ادای تکالیف و ارزش‌های معنوی تأکید دارد.5 از لحاظ تاریخی، تأسیس روانشناسی فولکوریک و مردمی که جوامع ابتدایی موضوع مطالعة آن است، با به وجود آمدن دانش «انتروپولوژی» (انسان‌شناسی) رابطه‌ای محکم دارد. در واقع، سال ۱۸6۰م. سال آغاز دانش انتروپولوژی محسوب می‌شود.

طیّ سال‌های ۱۸6۰ تا ۱۸۸۰م. عمدة تألیف‌های «مکتب نظریّة تکامل» (از جمله «حقّ مادری» به قلم باخ اوفن و «قانون قدیم»، به قلم ماین) به نگارش در آمد. همچنین در سال ۱۸6۵م. کتابی به نام «تحقیقاتی در تاریخ آغازین نوع بشر» به قلم تیلور نگاشته شد. وی کتاب دیگرش را به نام «جامعة ابتدایی» در سال ۱۸۷۱م. نوشت.

مورگان نیز کتاب‌هایی دربارة «مقرّرات خویشاوندی» در سال ۱۸6۹م. و جامعة قدیم در سال ۱۸۷۷م. نگارش کرد. به قول ادوارد سعيد:

انسان‌شناسی در بین علوم، بیش از همه با استعمار آمیختگی و امتزاج دارد؛ چون دانشمندان انسان‌شناس و نژادشناسان، در موارد بسیار زیادی به حاکمان استعمارگر، مشورت‌هایی دربارة آداب و رسوم ملل و نژادها و آئین و رفتارهای آنان داده‌اند.

مجموعه مقالات بسیار ممتازی که طلال اسد (پروستیت) در سال ۱۹۷۳م. با عنوان «انسان‌شناسی و مقابله با استعمار» منتشر کرد، حدود ارتباط بین علمای انسان‌شناس با استعمارگران را بسیار فراتر از این حرف‌ها دانسته است.

غالب مورّخانی که به دوران امپراتوری پرداخته‌اند، شروع آن را حدود سال ۱۸۷۸م. دانسته‌اند؛ یعنی سالی که مسابقه برای تصرّف «آفریقا» آغاز شد. جالب اینکه جامعه‌شناسی (به همّت لوپون)، روانشناسی (به همّت لئوپولد دو سوسور) و تاریخ و بالتّبع، انسان‌شناسی هم در دهه‌های پس از ۱۸۸۰م. خصلت علمی یافتند.

در این دوره در چارچوب این مباحث، سمینارهای جهانی «شناخت استعمار» (۱۸۸۹م.، ۱۸۹4م. و...) یا نشست‌های محدودتری دربارة آنها برگزار شد؛ نظير اجلاس جهانی «جامعه‌شناسی استعماری» در سال ۱۸۹۰م. و «کنفرانس علمی نژادشناسی توصیفی» در «پاریس» که در سال ۱۹۰۲م. برگزار شد.

در آلمان، آن نوع روانشناسی که در طرح‌های استعماری به کار آید، زمانی مورد مطالعه قرار گرفت که از نظر موضوعی، روانشناسی را از فلسفه تفکیک کردند؛ یعنی سال ۱۸۷۹م. در این سال ابتدا چند تحقیق روانشناسانه انجام شد تا معلوم شود امپراتوری آلمان چه استفاده‌هایی می‌تواند از روانشناسی، به خصوص دربارة نژادهای بشری به عمل آورد. سپس زمانی که سیاست آلمان در مستعمره‌هایش دچار چالش شد، دبیر امور استعماری آلمان کوشید از راه به کارگیری «روش‌های پیش‌گیرانه» بیش از «روش‌های مخرّب»، در رفتارش اندکی اصلاحات به وجود آورد.6

این مسائل از این جهت بود که علوم، به خصوص علم روانشناسی، به عنوان ابزارهای مناسب برای سیطره شناخته شدند. بنابراین حکم شد که هیچ کاری در مستعمره‌های آلمان قبل از بررسی و مطالعه زبان‌ها و نیز روانشناسی مناطق تحت استعمار مجاز نیست.7

بنابراین دانش‌سراهای «هامبورگ» در سال ۱۹۰۸م. تأسیس شد. این دانش‌سراها کارمندان مدنی و بازرگانی را تربیت می‌کرد که باید در مستعمره‌های آلمان به کار گمارده می‌شدند.8

در این برهه، از دو مفهوم «روانشناسی فولکلوریک» و «روانشناسی نژادهای بشری» بسیار استفاده می‌شد. حیطة این دو دانش، روانشناسی و نژادشناسی است و هر دو دانش نیز از لحاظ آکادمیک در نیمة دوم قرن ۱۹م. تأسیس شده‌اند که در واقع دوران آغاز استعمارگری بوده است.

همچنین فونت و ویتورندیک در تکمیل و بارور کردن دانش نژادشناسی بشری

بسیار سهیم بوده‌اند.

فونت با ارائة شناخت و تعاریف کاربردی دانش نژادشناسی کمک کرد که مأموران غیر نظامی دولت آلمان بتوانند اندیشه و عقلانیت مردمان بومی تحت استعمار خود را درک کنند؛ امّا خود علم نژادشناسی بشری که رویتورندیک آن را پایه‌گذاری کرده است، بیشترین توجّه خود را به مطالعه دربارة روابط شغلی بین فرد و چارچوب فرهنگی و اجتماعی وی معطوف می‌کند. این دانش بر روش مشاهده و شناسایی فرهنگ‌های بیگانه (در مستعمره‌ها) متّکی است. در نتیجه ويتورندیک مجموعة بزرگی از استانداردهای روانی و روانشناختی را در دانش‌سرای علوم روانی کاربردی جمع کرد تا در مطالعه روی ملل بدوی به کار رود.

طرح مطالعة ملل بدوی، بسترساز تحقّق اهداف پژوهشی کاشفان در مستعمره‌های آلمان و نیز برای مبلّغان مسیحی، معلّمان، کارکنان دولتی و پزشکانی شد که در مستعمره‌ها عمل می‌کردند. مطالعه روی ملل بدوی، در گسترة وسیعی از وظایف روانشناسی (مثل ادراک، بهرة هوشی، روابط اجتماعی، ارزش‌ها و غیره) انجام شد. به این ترتیب، روانشناسی به عنوان ابزاری مؤثّر برای بهره‌کشی از کارگران در مستعمره‌ها به کار رفت.

این روش با شناختی که از علم روانشناسی به دست آمده بود، مشخّص می‌کرد که از هر نژاد بشری، حسب توانمندی‌هایش در چه کارهایی می‌توان استفاده کرد. این سیستم جدید اکنون وارد اقتصاد اروپا شده بود که طبق آن، باید قدرت عضلانی مردمان بومی در مستعمره‌ها شناسایی شده و بر این اساس، کار میان آنان تقسیم می‌شد.9

به تصوّر غربی‌ها، بومیان مستعمره‌ها مردمانی تنبلند که باید برای واداشتن آنان به کار عضلانی، می‌بایست کارهای ترغیبی کرد. مقالة ممتازی که عطاس (۱۹۷۷م.) دربارة اسطورة بدوی‌های تنبل نوشته است، نشان‌دهندة نگرش غربی‌ها به مردم سرزمین‌های استعمارزده است.

مقالة عطاس، مطالعه دربارة مالزیایی‌ها، فیلیپینی‌ها و جاوه‌ای‌ها از قرن شانزدهم تا قرن بیستم میلادی و نقش آنها در دکترین‌های سرمایه‌داری استعماری است.

اکنون هر دانشمند روانشناس می‌داند که دو نوع روانشناسی با دو مکتب متضاد در آلمان تأثیرگذار بوده‌اند:

اوّل. مکتبی که در سال ۱۸۷۹م. در یک کارگاه روانشناسی در شهر «لایپزیک» تأسیس گشت؛ یعنی همان سالی که در تقسیم‌بندی علوم، روانشناسی از فلسفه تفکیک شد. نخستین تلاش‌های فونت در روانشناسی تجربی یا روانشناسی محض نیز در همین کارگاه انجام گرفت.

امیدواریم اگر می‌گوییم این مکتب ویژة انسان غربی یا انسان اروپایی یا متمدّن (یعنی مطالعه روی غربی‌ها) بود، خواننده را نیازارد و نویسنده سرزنش نکند؛ چون در مکتب دوم که کارگاهی جداگانه داشت، روانشناسی فولکلوریک یا مردمی (یا روانشناسی نژادهای بشری) مورد مطالعه قرار می‌گرفت که روش آن، در دانش‌سرای استعماری «هامبورگ» تهیه شد.

فونت با این کارگاه نیز در زمینة پیش‌برد روانشناسی فولکلوریک همکاری داشت و نتایج حاصل از آن تحقیقات در اهداف استعماری به کار گرفته شد که البتّه در واقع بسیار کارآمد می‌نمود. در این کارگاه دربارة ملل بدوی ساکن در جوامع غیر غربی مطالعاتی انجام شد.

خلاصة کلام اینکه روانشناسی در شعله‌ور کردن هیزم‌های استعماری (و بعدها امپریالیسم) سهم بزرگی داشته است. همچنین شاید بتوان آن‌گونه که ادوارد سعيد گفته است، حاصل روانشناسی استعماری و امپریالیستی را سیطره داشتن بر مردمان ناميد. از اینجا می‌توان دریافت که از همان روزهای آغازین ظهور علم روانشناسی، اهداف و انگیزه‌های این دانش، استعماری بوده است؛ امّا سؤال اینجاست: آیا روانشناسی، مهد حمایت از استعمار بوده است؟ یا استعمار مهد حمایت و پشتیبانی از روانشناسی است؟

پاسخ هر چه باشد، فونت نخستین کسی نیست که یک کارگاه روانشناسی در تاریخ این دانش ساخته است؛ بلکه وی اوّلین کسی است که روانشناسی «تیزچنگال» یا به تعبیر واضح‌تر، «عقاب‌وار» یا «استیلاطلب» را پایه گذاشت.

پی‌نوشت‌ها: