یهودیان، خاندان باب و تجارت جهانی تریاک (1)

عبدالله شهبازی

پیشگفتار

در بررسی تاریخ بابی‌گری اوّلیه سه عامل مورد غفلت قرار گرفته است:

اوّل. تأثیر «شیراز» و «بوشهر»، به عنوان دروازه‌های تجاری «ایران» با امپراتوری «بریتانیا» و جهان «غرب»، در تکوین شخصیت باب جوان؛

دوم. جایگاه اصلی و تعیین‌کنندة خاندان مادری باب (دایی‌های او) در پرورش و هدایت و تأیید دعاوی باب؛

سوم. جایگاه بزرگ خاندان قوام شیرازی، به عنوان قدرتمندترین کانون سیاسی در جنوب «ایران» و شبکة گستردة یهودیان مخفی در شیراز و «مشهد» و سایر نقاط ایران در ترویج بابی‌گری اوّلیه.

علی‌محمّد باب در اوّل محرّم 1235ه‍ .ق. (20 اکتبر 1819م.) در هشتمین سال کلانتری قوام‌الملک اوّل در شهر شیراز زاده شد. به روایت میرزاجانی کاشانی، از 18 تا 23 سالگی، در بوشهر به تجارت مشغول بود.1 این دوران برابر است با سال‌های 1253-1258ه‍ .ق. (1837-1842م.) طبق روایت رسمی فرقة بهایی، باب 8 ساله بود که پدرش، میرزا محمّدرضا، مُرد و تحت تکفّل دو دایی‌ بزرگش، حاج میرزا سیّدمحمّد شیرازی و حاج میرزا سیّدعلی شیرازی، قرار گرفت و از 10 سالگی در حجرة ایشان در سرای گمرک «بازار وکیل» به کار پرداخت. از 15 سالگی به مدّت چهار سال نزد دو دایی‌اش در بوشهر کار کرد و سپس دو سال، مستقل تجارت نمود. طبق این روایت، باب در سال‌های 1250-1256ه‍ .ق. (1834-1840م.) در بوشهر بود. تجارت‌خانة دایی باب در «سرای میمندی»، معروف به «سرای شیخ»، در جوار «خیابان ساحلی بوشهر» قرار داشت.2 این دوران مصادف است با سال‌های اوّلیة صدارت (1251-1264ه‍ .ق.) حاج میرزا آقاسی.

یکی از موارد تأمّل‌برانگیز در کار ادوارد براون، تاریخ‌نگار، بی‌توجّهی به سال‌های اقامت باب در بوشهر است. او در حواشی خود بر آثار بابیّه یادداشت‌های مفصّلی به دوران اقامت باب در «مکّه» و غیره اختصاص داده؛ ولی فضای اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و تجاری - مالی بوشهر را به‌ کلّی مسکوت گذاشته است.3 این دوران از منظر تأثیر آن در تکوین باب 15-23 ساله یا 18-25 ساله که مهم‌ترین سنین در شکل‌گیری شخصیت انسان است، باید بیش از هر مقطع دیگر مورد توجّه براون قرار می‌گرفت. در این سال‌ها، باب نوجوان و جوان در بوشهر می‌زیست؛ بندری که مرکز استقرار دفاتر و کارگزاران کمپانی‌های بزرگ غربی و کانون اصلی تجارت ایران با «هند»، «بریتانیا» و بنادر تجاری مهمّ جهان آن روز، چون «بمبئی»، «لندن» و «بوستن» بود. این، نکتة کم‌اهمّیتی نیست. ادوارد براون باید این دوره را از منظر تأثیر تمدّن جدید غرب بر شخصیت باب جوان مورد کاوش ژرف قرار می‌داد. او نمی‌توانست به این امر بی‌توجّه باشد. کار براون غفلت نیست؛ تغافل است. براون می‌دانست؛ ولی به معرفی بوشهر سال‌های 1830 میلادی نپرداخت تا اسطورة او و دیگران از بابی‌گری به عنوان دین جدید شرقی فرو نریزد.

بندر بوشهر و تجارت ایران

با افول «بندرعبّاس» از اوایل دهة 1760م.، بندر بوشهر به مهم‌ترین بندر تجاری

ایران بدل شد. آلکساندر داگلاس، سرپرست دفتر «کمپانی هند شرقی بریتانیا» در بندرعبّاس، در 19 آوریل 1762م. به لندن گزارش داد: در وضع فعلی، بوشهر تنها بندر «خلیج فارس» است که در آن تجارت قابل توجّهی جریان دارد. او شش سال بعد (1182ه‍ .ق. / 1768م.) مرکز فعّالیت کمپانی را به بوشهر منتقل کرد. چند عامل سبب این تحوّل شد:

اوّل. ناآرامی‌ها و فشار حکومت در «بندر بصره» از اواخر دهة 1740م.؛

دوم. عوارض سنگین گمرکی در بندرعبّاس که سبب انتقال تجارت خارجی به بندر، دارای عوارض کمتر می‌شد؛

سوم. دوران آرامشی که از سال 1747م. در منطقة شیراز آغاز شد؛

چهارم. ناآرامی و آشوب در منطقه‌ای که از «بندر کنگان» تا بندرعبّاس امتداد می‌یافت، در دهة 1750 4 (از نیمة دوم سدة هیجدهم) به دلیل موقعیت تجاری بوشهر، یهودیان، ارامنه و پارسیان (زرتشتیان) این بندر را به یکی از مراکز اصلی فعّالیت خود بدل کردند؛ تا بدان‌جا که در اوایل سدة نوزدهم، بوشهر دارای دو محلّة یهودی‌نشین بود و ارامنه و پارسیان نیز در مناطق خاصّ خود می‌زیستند. برای نمونه، باید به تجارت‌خانه ملکم ارمنی اشاره کرد که درست در روبه‌روی آن، یک تجارت‌خانة پارسی مستقر بود.5 در دهة 1860م. در بوشهر، حدود 350 یهودی زندگی می‌کردند و در مناطق اطراف، چون «بحرین»، نیز حضور داشتند. در سال 1900م. تعداد آنها به 600 نفر رسید.6 در سال 1305ه‍ .ق. (1887م.) محمّدتقی‌خان حکیم دربارة بوشهر نوشت:

اعظم بنادر فارس در خلیج عجم... تجارت هندوستان به ایران و از ایران به هندوستان، بیشتر در این بندر و بندرعبّاسی و قدری هم در «بندرلنگه» است... در این زمان اغلب اهالی عجم و تجّار از بلاد ایران آنجا ساکن‌ هستند و بسیار از تجّارشان را سرمایه به یک کرور می‌رسد و هند و الحال در بندر لنگه منزل و بازار مخصوص دارند... «قونسول‌خانة انگلیس» نسبت به باقی، از ابنیة عالیه محسوب می‌شود و امتعه که از هندوستان و «چین» به بوشهر می‌آیند، عمدة شکر و ادویه‌جات و چای معروف به چای بندری و شال کشمیری و قلمکار هندی و ظروف کار انگلیس است و اسب‌هایی که از ایران به هندوستان می‌برند، از بوشهر حمل می‌کنند. پنبه و ابریشم و بعضی امتعة دیگر، مال ایران نیز از بوشهر به هندوستان حمل می‌شود.7 در سال 1245ه‍ .ق. (1829م.) خاندان ساسون، سران یهودیان «بغداد»، به بوشهر مهاجرت کردند.8 خاندان ساسون قریب به پنج سال در بوشهر به واردات کالا از بمبئی به ایران اشتغال داشتند و در سال 1833م. به‌ طور کامل در بمبئی مستقر شدند. بمبئی دومین شهر بزرگ امپراتوری بریتانیا، پس از لندن، بود.

از نیمة اوّل سدة نوزدهم، ساسون‌ها و سایر سران یهودیان بغدادی، مانند خاندان‌های عزرا وکدوری و گبّای، در اتّحاد با الیگارشی پارسی9 و برخی شرکای مسلمان، چون خاندان آقاخان محلاّتی (سران اسماعیلیه) و هندو، چون خاندان‌های تاگور و سن،10 مقتدرترین کانون مالی - تجاری و سیاسی بمبئی و «بنگال» به ‌شمار می‌رفت که از طریق حکومت هند، بریتانیا بر مقدّرات ایران تأثیر بزرگ گذاشت. اینان بنیان‌گذاران فرقه‌های رازآمیز، چون فراماسونری و تئوسوفی و فرقه‌های دینی چون برهما ساماج و احمدیه (قادیانی)، در شبه قارّة هندوستان بودند؛ همان‌گونه که شرکای ایرانی‌شان فرقه‌های همسان را در ایران بنیان نهادند.

این اتّحادیه بر پشتوانة مالی عظیمی مبتنی بود؛ برای مثال، هرمزجی بهمن‌جی وادیا از سران طایفة پارسی بمبئی، در زمان مرگ (1826م.) دو میلیون پوند استرلینگ، معادل چهار میلیون تومان ایران، ثروت بر جای نهاد.11 مورّخان پارسی، سِر جمشیدجی جیجی بهای، رئیس طایفة پارسی را در دهة 1830م. یکی از ثروتمندان درجه اوّل آسیا می‌دانند.12 گوها، اقتصاددان هندی، فراتر رفته و او را ثروتمندترین سرمایه‌دار آسیا معرفی می‌کند. به ‌نوشتة گوها، در سال 1843م. جمشیدجی در بانک بمبئی، سی میلیون روپیه، معادل سه میلیون پوند استرلینگ، پول نقد داشت.13 برای درک اهمّیت این نقدینگی توجّه کنیم که در سال 1854م. کلّ سرمایة بریتانیا در خارج از این کشور، حدود 300 میلیون پوند تخمین زده می‌شد.14 مهاجرت ساسون‌ها به بوشهر و بمبئی و پیوند آنان با الیگارشی پارسی هند، نقطه‌عطفی در تاریخ تجارت ایران است. در اواخر دهة 1780م.، از طریق بندر بوشهر، سالیانه معادل 1.137.000 روپیه کالا از بمبئی به بازارهای ایران وارد می‌شد.15 در سال 1816م. واردات ایران از طریق بندر بوشهر، 3.681.000 روپیه بود و صادرات ایران از طریق این بندر، بیش از 6 میلیون روپیه. در سال‌های بعد حجم واردات بر صادرات به سرعت فزونی گرفت؛ تا بدان‌جا که در سال 1820م. واردات ایران از بندر فوق، 6.652.000 هزار روپیه بود و صادرات، تنها 3.697.000 روپیه. در سال 1830م. واردات از بوشهر، 10.678.000 روپیه بود و صادرات، 4.085.000 روپیه.16 پیوند ساسون‌ها و الیگارشی پارسی هند، در زمان شکوفایی تجارت ایران و هند و اوج فعّالیت کمپانی هند شرقی بریتانیا و سایر کمپانی‌های غربی در بمبئی رخ داد. تجارت جهانی تریاک در آغاز راه و در اوج سودآوری بود. در سال 1832م.، با سرمایة خاندان‌های زرسالار بریتانیا، کمپانی «جردن ماتسون»17 در «بندر کانتون» تشکیل شد و به غول تجارت جهانی تریاک بدل گردید. نه تنها زرسالاران لندن و دلّالان و شرکای بومی آنان در هند و بنادر چین، که بر پایة این تجارت طبقة

جدیدی را در هند و «خاور دور» بنیان نهادند و این طبقه زمام اقتصاد و سیاست آسیای جنوب شرقی را به دست گرفت؛ بلکه تجّار بزرگ «بندر بوستن آمریکا» نیز به تجارت تریاک با چین روی آوردند. کمپانی‌های بزرگ آمریکایی، چون «پرکینز» و «فوربس» و «راسل»، سودهای بزرگ کسب می‌کردند. ثروت ناشی از تجارت جهانی تریاک در بنیاد پیدایش طبقه‌ای قدرتمند در ایالات متّحدة آمریکا قرار گرفت که به «الیگارشی بوستن» موسوم است. به ‌نوشتة دیوید اون، چند ساعت فعّالیت در بازار چین به معنای هزاران دلار سود بود؛18 حتّی کشتی‌هایی که در این تجارت دریایی شرکت می‌کردند، هم از طریق انتقال تریاک هم از طریق انتقال اخبار آخرین قیمت‌ها، سودهای هنگفت به دست می‌آوردند.19 به این دلیل، پنج سال پس از تأسیس کمپانی جردن ماتسون، همان کانون در سال 1837م. «کمپانی کشتیرانی P&O»20 و در سال 1865م. «کورپوراسیون بانکی هنگ‌کنگ شانگهای» (HSBC) را تأسیس کرد.21 این دو، تا به امروز از بزرگترین مؤسّسات جهان در حوزة فعّالیت خود به ‌شمار می‌روند. این تحوّل، در ایران به اقتدار شبکه‌ای انجامید که از سال 1288ه‍ .ق. (1871م.) کشت گستردة تریاک را بنیان نهاد و به تجّار و صادرکنندگان عمدة آن بدل شد.

زمانی ‌که باب در بوشهر اقامت گزید، پنج یا شش سال، از 15 یا 18 سالگی، سال‌های آغازین فعّالیت خاندان ساسون در بنادر بوشهر و بمبئی بود. هرچند دیوید ساسون در سال 1833م. مرکز شبکة تجاری گسترده‌اش با ایران را از بوشهر به بمبئی منتقل کرد، ولی خویشان و کارگزاران او همچنان نبض تجارت بوشهر - بمبئی را به دست داشتند.

شیراز، به ‌عنوان مرکز ایالت «فارس» و نزدیک‌ترین شهر بزرگ به بوشهر، در این تجارت از جایگاه اصلی برخوردار بود و حاج میرزا علی‌اکبر‌خان قوام‌الملک یهودی‌تبار، کلانتر شیراز و بیگلربیگی فارس بود. اینک، شهر شیراز پر بود از یهودیان مهاجر که بسیاری از آنان، با روش‌هایی که بعداً توضیح داده خواهد شد، مسلمان و بومی شده و در کسوت تاجران شیرازی، رشتة این تجارت را استوار می‌کردند.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: