بخش اوّل مصاحبه با آقای دکتر محمّدرضا سنگری در مؤسّسة فرهنگی موعود عصر(عج)
جناب آقای دکتر سنگری، محقّق نام‌آور در حوزة خاص مطالعات عاشورایی است و تا کنون، فعّالیت‌های بسیاری در زمینة نقد، تألیف و تصنیف کتب و مقالات دربارة محور واقعة شریف عاشورا و زندگی و زمانه و احوال اباعبدالله الحسین(ع) و شهیدان دشت «کربلا» انجام داده است. از همین‌رو، گفت‌وگویی را با این رویکرد به حوزة مهدویّت، آخرالزّمان و منجی‌گرایی افتتاح کردیم و از منظر واقعة جان‌سوز عاشورا به این موضوع نگاه نمودیم و از منظرها و پنجره‌های مختلف، موضوع را با حضور ایشان مورد مطالعه قرار دادیم تا هدیه‌ای محضر حضرت صاحب‌الزّمان(عج) شود.
انگیزة قیام حضرت سیّدالشّهداء(ع)
واقعة عاشورا، خوشبختانه از وقایعی است که در تاریخ اسلام، حتّی به اجزای آن پرداخته شده و اطّلاعات بسیار دقیقی از این رویداد در اختیار ماست و به رغم تکاپوهایی که در تاریخ برای محو این رویداد عظیم رویدادساز و مسخ و تحریف آن صورت گرفته است؛ امّا خوشوقتانه هرچه پیشتر آمده‌ایم درخشان‌تر و روشن‌تر با قلب‌ها و اندیشه‌ها گره خورده است. حضرت اباعبدالله(ع) در کربلا فرمودند: «لَكُم فيّ أُسوَة؛ من برای همه شما اسوه و سرمشق و الگو هستم.»
لازم است دیدگاهی را که من در این زمینه دارم، مطرح کنم. حادثه‌ها هر چه از لحظة وقوع خویش فاصله می‌گیرند، رنگ می‌بازند و به تدریج در تاریخ گم
می‌شوند و تنها کسانی که سر پژوهش، تحلیل، تحقیق و بررسی دارند، این غبارها را می‌زدایند و عرضه می‌کنند؛ امّا یک حادثه را می‌شناسیم که هر چه پیشتر می‌آید، درخشان‌تر و روشن‌تر می‌شود و با جان‌ها و اندیشه‌ها گره می‌خورد و حرکت می‌آفریند و قرار است آخرین اتّفاق بزرگ جهان هم بر اساس همان الگو شکل بگیرد: «أَیْنَ الطّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلاءَ»
ما دائم نیاز به شناخت عاشورا و کربلای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) داریم؛ نه اینکه فقط در ایّام محرم و زمان و محدوده خاص. ممنونم این فرصت را فارغ از زمان خاص خودش فراهم آوردید که در این زمینه‌ها بحث و گفت‌وگو کنیم.
انگیزه‌های قیام اباعبدالله الحسین(ع) را به چند دسته می‌توان تقسیم کرد:
شاید اگر قرار باشد کمی دقیق‌تر مطرح کنیم، دست‌کم هشت رویکرد در تبیین و تحلیل انگیزه و هدف حضرت اباعبدالله الحسین(ع) مطرح شده است:
اوّلین هدف و انگیزه که بر آن تأکید فراوان دارم، این است که امام برای نجات اسلام برخاستند. امام(ع) دین را در خطر می‌دیدند و احساس می‌کردند همة دستاوردهای بعثت رسول اکرم(ص) و تکاپوهایی که پس از آن انجام گرفته، در آستانة انهدام و نابودی است. در این‌باره حضرت اباعبدالله الحسین(ع) تعبیری به کار برده و فرموده‌اند:«وَ عَلَی الاِسْلامِ، ألسَّلامُ؛ فاتحة اسلام دارد خوانده می‌شود.» اسلام مطلقاً دارد از بین می‌رود و از وظایف امام(ع) حفظ و نگهداری دین است؛ بنابراین اوّل این نکته را می‌توان مطرح کرد که امام(ع) به انگیزة نجات اسلام و حفظ دین قیام کردند. ایشان از لحظة برون‌آمدنشان در 8 ذی‌الحجّه به سمت کربلا و 24 روزی که در راه بودند تا به کربلا برسند و 9 روزی که در کربلا بودند و تا لحظة شهادت، دائم هدف و مقصد خویش را بازگو، تبیین و روشنگری می‌کردند و این روشنگری‌ها متأسّفانه کمتر دیده و بررسی شده است.
امام(ع) هر جا به کسی برخورد می‌کردند که از انگیزة حرکت سؤال می‌کرد، هدف را روشن و مشخّص می‌کردند. بنابراین اصل اوّل و قابل طرح برای تحلیل، تبیین و بررسی انگیزة حضرت اباعبدالله الحسین(ع) نجات اسلام است؛ نجات دینی است که کاملاً در آستانة انهدام است. کسی الآن در رأس ایستاده است که می‌گوید نه خبری آمده و نه وحیی نازل شده است: لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْکِ فَلاَ خَبَرٌ جاءَ وَ لاَ وَحْىٌ نَزَل. این یکی از ابیاتی است که وقتی سر حضرت اباعبدالله(ع) پیش روی یزید بود و حضرت زینب(س)، امام سجاد(ع) و 12 نفر از اهل‌بیت(ع) را وارد کاخ کردند، این شعر را خواندند:
لَیْتَ أَشْیاخِی بِبَدْر شَهِدُوا جَزَعَ الْخَزْرَجُ مِنْ وَقْعِ الاَسَلْ لاَهَلُّوا وَاسْتَهَلُّوا فَرَحاً وَ لَقالُوا یا یَزِیدُ لاَ تَشَلْ؛
ای‌کاش کشته‌شدگان بدر الآن بودند و می‌گفتند یزید دستت درد نکند.
بعد این بیت را خواند که:
لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْکِ فَلاَ خَبَرٌ جاءَ وَ لاَ وَحْىٌ نَزَل؛
هاشم و بنی‌هاشم با ملک بازی کردند. همة دعواها سر حکومت بود. نه وحیی نازل شده و نه خبری از آسمان آمده است.
انکار کامل دین و امام در چنین موقعیتی قرار دارد.
نظریة دوم این است که امام(ع) در پی تشکیل حکومت بوده‌اند؛ چون لازمه ستیز با ستم و اجرای امر به معرف و نهی از منکر، تشکیل حکومت است. اگر قرار باشد معروف را بگسترانیم و با منکر بستیزیم، بی‌برنامه و بی‌تشکیلات و بی‌نظام امکان‌پذیر نیست؛ بنابراین امام(ع) در پی تشکیل حکومت بوده‌اند. البتّه اوّلین کسی که این دیدگاه را مطرح کرده، سیّدمرتضی است. در همان جمله‌ای که پیشتر خواندم، همین موضوع کاملاً محسوس است. وقتی امام(ع) می‌فرمایند: «وَ أَنَا أَحَقُّ مَنْ غَیّرَ؛ من از هر کس دیگری برای این کار شایسته‌تر هستم.» این نشان‌دهندة این است که امام(ع) در پی تشکیل حکومت بوده‌اند.
نظریة سوم یا هدف سومی که برخی مطرح کردند، این بوده که امام(ع) از خطر پرهیز کرده‌اند؛ یعنی به زبان دیگر، برای نجات جان خود و خانواده‌اشان، ناگزیر شده‌اند که حرکت کنند. برای این هم پشتوانه‌ها و استدلال‌هایی می‌شود مطرح کرد.
هنگامی که خبر مرگ معاویه به «مدینه» رسید، ولید بن عتبه امام(ع) را طلب کرد و وقتی ایشان به «دارالإماره» آمدند، احساس خطر کردند و تعدادی از جوانان را با خود همراه نمودند. گفته‌اند 30 نفر محافظ اباعبدالله الحسین(ع) بودند. حضرت حملاتی با این مضمون بیان فرهمدند که: «من وارد دارالإماره می‌شوم. شما اطراف آن مستقر شوید. اگر من صدایم را بلند کردم، نشان‌دهندة این است که خطر دارد من را تهدید می‌کند و شما به درون بیایید.» حضرت وارد دارالإماره شدند و ولید بن عتبه ماجرا را با او طرح کرد. البتّه اباعبدالله(ع) می‌دانستند؛ ولی چسزی بروز ندادند. وقتی گفت چنین اتّفاقی افتاده و ما شما را طلب کردیم که بیعت بکنید، امام فرمودند: «من می‌دانم به این بیعت شبانه بسنده نخواهید کرد و فردا انتظار دارید جلوی مردم نظرم را مطرح کنم. پس این مسئله را برای صبح بگذارید وقتی مردم جمع شدند من نظرم را خواهم گفت.» مروان بن حکم که در آنجا حضور داشت، به ولید بن عتبه گفت: نگذارید حسین از دارالإماره بیرون برود، اگر بیرون برود، دیگر دسترسی به او پیدا نخواهید کرد. همین‌جا یا او را زندانی کنید یا گردنش را بزنید. یعنی خطر قتل حضرت اباعبدالله(ع) وجود داشت.
در پاسخ به سؤال برخی که می‌گویند چرا امام(ع) خانواده‌اشان را با خودشان بردند، می‌توان این‌گونه پاسخ داد که دستگاه حکومتی یزید، حتّی بعد از اینکه کاروان اباعبدالله(ع) از مدینه خارج شد، تعدادی از خانه‌ها را ویران کردند که یکی از این خانه‌ها، خانة همسر اباعبدالله(ع)، رَباب یا رُباب است. خانة عقیل و فرزندان او را هم ویران می‌کنند. پس منطقی بود که امام(ع) برای حفظ جان خانوادة خود، آنها را در آن سفر با خود همراه نمایند. امام(ع) احساس می‌کردند خانوادة ایشان در خطر هستند. امام(ع) مصونیت نداشتند؛ کما اینکه روز بعدش می‌بینیم که کاملاً برنامه‌ریزی شده تصمیم دارند امام(ع) را به اسارت بگیرند یا به قتل برسانند.
در «مکّه» هم همین‌طور است. هنگامی که امام(ع) در «یوم التّرویة» (یعنی در هشتم ذی‌حجّه) که امام از مکّه خارج می‌شوند، تعدادی زیر احرام خودشان شمشیر بستند تا امام(ع) را در طواف به قتل برسانند. ایشان(ع) خطاب به عبدالله زبیر نکته‌ای را مطرح کرده و فرمودند: «من اگر یک قدم دورتر از خانة کعبه کشته شوم، خوش‌تر دارم. دوست ندارم خونم را کنار کعبه بریزند.» معنی آن این است که می‌خواهند خون امام(ع) را بریزند و قصد قتل ایشان را دارند. پس دیدگاه سوم این است که امام(ع) جان خود و خانواده‌اشان را در خطر می‌دیدند. سخنانی هم از ایشان داریم که این موضوع را کاملاً نشان می‌دهد.
امّا دیدگاه چهارمی وجود دارد که نگاه عارفانه به کربلا و حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است. این دیدگاه را سیّد بن طاووس در کتاب «لهوف» یا «ملهوف» مطرح کرده است که امام(ع) از اولیای خداست و اولیای خدا می‌دانند زندگی در این دنیا مانع پیروی از حضرت حق است. آنها سر پیوستن به محبوب دارند:
عنقای عشق را هوس آشیانه بود
غوغای کربلا همه در ره بهانه بود
همة کربلا بهانه بود؛ زیرا امام می‌خواستند به محبوب خود بپیوندند. اگر قرار باشد
برای این دیدگاه جملاتی پیدا کنیم، جملات بسیار فراوان است؛ مثلاً امام(ع) در آخرین لحظات در گودال قتلگاه همین موضوع را مطرح می‌کنند. پس بر اساس این دیدگاه، امام(ع) در پی پیوستن به محبوب است. ایشان دل از این دنیا کنده و در بیان خودشان در راه می‌فرمایند (می‌بینید دنیا به کجا رسیده است): «قَدْ تَغَيَّرَتْ وَ تَنَكَّرَتْ؛ این دنیا این‌طور شده و زیست در این دنیا هیچ لذّتی ندارد.» ایشان در پی پیوستن به محبوب هستند. ما در حوزة ادبیات فارسی چهار چهره داریم که بُعد نهضت حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، یا این انگیزه را خیلی پررنگ کرده‌اند که از همه برجسته‌تر، کتاب «گنجینة اسرار» عمان سامانی است. «آتشکده» نیّر تبریزی و «روضة الاسرار» نیز از جمله کتاب‌هایی هستند که سعی کردند این بُعد را بیشتر پررنگ کنند.
پنجمین دیدگاهی که با آن مواجه هستیم، این است که گفتند امام حسین(ع) در پی تحقّق ارادة الهی بوده‌اند. خداوند متعال اراده کرده او را کشته ببیند و همة اساس مبتنی بر این سخن اباعبدالله(ع) است که از ایشان سؤال می‌کنند: کجا می‌روید؟ حضرت فرمودند: «خطاب حق به من این بوده «یا حُسَیْنُ علیه السلام اُخْرُجْ فَإِنَّ اللهَ قَدْ شاءَ أَنْ یَراکَ قَتیلا؛ حسین! بیرون برو. خدا می‌خواهد تو را کشته ببیند.» و وقتی سؤال می‌کنند: این زنان و بچه‌ها را کجا داری می‌بری؟ می‌فرمایند: «... أَنْ یَراهُنَّ سَبایَا؛ ... که آنها را اسیر ببیند.» یعنی من تسلیم ارادة الهی هستم:
«إلهِى رِضىً بِقَضائِکَ تَسلِیمًا لأمْرِکَ لا مَعبودَ سِواکَ یا غِیاثَ المُستَغیثینَ»
اینکه امام حسین(ع) در پی تحقّق تکلیف الهی خودشان بوده و آنچه در لوح محفوظ برای ایشان آمده، مقرّر و مقدّر الهی بوده و حضرت اباعبدالله(ع) تسلیم ارادة الهی و خواست اوست، به عنوان یک هدف برای نهضت حضرت اباعبدالله مطرح شده است.
ششمین هدف‌گذاری و انگیزه‌شماری برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) شهادت نجات‌بخش است؛ یعنی ایشان برای شفاعت امّت به شهادت رسیدند و این استدلال، تقریباً نوعی نگاه کاتولیکی نسبت به کربلا دارد. اوّلین کسی که این نظریه را خیلی پررنگ مطرح کرد، مرحوم مهدی نراقی در «محرق القلوب» است که امام(ع) در پی شهادت کبری بودند. ایشان به شهادت رسیدند تا شیعیانشان را در قیامت شفاعت کنند. شخص دیگری که این دیدگاه و نظر را بعداً مطرح کرده، مرحوم شریف طباطبایی است. او می‌گوید امام می‌توانست نفرین کند تا مثل قوم عاد و ثمود بلا بر سر دشمن ببارد. می‌توانست از ظرفیت جنّیان که برای کمک آمده بودند و خواستند امام(ع) را کمک کنند، بهره بگیرد؛ ولی خواست کشته شوند تا شیعه گریه کند و امام شفاعت نمایند. بر اساس همین موضوع و مسئله چه بسیار سخنان آمده و اشعار ساخته شده است و چه بسیار برداشت‌های انحرافی از این موضوع و مسئله شده است. همین‌که یک قطره اشک بریزید، هرچه بخواهید، بکنید؛ همین قطره اشک آتش جهنّم را خاموش خواهد کرد. تو هرچه می‌خواهی، بکن؛ امّا بر حسین اشکی بریز.
هفتمین نظریه و دیدگاه که هدف حضرت اباعبدالله(ع) را مطرح کرده، بحث شهادت است. گفتند امام برای شهادت بیرون رفت. ایشان احساس کردند دیگر
هیچ کاری نمی‌توانند بکنند و چون همة راه‌ها بسته است، فقط یک چیز می‌تواند حکومت ظالمانه را رسوا کند و امام دریافتند که فقط خون، راه رسوا کردن دشمن است. مرحوم آیت‌الله کمره‌ای نام این را «جهاد استماته»، به معنای مرگ‌طلبی گذاشته است یا اینکه امروز ما استشهادی می‌گوییم؛ یعنی امام حسین(ع) یک حرکت استشهادی انجام دادند. در تحلیل این موضوع و مسئله می‌گویند جهاد دو نوع است:
1. غلبه: یعنی شما می‌دانید که می‌توانید پیروز شوید و احتمال دهید اگر بجنگید، پیروز می‌شوید یا می‌دانید نمی‌توانید پیروز شوید.این نیروی همراه و امکان و استعداد شما کافی نیست. دیدگاهی که در برخی از شخصیت‌های بسیار بزرگ، مثل ابن‌خلدون داریم که سه بار می‌گوید: غلط الحسین؛ حسین اشتباه کرد، حسین معادله‌ها را درست ندیده بود و متوجّه نبود توازن و تعادل نیرو نیست. بعد برای آنکه گریزگاهی برای خودش بیابد، مطرح می‌کند که خب باید البتّه تکلیف خودش را انجام می‌داد و او بر اساس تکلیف عمل کرده است؛
2. جهاد کریمانه (استشهادی): به این معنا که احتمال می‌دهید باید بجنگید؛ امّا می‌دانید نمی‌توانید پیروز شوید؛ ولی برای حفظ و ترویج دین لازم است این اتّفاق را انجام دهید. امام(ع) احساس کرد اگر خون بدهد و به شهادت برسد این تنها راهی است که می‌تواند دشمن را رسوا کند.
هدف دیگری را هم برخی‌ها مطرح می‌کنند و آن، این است که هر وقت از امامی بخواهند تشکیل حکومت بدهند یا گروهی باشد که ایشان را یاری کنند، بر امام تکلیف می‌شود. اشاره به همان موضوع است که امیرالمؤمنین علی(ع) هم در «نهج‌البلاغه» اشاره دارند:
«لَولا حُضُورُ الحاضِرِ و قِيامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ الناصِرِ و ما أخَذَ اللهُ عَلَى العُلَماءِ أن لا يُقارُّوا على كِظَّةِ ظالِمٍ و لا سَغَبِ مَظلومٍ، لأَلقَيتُ حَبلَها على غاربِهِا؛
اگر این نبود که گروهی آمده بودند... من ریسمان این حکومت را به گردن این شتر می‌انداختم و رهایش می‌کردم.»
یعنی آمدن مردم و جمهور، برای انسان تکلیف‌ساز می‌شود و چون اباعبدالله(ع) را دعوت کردند برای ایشان نامه نوشتند، امام(ع) باید به این دعوت لبّیک بگویند و بروند. حالا اگر در میانة راه مسئله تغییر پیدا کند، تحلیل دیگری می‌طلبد.
شاید بشود اشارة یکی از بزرگان را به عنوان نهمین هدف مطرح کنیم و آن این است که امام(ع) اینجا احساس کردند باید وظیفة امامت خود را انجام دهند؛ یعنی امام(ع) وظیفه‌ای دارند و آن وظیفه این است که ظلم را برنتابند و مردم را رها نکنند. در اینجاست که وظیفة امامت خود را انجام دادند.
آنچه بیان شد، دیدگاه‌های چندگانه‌ای بود که دربارة نهضت قیام و انگیزه قیام اباعبدالله(ع) مطرح شده است.
کربلای اباعبدالله(ع)، الگویی برای جامعه
همگی ما نیاز به الگو داریم؛ کما اینکه «قرآن» هم با ما سخن گفته و پیامبر(ص) و حضرت ابراهیم(ع) را به عنوان الگو برای ما معرفی کرده است: «لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»
این می‌تواند برای ما الگوی فردی باشد؛ امّا ما در تاریخ نیازمند یک الگوی جمعی هستیم؛ الگویی که هیچ نقص و ضعفی نداشته باشد. حضرت اباعبدالله(ع) در «کربلا» فرمودند: «لَكُمْ فِیّ أُسْوَةٌ؛ من برای شما الگو و اسوه هستم.» بی‌نقص‌ترین الگو برای انسان، برای صیرورت، کنش و حرکت و تعامل انسان، کربلای اباعبدالله الحسین(ع) است که همه چیز دارد. در این حادثه هیچ چیز کم نیست؛ کودک می‌خواهید هست، زن هست، مرد هست، سیاه هست، سفید هست، دیرآمدگان و زودآمدگان هستند، دیرپیوستگان هستند. هرچه بخواهید، می‌توانید در کربلا بیابید. بهتر است بگویم جلوة جلال و جمال الهی را می‌توانیم در کربلای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) پیدا کنیم. البتّه این مستلزم یک بحث دقیق‌تر و وسیع‌تر است و به سبب اینکه کربلا پالایش یافته است، نمی‌توانیم هیچ ضعفی در آن بیابیم. اگر در تمام دوران تاریخ اسلام را مطالعه کنید، ضعف، فتور و سستی می‌بینید؛ مثلاً می‌بینید در جنگ «احد»، افرادی گوش به فرمان پیامبر(ص) ندادند؛ تنگه را رها کردند و آن فاجعه اتّفاق افتاد و 70 نفر از یاران نزدیک پیامبر و از جمله حضرت حمزه سیّدالشّهداء به شهادت رسید. در کربلا از این ضعف‌ها نمی‌بینیم؛ همه پالایش‌یافته هستند؛ حتّی صبح عاشورا امام(ع) فرمودند که اگر کسی بدهکار است، برود و اگر کسی از بیت‌المال چیزی برداشته و پرداخت نکرده است، از کربلا بیرون برود. یک نفر بلند شد گفت: یا اباعبدالله! من بدهکارم؛ امّا به همسرم سپردم این بدهی را بپردازد. امام فرمودند: «اگر می‌دانی پرداخت نمی‌کند، از کربلا بیرون برو.» بنابراین پاک‌ترین و بی‌آلایش‌ترین انسان‌ها، پیراسته‌ترین انسان‌ها و در بُعدی دیگر، آراسته‌ترین انسان‌ها به همة فضائل و کمالات، یاران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) هستند. برای همین امام(ع) مدام می‌خوانند و می‌رانند. هم می‌خواهند در به روی همه باز باشد و هم می‌خواهند اگر کسی تردید و تزلزلی دارد، دل‌بستگی و تذبذبی دارد، برود و در کربلا نماند.