عبدالله شهبازی
خاندان مادری باب
بابیان دربارة خاندان پدری باب، جز انتساب به سیادت، سخن نمی‌گویند. معلوم است که مهم نبودند و در زندگی باب اثر نداشتند. به هر روی، دربارة آنها چیز زیادی نمی‌دانیم. پدر باب، میرزا محمّدرضا بزّاز شیرازی که حرفه‌اش بزّازی (پارچه‌فروشی) بود، زمانی که باب 9 سال داشت، درگذشت و دایی دومش، میرزا سیّدعلی سرپرستی او و مادرش را به عهده گرفت.1 برخلاف تصوّر رایج، باب در خلاء پرورش نیافت. او به خاندانی ثروتمند تعلّق داشت. دو خانوادة مادر (فاطمه بیگم) و همسر باب (خدیجه بیگم) از تجّار بزرگ «شیراز» و «بوشهر» بودند. این خاندان در دورة ناصرالدّین‌شاه به دلیل نقش مهمّشان در تجارت تریاک با «بمبئی» و بنادر «چین»، به «تجّار تریاکی» معروف بودند و به این نام شهرت داشتند. آنان بعدها از سوی میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) به افنان2 ملقّب شدند.
فاطمه بیگم، مادر باب، دختر فردی است به نام حاج میرزا محمّدحسین تاجر شیرازی که از تجّار معروف صحیح‌العمل «فارس» بود.3 فاطمه بیگم سه برادر داشت: حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی که در میان بهائیان به خال اکبر معروف است؛ حاج میرزا علی تاجر شیرازی معروف به خال اعظم و حاج میرزا حسنعلی تاجر شیرازی معروف به خال اصغر.4 این سه نقشی بزرگ در برکشیدن باب و ترویج بابی‌گری داشتند. حاج سیّدمحمّد تاجر که سوداگری سرشناس بود و صوفی سودازده (دیوانه) یا عامی جاهل نبود، در وصیّت‌نامة خود از دعاوی عجیب خواهرزاده‌اش چنین دفاع می‌کند:
... شهادت می‌دهم بر اینکه وجود مقدّس متعالی که در سنة 1260ه .ق. اظهار نمود، مقام بر حق است و مظهر عظمت و کبریایی خداوند جلّ شأنه بود و قرار دین و مذهب و آنچه در مقامات معرفت خداوندی بیان فرموده، جمیعاً بر حق است. هرکس اطاعت کرد آن جناب را از اهل نجات است و هرکس مخالفت نمود، هلاک است و دین حقّ امروز همان است که آن حضرت قرارداد فرموده‌اند...»5 حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی در سال 1293ه .ق. در شیراز درگذشت و در ضریح احمد بن موسی الکاظم(ع) معروف به شاهچراغ، برادر بزرگ امام رضا(ع)، به خاک سپرده شد.6 بعدها زن و خواهر زن باب و تعدادی دیگر از اعضای خاندان افنان در داخل ضریح شاهچراغ(ع) در کنار قبر سیّدمحمّد تاجر دفن شدند. این گویای ثروت و اقتدار خاندان فوق است.
در سال‌های متأخّر حکومت ناصرالدّین‌شاه و دوران مظفرالدّین‌شاه به دلیل قدرت بلامنازع پسران قوام‌الملک اوّل، صاحب‌دیوان و نصیرالملک و قوام‌الملک دوم، بهائیان می‌توانستند محترم‌ترین مردگان خود، یعنی اعضای خاندان باب را در یکی از مقدّس‌ترین اماکن مسلمانان دفن کنند.
زن حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی نیز از خاندان‌های متموّل تاجر بود. او حاجیه بی‌بی فاطمه صاحب نام داشت و خواهر حاج محمّدخلیل کشمیری و حاج عبدالحسین، تاجران معروف شیراز بود.7 این دو برادر، حاج محمّدخلیل و حاج عبدالحسین، نیای خاندانی هستند که با نام خلیلی شناخته می‌شوند. پیوند با خلیلی‌ها در نسل‌های بعد تداوم یافت. بدین‌سان، خاندان خلیلی را باید خویشان نزدیک باب و شاخه‌ای از خاندان افنان شمرد.
حاج میرزا محمّدعلی تاجر شیرازی (پسر اوّل حاج میرزا محمّد تاجر، دایی ارشد باب)
حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی، دایی بزرگ باب، سه پسر داشت: حاج میرزا محمّدعلی تاجر شیرازی، حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله و حاج میرزا محمّدحسین معروف به حاج میرزا بزرگ.
حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله از سران فرقة بهائی بود و در این زمینه نامدار. بهائیان او را نه وکیل‌الدّوله که لقب رسمی‌اش از سوی حکومت قاجار بود، بلکه وکیل‌الحق می‌نامند که از سوی بهاء و عبدالبهاء بدان ملقّب شد. حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله سال‌ها در سرای خان شهر «یزد» و سپس در شهر «عشق‌آباد» (روسیه) به تجارت با «هند» و «چین» و «اروپا» اشتغال داشت. در همین زمان، برادر بزرگش، حاج میرزا محمّدعلی تاجر شیرازی که تقریباً هم‌سنّ باب بود و برادر کوچک، حاج میرزا بزرگ، در شیراز و بوشهر به تجارت تریاک با چین اشتغال داشتند. فیضی دربارة حاج میرزا محمّدعلی می‌نویسد:
در ایمان و عرفان به امر مبارک به کمالات عالیه رسیده‌اند و در شغل تجارت که ابتدا در شیراز و سپس در کشور چین اشتغال داشته‌اند، همیشه مورد اعتماد و اعتبار وافر تجّار بوده‌اند.8
حاج میرزا محمّدعلی تاجر شیرازی، مانند پدر، با خاندان خلیلی وصلت کرد. همسرش دختر حاج عبدالحسین تاجر شیرازی (برادر حاج محمّد خلیل کشمیری) بود. از حاج میرزا محمّدعلی و دختر حاج عبدالحسین تاجر (خلیلی) فقط یک فرزند ذکور به دنیا آمد: میرزا سیّدمحمّد معروف به میرزا آقا. این حاج میرزا آقا تاجر شیرازی در شیراز به شغل تجارت مشغول بوده و چون بیشتر کار تجارتی ایشان خرید تریاک و حمل آن به چین بوده، به این جهت معروف به تریاکی گردید. حاج میرزا آقا تریاکی با دخترعمویش، دختر حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله، ازدواج کرد. 9 یکی از دختران حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی، دایی بزرگ باب، با فردی به نام آقا میرزا ابراهیم تاجر خراسانی ازدواج کرد. حاصل این وصلت پسری است که از تجّار بزرگ تریاک شد و به حاج میرزا علی تریاکی شهرت یافت. او نیز با میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) ارتباط نزدیک داشت.10
حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله (پسر دوّم حاج میرزا محمّد تاجر، دایی ارشد باب)
در «فارسنامة ناصری» ذیل اعیان و تجّار «محلّة بازار مرغ»، فرزندان حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی، دایی بزرگ باب، چنین توصیف شده‌اند:
و از اشراف و اعیان این محلّه است: فخرالاماثل، سلالة سادات حسینی، حاجی میرزا محمّدعلی و حاجی میرزا بزرگ تاجر، خلفان صدق مرحوم حاجی میرزا سیّدمحمّد تاجر شیرازی که پدر بر پدر مشغول تجارت بوده، به درستکاری معروف گشته‌اند و ولدالصّدق حاجی میرزا محمّدعلی است. سلالة سادات میرزا آقا تاجر، در این چند ساله که متاع تجارت کاسد و بازار معاملات فاسد گشته، از سرمایة خود ضیاع و عقاری در بلوکات فارس خریده‌اند و حصة دیگر را در معامله تجارت تریاک، که نزدیک به ده سال است رواجی گرفته، انداخته‌اند و به این جهت این جماعت را تاجر تریاکی گویند و حاجی میرزا محمّدعلی ساکن «بندر هنگان» [هنگ‌کنگ] چین گشته، تجّار ایرانی، عموم تریاک «اصفهان» و یزد و فارس را به حوالة او روانة چین نمایند.11
فرزندان حاج میرزاآقا تریاکی از ملّاکین بزرگ در شیراز، «آباده» و «بوانات» فارس بودند.12 یکی از دختران میرزاآقا تریاکی با میرزا حبیب‌الله افنان، متولّی خانة باب در شیراز ازدواج کرد13 و دیگری، به نام خانم منیره، همسر حاج میرزا زین‌العابدین خلیلی از تجّار معروف شیراز شد. حاج محمّدباقر خلیلی و افسر خانم خلیلی حاصل این وصلت هستند. حاج محمّدباقر (حاج ممد‌باقر) خلیلی مالک املاک وسیعی در «همایجان اردکان» بود و قلعه‌اش هنوز به قلعة خلیلی معروف است. باغ بزرگ او در «خیابان خلیلی» شیراز، روبه‌روی «کمیتة خلیلی» نیز پا بر جاست. به گفته مطّلعان محلّی، حاج محمّدباقر خلیلی، مالک روستای «قلعة خلیلی» در دهستان همایجان اردکان (سپیدان) فارس، بهائی متعصّب بود.14 فیضی می‌نویسد:
جناب حاج میرزا محمّدباقر خلیلی علیه غفران‌الله و سرکار افسر خانم خلیلی در ظلّ امر مستظل بوده و به خدمات امریه قائم بوده و می‌باشند.15
حاج میرزا علی تاجر شیرازی و حاج میرزا حسنعلی تاجر شیرازی، دو دایی دیگر باب نیز چون برادر ارشد، حاج میرزا محمّد تاجر شیرازی، در کار تجارت بوشهر بودند. این سه برادر به عنوان یک واحد تِجاری شناخته می‌شدند و بخشی از شبکة منسجمی بودند که در دهة 1830م. در بوشهر به طور عمده به واردات کالا و قماش انگلیسی از «بمبئی» اشتغال داشتند و از زمان صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار و آغاز کشت تریاک در «ایران» (1288ه .ق./ 1871م.) به عنوان کارگزاران کمپانی‌های «ساسون» و «جیجی»، به صادرکنندگان تریاک ایران بدل شدند.
حاج میرزا علی تاجر شیرازی، دایی میانی باب (خال اعظم)، در سال‌های 1260ه .ق. در غائلة بابیه نقش فعّال داشت. از این‌رو، به دستور میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدر اعظم، به همراه شش بابی دیگر، در ربیع‌الثّانی 1266ه .ق. در «سبزه میدان» تهران اعدام شدند. اینان در میان بابیان به شهدای سبعه معروفند.16 کسانی که ادّعا می‌کنند این هفت نفر جز دگراندیشی، گناه دیگر نداشتند، توطئه‌ها و شورش‌های خونین دوران کوتاه صدارت میرزا تقی‌خان امیرکبیر و علل آن را نمی‌شناسند.17 حاج میرزا حسنعلی تاجر شیرازی، کوچکترین دایی باب که خال اصغر خوانده می‌شد، با شکوفایی تجارت تریاک، از شیراز به یزد رفت و شعبة تجارتخانة خانوادگی را در سرای خان یزد بنیان نهاد. اندکی بعد، برادرزاده‌‌اش، حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله، به او پیوست. زن حاج میرزا حسنعلی، به نام حاجیه گوهر بی‌بی، دختر حاج محمّد ابراهیم مبلّغ، فرزند حاج عبدالرّسول تاجر شیرازی است. میرزا حسینعلی نوری (بهاء) در یکی از الواح خود این حاج محمّد ابراهیم تاجر را افنانی و مبلّغی و خلیلی نامیده. منشاء سه نام خانوادگی فوق به این انتساب بازمی‌گردد.18 چهار پسر حاج میرزا حسنعلی و فرزندان او در دهه‌های بعد، تجّار و زمین‌داران بزرگ منطقة یزد و شمال استان فارس بودند و به این سبب، برخی از آنان نام خانوادگی فلّاح را برگزیدند. حاج میرزا حسنعلی یک دختر داشت که زن حاج میرزا محمّدتقی وکیل‌الدّوله شد.19
ادامه دارد...
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. حبیب‌الله افنان، «تاریخ امری شیراز»، ص 17.
میرزا حبیب‌الله افنان اعلایی تاریخ امری شیراز را پس از سال 1321ه .ق. نگاشته. من از نسخه‌ای استفاده کردم که خوان کول در اینترنت منتشر کرده، در 605 صفحه دستنویس.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. افنان به معنای شاخه‌ها، نامی است که میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) وضع کرد و بهائیان به اعقاب خاندان مادری باب اطلاق می‌کنند. در واژگان بهائی به خویشان باب، افنان و به خویشان بهاء، اغصان می‌گویند. تولیت خانة باب در شیراز که «بیت‌الله» نامیده می‌شود، با اعضای خاندان افنان است. ضیائیه خانم، دختر عبّاس افندی، با یکی از اعضای خاندان افنان به نام میرزا هادی شیرازی ازدواج کرد و شوقی افندی، رهبر بعدی بهائیان، حاصل این وصلت است. شوقی به دستور عبّاس افندی، نام خانوادگی خود را از افنان به ربّانی تغییر داد. برای آشنایی با تبارنامة مختصر خاندان افنان بنگرید به:
M. Momen, “Afnan”, Encyclopaedia Iranica, London and New York: Routledge & Kegan Paul, 1987, Vol. I, p. 568.
بازگشت به متن ↑ - ۳
3. «افنان، تاریخ امری شیراز»، ص 3.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. محمّدعلی فیضی، «خاندان افنان سدره رحمان»، مؤسّسة ملّی مطبوعات امری، 127 بدیع، ص 24.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. همان، ص 44.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. فیضی می‌نویسد: در ضریح شاهچراغ قسمت شاه‌نشین دست چپ مدفون گردید. همان، ص46.
خویشان نزدیک باب که در ضریح حضرت شاهچراغ(ع) دفن شدند عبارتند از: سیّدمحمّد تاجر دایی بزرگ باب (1293ه .ق.)، خدیجه بیگم زن باب (1299ه .ق.)، بی‌بی جانجان خواهر ناتنی زن باب و همسر سیّد علی دایی باب (1306ه .ق.)، زهرا بیگم خواهر زن باب (1307ه .ق.)، حاج میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای برادر زن باب (1305ه .ق.)، آقا میرزا آقا خواهرزاده زن باب (1321ه .ق.) و آقا سیّد احمد افنان برادرزادة زن باب. («خاندان افنان»، صص 65، 139، 179، 200، 201، 214، 244، 259.) قبر میرزا ابوالقاسم سکوت شیرازی نیز در ضریح حضرت شاهچراغ، در پایین قبر شاهچراغ است (1239ه .ق.) و قبر مرید و مروّج فرقه‌اش، وصال شیرازی (1262ه .ق.) در کنار اوست.
در آن دوران، تولیت مرقد شاهچراغ آشفته و فاسد بود. غلامعلی‌خان نوّاب از متولّی شاهچراغ، بدون احترام و ذکر نام و با عنوان متولّی‌باشی نام برده. شاهچراغ عدّه‌ای متولّی داشت که بعضاً از نظر اخلاقی شایسته نبودند. نوّاب در گزارش غرّة محرّم 1317ه .ق./ 11 مه 1899م. می‌نویسد: چند شب قبل، اکبر دایی محمّد که یکی از الواط مشهور شیراز است، با چند نفر اراذل دیگر و میرزا علی نام، که یکی از متولیان شاهچراغ بود، در مجلس درب دروازة سعدی میهمان بودند. آخر شب مست می‌شوند. اکبر دایی محمّد به میرزا علی و آن چند نفر دیگر زخمی می‌زند. به میرزا علی بعد از زخم زدن لگدی هم به پهلویش زده بوده است. بدان جهت چند روز خون از حلق مشارالیه آمده و فوت شده است. تمام متولیان شاهچراغ جمع شده بودند. از اهل شهر هم ازدحام و جمعیت زیادی در شاهچراغ جمع شده است. می‌خواستند اکبر دایی محمّد را بگیرند. او هم فرار کرده رفته در سیّد حاجی غریب بست نشسته است...) [غلامعلی‌خان نوّاب]، «وقایع‌الاتّفاقیه: گزارش‌های خفیه‌نویسان انگلیس، به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران، نشر پیکان، چاپ سوم، 1376، ص 567.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «خاندان افنان»، ص 46.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. همان، ص 81.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. همان، ص 95.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. همان، صص46-47 و 55.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. میرزا حسن حسینی فسایی، «فارسنامة ناصری»، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، امیرکبیر، چاپ دوم، 1378، ج 2، ص 956.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. «خاندان افنان»، ص 96.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. همان، ص 99.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. گفت‌وگو با مرحوم نصراللهخان حسن‌آقایی کشکولی از مالکان روستای دهپاگاه همایجان که مجاور روستای قلعه خلیلی است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. «خاندان افنان»، ص 100.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. همان، صص 133-134.
«شهدای سبعه» عبارتند از: میرزا علی تاجر شیرازی (دایی باب)، میرزا قربانعلی بارفروشی، ملّا اسماعیل قمی، سیّد حسین ترشیزی، حاج محمّدتقی کرمانی، سیّد مرتضی زنجانی، محمّدحسین
مراغه‌ای. نویسندگان بابی و بهائی تنها جرم این گروه را اعتقاداتشان دانسته‌اند که کذب محض است. برای نمونه بنگرید به: عبدالحمید اشراق خاوری، «مطالع‌الانوار: تلخیص تاریخ نبیل زرندی»، صص 416-426. اینان را شهدای سبعة تهران می‌نامند تا از شهدای سبعة یزد (1307ه .ق.) متمایز شوند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. در سه سال آغازین سلطنت ناصرالدّین‌شاه، زمام حکومت در دست میرزا تقی خان امیرکبیر قرار گرفت که مطلوب کانون‌های استعمارگر نبود. در این دوران با دخالت مستقیم و غیرمستقیم استعمار بریتانیا شورش‌های بزرگی در ایران ایجاد شد که مهم‌ترین آن فتنة بابیه بود. علیقلی میرزا اعتضادالسّلطنه ماجرای دستگیری و اعدام این گروه از بابی‌ها را شرح داده است. روایت اعتضادالسّلطنه نفوذ عجیب بابیان را در دربار و دستگاه حکومتی قاجاریه نشان می‌دهد تا بدانجا که شاهزاده‌ای فرهیخته چون اعتضادالسّلطنه به برخی از اینان سخت اعتماد دارد و از این‌رو، گزارش مأموران اطّلاعاتی امیرکبیر را نمی‌پذیرد؛ ولی اندکی بعد به صحّت ادّعای امیر یقین پیدا می‌کند. می‌نویسد: در دیوان‌خانة دولتی امیر را ملاقات نمودم. جمعی را که در کنارش بودند، دور کرده، دست به جیب نموده، رقعه‌ای درآورده، به من داد. در آن رقعه مفتّشی از قبل وی نوشته که روز جمعة آینده بابی‌ها خیال دارند به هیئت اجتماع، با شمشیر کشیده، اوّلاً به مسجد شاه بریزند و میرزا ابوالقاسم امام جمعه را به قتل رسانند، پس از آن با ذکر یا صاحب‌الزّمان به ارک بریزند و فسادی بر پا نموده، نسبت به شاهنشاه و اتابک اعظم [امیرکبیر] سوء ادبی کنند و از جمله رؤسای این طایفه ملّا شیخ علی است و خود را حضرت عظیم لقب داده و فی‌الحقیقه، رئیس بابیه در دارالخلافة اوست و در چند روز به لباسی درآمده که مردم او نشناسند و هفته‌ای بیش در هر خانه اقامت نمی‌کند و ام‌ّالفساد این طایفه است. یکی دیگر میرزا احمد حکیم‌باشی کاشانی و دیگر میرزا عبدالرحیم، برادر ملّا تقی هروی که هر دو از رؤسای بابیه و الآن در حمایت علیقلی میرزا هستند. اگر آنها گرفته شوند، این فتنه بر پا نخواهد شد.
علیقلی میرزا در حضور امیرکبیر از میرزا احمد حکیم‌باشی کاشانی و میرزا عبدالرحیم هروی، که سخت مورد اعتماد او بودند، دفاع می‌کند؛ ولی با تحکّم امیر مواجه می‌شود: خوب جواب نگفتید. این مفتّش و گماشتة من دروغ نمی‌گوید و سخن نسنجیده نمی‌نگارد. من با همة اخلاص و ملاحظه از مهدعلیا این سه تن را از شما خواهم خواست.
اعتضادالسّلطنه اندکی بعد صحّت سخنان امیر را در می‌یابد و از او پوزش می‌خواهد. (اعتضادالسّلطنه، «فتنة باب»، به کوشش عبدالحسین نوائی، تهران، انتشارات علمی، 1377، صص 77-80.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. «خاندان افنان»، صص 140-142.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹