واکنش عراق به راه‌اندازی سدّ ایلیسو در ترکیه

سخنگوی «وزارت منابع آبی عراق» در واکنش به راه‌اندازی «سدّ ایلیسو» در جنوب شرق «ترکیه»، نزدیک مرزهای «عراق»، بر لزوم دست‌یابی به توافق‌نامة واضح و صریحی دربارة سهم آب دو کشور تأکید دارد. البتّه به گفتة عون دیاب بارندگی‌های سال‌های اخیر موجب شده است که عراق فعلاً با آثار کاهش آب مواجه نشود؛ امّا بررسی‌هایی که پیش از این صورت گرفته، حاکی از این بود که بهره‌‌‌برداری از سدّ ایلیسو به عنوان دومین سدّ بزرگ ترکیه سبب می‌شود جریان آب ورودی به عراق از «دجله»، از 21 میلیارد متر مکعّب به 10 میلیارد متر مکعّب کاهش یابد و 700 هزار هکتار از اراضی کشاورزی عراق از آبیاری محروم شده و حدود 80 هزار نفر دیگر از جمعیت ساکنان منطقه جابه‌جا شوند.

طبق گزارش «یونسکو»، ۱۰۰ هزار عراقی از سال ۲۰۰۵م. به دلیل کمبود آب، آواره شده‌اند. در سال ۲۰۰۹م. گزارش شد که 70% قنات‌ها و کاریزهای منطقه خشک شده‌اند و بیش از ۳۶ هزار عراقی در معرض بی‌خانمان شدن هستند. همچنین سدّ ایلیسو سبب تشدید بیابان‌زایی، فرسایش زمین و خشک شدن بیشتر تالاب‌ها، به ویژه «تالاب هورالهویزه» در عراق شده که یکی از کانون‌های اصلی بروز پدید, ریزگردها در «ایران» است.

کاهش کیفیت آب «اروندرود»، از بین رفتن برخی بناهای تاریخی، جابه‌جایی اجباری جمعیت و آسیب جدّی به کشاورزی و دامداری در «سوریه» و عراق را نیز می‌توان در زمرة دیگر آثار قابل پیش‌بینی در بهره‌برداری از این سد تلقّی نمود. سدّ ایلیسو بخشی از پروژة عظیم موسوم به «گاپ» است که شامل احداث 22 سد و مخزن (14 سد روی «فرات» و 8 سد روی دجله) و 19 مرکز برق آبی در 9 استان جنوب شرق ترکیه، شامل «آدی یامان»، «باتمان»، «دیار بکر»، «قاضی آنتپ»، «کیلیس»، «ماردین»، «سیرت»، «شانلی اورفا» و «شیرناک» به مساحت 75.358 کیلومتر مربّع می‌باشد. با وجود اینکه ترکیه تنها 54.145 کیلومتر مربّع (5/24%) از سطح حوضة رودخانة دجله و 400 کیلومتر (22%) از طول آن را در اختیار دارد و 25.240.000 متر مکعّب (52%) از جریان سالانة آب دجله را تأمین می‌کند، امّا ظرفیت ذخیره‌سازی‌ها و سدهای ترکیه بر روی دجله 6/17 میلیارد متر مکعّب است. حال آنکه متوسط جریان سالانة رودخانة دجله در نزدیکی مرز ترکیه و عراق حدود 8/16 میلیارد متر مکعّب و بیانگر آن است که ترکیه می‌تواند کلّیة آورد حاصل از رودخانة دجله را در این کشور ذخیره کند. به همین ترتیب، با وجود اینکه ترکیه 125 هزار کیلومتر مربّع (2/28%) از حوضة آبریز فرات و1230 کیلومتر (41%) از طول آن را در اختیار دارد و 31.580.000 متر مکعّب (89%) از جریان سالانة را تأمین می‌کند، امّا ظرفیت ذخیرة سدهای ترکیه بر روی فرات، حدود 95 تا 100 میلیارد مترمکعّب اعلام شده است؛ با توجّه به این نکته که مجموع ظرفیت دو سدّ «کبان» و «آتاتورک» به تنهایی، به 6/79 میلیارد متر مکعّب می‌رسد.

حال آنکه آورد متوسط سالانة رودخانة فرات در کلّ حوضه حدود 30 میلیارد متر مکعّب است و در مجموع ظرفیت سدها و سازه‌های احداث شدة ترکیه بر روی رودخانه‌های دجله و فرات، بیش از 5/1 برابر کلّ آورد این حوضه است. افزون بر این، از بین 23 میلیون سکنة حوضة فرات، تنها 31% آن در ترکیه زندگی می‌کنند و از مابقی، 44% در عراق و 25% در سوریه ساکن هستند. از 5/23 میلیون سکنة حوضة دجله نیز تنها 15% آن در ترکیه زندگی می‌کنند و 79% در عراق و 6% در «ایران» ساکن هستند.

ترکیه برای اینکه در اجرای پروژه‌های آبی آزادی عمل داشته باشد، به کنوانسیون استفادة غیرکشتیرانی از جریان‌های آبی بین‌المللی نپیوسته است. این کنوانسیون در مه 1997م. در «نیویورک» تصویب شد و تنها عهدنامة بین‌المللی ناظر بر جریان‌های آب شیرین مشترک جهان است. این کنوانسیون، کشورها را مکلّف کرده که منابع آبی مشترک را به صورت عادلانه و منصفانه مصرف نمایند و از ضرر رساندن به همدیگر خودداری کنند. از نظر دولت ترکیه، کنوانسیون به نفع کشورهای پایین‌دست ساحلی تنظیم شده و منافع آنها را ملاک قرار داده است.

هرچند ترکیه اهداف خود را از پروژة گاپ، بهبود سطح درآمد و کیفیت زندگی مردم محلّی با استفاده از منابع منطقه، از بین بردن اختلافات در حال توسعه بین منطقه و سایر نقاط کشور و کمک به توسعة اقتصادی ملّی و ثبات اجتماعی با افزایش بهره‌وری و فرصت‌های شغلی در منطقه اعلام کرده است، امّا به اعتقاد کارشناسان، این مسائل اهداف پوششی برای مقاصد سیاسی نهفته و پنهان در پشت این طرح در داخل است و در ابعاد خارجی نیز در مغایرت با رویة حاکم بر جهان قرار دارد که مبتنی بر مدیریت یکپارچة منابع آب با تأکید بر مدیریت یکپارچة حوضه‌های آبی است؛ به گونه‌ای که همة کشورهای ساحلی حوضه به طور عادلانه از منابع آبی منتفع شوند و در عین حال، نفع یکی با ضرر دیگری همراه نباشد.