امام زمان(عج) و منتظران در بیان حضرت آیت الله جوادی آملی

حسن بختياري

از آنجایی که مسئلة شناخت امام زمان(عج) یکی از محوری‌ترین مسائل در معارف شیعی است و حیات و مرگ سعادتمندانة انسان، موکول بر معرفت انسان کامل و شأن و جایگاه او در عالم خلقت است، شاسیته است تا یکی از مهم‌ترین وظایف و تکالیف بندگان الهی، خصوصاً شیعیان و ارادتمندان خاندان وحی(ع)، کسب معارف مربوط به این موضوع باشد.

دقّت در آیات و روایات فراوان نشان می‌دهد بزرگترین حسرت انسان‌ها در قیامت، مربوط به تفریط و کوتاهی در مورد جنب‌الله و بزرگترین مسئله در قیامت، در ارتباط با نعیم که همانا ولایت است، قلمداد می‌شود.

عالمان شیعه نیز از عصر حضور ائمّة معصومان(ع) تا کنون، پیوسته به دنبال بیان اهمّیت موضوع شناخت اولیاء و حجج الهی و وظایف و تکالیف بندگان در قبال آن ذوات مقدّسه بوده‌اند.

آثار شفاهی و مکتوب آیت‌الله جوادی آملی - حفظه‌الله - حاوی مطالب بسیار ارزشمندی دربارة امام زمان(عج)، آثار آن حضرت در زمان غیبت، وظایف بندگان نسبت به ایشان و مسائل مربوط به زمان غیبت و علائم ظهور است که در این نوشتار به مواردی اشاره می‌شود.

معرفت به امام زمان(عج)

آیت‌الله جوادی آملی در رابطه با مفهوم واقعی معرفت امام می‌فرماید:

شناختن نام مبارک امام و نام والدین او، تاریخ تولّد، آغاز و مدّت امامت و نکاتی از این دست، معرفت به حسب و نسب امام(عج) است و این مرتبه از شناخت، پایین‌ترین مرتبة شناخت مقام منیع امام و امامت است. این دانستنی‌ها، گرچه تا اندازه‌ای لازم و در بعضی موارد ضروری است، امّا چندان مهم و کافی نیست. مهم حقیقت معرفت به امام است که از راه معرفت به امامت به دست می‌آید.

به فرمایش امیرمؤمنان علی(ع)، انسانی برین و والا و عاقل بودن، در گرو موحّد بودن و نبوی و علوی اندیشیدن و ولوی حرکت کردن است؛ یعنی خدا پیامبر(ص) و جانشینانش را شناختن و بر این اساس، ولایتمدارانه در مدار «قرآن» و عترت راه رفتن.

ایشان در تبیین راه این شناخت می‌فرماید:

«خدای را با الوهیتش بشناسید و رسول را با رسالتش.»1 آنکه الوهیّت را بشناسد، خداشناس خوبی خواهد بود؛ کسی که خدایی و الوهیّت ولوی حرکت کردن است، یعنی اطلاق ذاتی و هستی بیکران و قدرت بی‌پایان و علم سرمدی، می‌فهمد که ذات اقدس الهی، موجود مشخّص و معیّن و واجد تمام صفات کمالی است و صفات او عین ذات او نیز عین یکدیگرند؛ گرچه مفهوماً هریک غیر دیگری است، به لحاظ مصداق عین یکدیگرند.

دربارة اثرات شناخت امام زمان(عج) ایشان بیان می‌دارد:

آن کس که امام را به ولی الله، خلیفةاللّه، انسان کامل معصوم و آنکه اطاعتش از سوی خداوند واجب شمرده شده است، بشناسد و بداند که امام، زنده و حاضر است و اعمال ما را می‌بیند و در قیامت صاحب مقام شفاعت است، از برکات و آثار بی‌نظیر معرفت امام بهره‌مند می‌شود و به کمال زندگی معقول بار یافته و از نقصان مرگ جاهلی می‌رهد.

از سویی دیگر، تابش نور ایمان و بهره‌مندی از حیات انسانی منوط به شناخت امام معصوم هر عصری است:

«هر کس بمیرد، در حالی‌که امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.»2

کسب این معرفت عمیق و ثمربخش به امام معصوم هر عصر، وظیفه‌ای همگانی است تا در پرتو آن، انسان‌ها به حیات انسانی بار یابند و آنگاه، جامعه‌ای که مردمانش به حیات انسانی رسیده باشند، در تمام شئونش، انسانی خواهد بود.3

پذیرش حکم و فرمان او چون امر خدا و رسولش بی‌چون و چرا بر همگان واجب است:

«و هیچ مرد و زن مؤمنی را در کاری که خدا و رسول حکم کنند، اراده و اختیاری نیست و هرکس نافرمانی خدا و رسول او کند، دانسته به گمراهی سختی افتاده است.»4

آن امام معصومی که چنین مقامی دارد و بر تخت جانشینی آخرین پیامبر خدا(ص) تکیه می‌زند، بر اساس آیة «النَّبِيُّ أَوْلی‏ بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»5 صاحب همان ولایت تشریعی و سرپرستی نبیّ خاتم(ص) است. این سلسله، از پیامبر اسلام محمّد بن عبدالله(ص)، با وجود مقدّس امیرالمؤمنین علی(ع) آغاز و به وجود مبارک خاتم الاوصیاء، حجّة بن الحسن المهدی(عج) ادامه می‌یابد.6

راه معرفت به امام زمان(عج)

ایشان با اشاره به دشواری‌های فراوان زمان غیبت و شبهات و تردیدهایی که قلوب بسیاری را احاطه می‌کند، اظهار می‌دارد:

شناخت ولیّ خدا و امام عصر(عج) تنها راه نجات و رستگاری است که با درخواست از ذات اقدس خداوند و مجاهدة علمی و عملی، شدنی است.

آیت‌الله جوادی آملی با بیان روایتی که در آن امام صادق(ع) دعایی را به زراره تعلیم می‌دهند تا در صورت درک زمان غیبت امام(عج)، پیوسته خود را به آن دعا مشغول دارد:

«اللَّهُمَ‏ عَرِّفْنِي‏ نَفْسَكَ‏ فَإِنَّكَ‏ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي رَسُولَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي رَسُولَكَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي حُجَّتَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ دِينِي‏؛7

خدایا! خود را به من بشناسان؛ زیرا اگر خود را به من نشناسانی، فرستاده‌ات را نشناخته‌ام. خدایا! فرستاده‌ات را به من بشناسان؛ زیرا اگر فرستاده‌ات را به من نشناسانی، حجّتت را نشناخته‌ام. خدایا! حجّتت را به من بشناسان؛ زیرا اگر حجّتت را به من نشناسانی، از دین خود گمراه می‌شوم.»

می‌فرماید:

برای شناخت مقام والای امامت و شخصیت منحصر به‌فرد امام عصر(عج)، راه‌های فراوانی هست؛ بررسی دعاها و زیارت‌هایی که از خود امام عصر(عج) رسیده یا فرمودة امامان دیگر(ع) دربارة آن حضرت، از بهترین این راه‌هاست.

بر این پایه، کسی که می‌خواهد وجود مبارک ولیّ‌عصر(عج) را بشناسد، بهتر است زیارت‌ها و دعاهای مرتبط با آن حضرت را به دقّت بررسی کند تا به حریم معرفت آن امام همام بار یابد.8

ایشان با اشاره به تفاوت موجود در راه‌های شناخت امام عصر(عج) بیان می‌کند:

چنین شناختی، سودمندترین شناخت‌ها و برای همگان، شدنی است. این راه، همان راه قلب است که پیمودنش به دانستن اصطلاحات فلسفی، کلامی یا درس‌های حوزوی و دانشگاهی نیاز ندارد و هدایتی همگانی و همیشگی است.

نبیّ مکرّم اسلام(ص) و ائمّة طاهرین(ع)، مظاهر تامّ اسماء و صفات ذات اقدس خداوند و بالاترین نشانه‌های او هستند و همان‌گونه که خدای تعالی اصالتاً دارای بالاترین مرتبة ظهور و مشهودیت است، مظاهر تمام‌نمای ذات اقدسش نیز تبعاً از رتبه‌ای پایین‌تر از مشهودیت حق و برتر از غیر او برخوردارند.

طبق آنچه گذشت، بهترین راه شناخت رسول خدا(ص) و امامان هدایت(ع)، همان راه قلب و فهم شاهدانة الوهیّت، نبوّت و امامت است.9

مهدی(عج) عامل تحقّق دین الهی

هیچ تردیدی در ظهور موفور السّرور امام عصر(عج) نیست و عالم، همه در انتظار ظهور ایشان به سر می‌برند؛ امّا یکی از معانی ظهور، پیروزی است؛ چنان‌که یکی از بارزترین مصادیق امر الله، همان دین الهی است. انگیزة نهایی بعثت پیامبران(ع)، پیروزی دین خدا بر تمام مکتب‌های باطل یا منسوخ است:

«لِيُظْهِرَهُ عَلَی الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»10‏ و مهم‌ترین عامل تحقّق چنین هدفی، رهبری انسان‌های کامل معصوم، به ویژه وجود مبارک حضرت مهدی(عج) است.11

امام عصر(عج)، انسان کامل و خلیفة خدا

انسان کامل، نمایندة خدا در زمین است. به همین سبب عنوان خلیفةالله از القاب برجستة او است. «قرآن کریم» خلافت انسان کامل از خدای والا را فی الجمله می‌پذیرد و شواهد بسیاری نیز در روایات اهل‌بیت عصمت(ع) دارد:

«ِإِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة»12

افزون بر آن، زائران آن ذوات مبارک دستور دارند تا به ائمّه(ع) با عنوان خلیفةاللّهی

سلام کنند:

«السلام علیک یا خلیفة‌ الله...»13

بر پایة آنچه گذشت، خلافت حق سبحانه و تعالی معنای دیگری دارد: انسان کامل، صاحب مقام بلندی است که می‌تواند مظهر تمام اسمای حسنای الهی و آیه و آینة تمام‌نمای ذات اقدس او و در همة نشئات وجود، حضور و ظهور داشته باشد:

«مَا لِلهِ عَزَّ وَ جَلَّ آيَةٌ هِيَ‏ أَكْبَرُ مِنِّي؛14

خدای تعالی را آیتی از من بزرگتر نیست.»15

زندگی آسوده، ثمرة اطاعت از انسان کامل

راحت زیستن آرزوی تمامی انسان‌هاست؛ امّا انسان به یقین نمی‌داند که راحت حقیقی خود را در کجا بجوید. انسان کامل که متن ظاهر و اسرار باطن عالم را می‌شناسد، بهترین راه‌هاست که جامعه با اطاعت او به کمال سعادت می‌رسد.

آنان می‌آموزانند که برای آسوده زیستن، نخست باید ساده‌زیست بود و از تجمّل دست شست. پس باید چنان افق اندیشه را بالا برد که دانست هرگز جمالی بیرون از جان انسان یافت نمی‌شود.

... جامعة جاهل چیزی را از دست می‌دهد که مایة آرامش اوست و چیزی را جمع کرده و به آن اعتماد دارد و بر آن پایه خرسند است که سبب ناآرامی او است. آن ترک ناروا و این جذب نابه‌جا اضطراب‌آور است و چنین جامعه‌ای بین دو جدار فشاردهنده و دو بند مهارکننده گرفتار می‌شود. آنکه این بندها را بشناساند و راه برون‌رفت از آنها را بیاموزاند و شیوة عملی آن را اراده کند، انسان کامل است:

«...و احکام پر رنج و مشقتی را که چون زنجیر به گردن خود نهاده‌اند، از آنان برمی‌دارد...»16

حضرت ختمی‌امامت(ع)، همانند حضرت ختمی‌نبوّت(ص)، عهده‌دار چنین هدایتی است.17

اسرار غیبت

آیت‌الله جوادی آملی در بیان اسرار غیبت امام زمان(عج) با استناد به روایات، مواردی را برمی‌شمرد که در ادامة این نوشتار ذکر می‌شود:

1

. ترس از قتل

بر پایة برخی روایات، خوف از کشته شدن، از اسباب غیبت وجود مبارک ولیّ‌عصر(عج) است. چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«ناچار برای آن کودک (امام مهدی(عج)) غیبتی خواهد بود.» پرسیده شد: برای چه؟ فرمودند: «برای محفوظ ماندن جانش.»18

ترس یاد شده، هرگز خوف مذموم نیست که از ضعف نفس برمی‌خیزد؛ بلکه هراسی عقلی است که امری بس پسندیده و در برخی موارد، لازم و ضروری است.

2. رهایی از بیعت طاغوت‌ها

امام زمان(عج) در پاسخ به پرسش اسحاق بن یعقوب در خصوص حکمت غیبت فرمودند:

«امّا در خصوص علّت غیبت؛ پس بدان که خدای سبحان می‌فرماید: «ای مؤمنان! از اموری نپرسید که چون هویدا گردند، اندوهگین می‌شوید.» همة پدرانم ناگزیر از بیعت طاغوت زمانشان بودند؛ امّا من در حالی ظهور خواهم کرد که بیعت هیچ طاغوتی را بر گردن ندارم.»19

3. افاضة تدریجی

بی شک امام معصوم(ع) واسطة فیض خدا بر خلق است و حضور مشهودانة ایشان، خود فیضی مضاعف است؛ امّا این فیض‌رسانی، با شرایط و مقدّمات خاصّی ملازم است که بدون آنها، موجود مستفیض یا از فیض محروم می‌شود یا از آن بهرة تامّی نمی‌برد.

آیت‌الله جوادی آملی با بیان گونه‌های مختلف رابطه میان موجود فیّاض و مستفیض می‌فرماید:

برخورداری از فیض حکومت صالحان، گرچه از سوی مبدأ فیّاض، بی گذراندن مقدّمات مانع ندارد، قابل‌ها فاقد استعداد لازم برای دریافت جمعی فیض و تابع شرایط، مقدّمات و زمینه‌های لازم هستند؛ به گونه‌ای که تا آن شرایط و مقدّمات در بستر زمان فراهم نیایند، نمی‌توانند به این فیض الهی برسند. از شرایط اساسی استقرار حکومت صالحان، پرورش انسان‌های صالح و ایجاد آمادگی در مردم برای پذیرش حکومت عادلانة جهانی است که غیبت امام معصوم عصر(عج) برای تحقّق این شرایط می‌باشد.20

انتظار در مکتب اهل‌بیت(ع)

... انتظار پیروان اهل‌بیت(ع) عصمت و طهارت با انتظار دیگران تفاوتی عمیق دارد؛ چون فرقة ناجیه در انتظار طلوع شمس موجود مستور است و دیگران منتظر ستارة معدوم. به اعتقاد راسخ ما، مهدی موعود(عج)،‌ موجود است؛ امّا در پندار دیگران فقط موعود است؛ نه موجود.

در تبیین معنی حقیقی انتظار، روایات متعدّدی هست؛ از آن جمله روایتی است که ابوبصیر از امام صادق(ع) چنین نقل می‌کند:

«هر يك از شما بايد خود را براي خروج قائم آماده كند؛ هر چند يك تير...»21

بر این اساس آنکه بخواهد به واقع منتظر وجود مبارک آن حضرت باشد، لازم است خویشتن را مهیّا سازد؛ اگر چه با آماده کردن یک تیر باشد.22

فضایل منتظران

امام باقر(ع) فضایل مؤمنان منتظر را چنین بیان می‌دارند:

حارث بن مغیرة گوید: خدمت حضرت باقر(ع) رسیدم. امام فرمودند:

«هر یک از شما که به ولایت ما اعتراف کند و منتظر امر ما باشد و برای خدا صبر نماید، مانند کسی است که در رکاب قائم آل محمّد(ع) با شمشیر خود مشغول جهاد گردد.»

بعد فرمودند: «آری. به خداوند سوگند! مانند آن کسی است که در رکاب رسول خدا(ص) به جهاد پردازد.»

بار سوم فرمودند: «مانند کسی است که در خیمة رسول خدا(ص) جانش را فدای آن جناب کند. آیه‌ای در قرآن دربارة شما هست.» گفتم: قربانت گردم! آن کدام آیه است؟ فرمودند:

«خداوند متعال می‏فرماید: «کسانی که به خداوند و رسولش ایمان آورند، آنها از صدّیقان و شهیدان به‌شمار می‌آیند. پاداش آنها محفوظ و با نوری که دارند، راه را پیدا می‏کنند.»23

بعد فرمودند: «به خداوند سوگند! شما از راستگویان و گواهان در نزد خداوند می‌باشید.»24و25

آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به روایات حضرات معصومان(ع)، امید به آینده، اصلاح‌گرایی در عرصه‌های فردی و اجتماعی، تخلّق به فضائل نفسانی، آمادگی برای ظهور و شکوفاسازی اندیشه‌ها را بعضی از آثار انتظار عنوان می‌کند.

تکالیف منتظران

یکی از مهم‌ترین مباحث دربارة امام زمان(عج) و غیبت آن حضرت، دانستن تکالیف منتظران و وظایف ایشان در عصر غیبت است. این موضوع نیز به تناسب اهمّیت، در بیانات و آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی به تفصیل آمده که به عنوان حسن ختام این نوشتار به بعضی از موارد اشاره می‌شود:

1. امام‌شناسی

شناخت امامت و امام، اوّلین وظیفة مؤمن اهل انتظار است که بر اساس معرفت، توحید و شناخت نبوّت استوار می‌گردد. هنگامی که دانستیم پیامبر(ص) خلیفة خداوند است و بر اساس امر و وحی او سخن می‌گوید و کار می‌کند، آنگاه می‌بایست امام را در پرتو معرفت پیامبر بشناسیم؛ وگرنه می‌پنداریم مسئلة امامت را می‌توان تحت لوای سقیفه به سامان رسانید.26

2. پویایی و تلاش

ادراک صحیح و روشن معنای انتظار، اقتضا می‌کند که انسان منتظر، حرکتی دائمی و تلاشی پویا داشته باشد تا بر اثر آن، خود و جامعة خویش را مهیّای ظهور امام منتظَر سازد. آنکه به انتظاری تهی از رزم‌آوری و مجاهده، دل خوش می‌دارد و گمان می‌کند بدون آمادگی برای جهاد و شهادت، می‌توان منتظر موعود موجود بود، خیالی باطل دارد و کار انتظارش به سامان نخواهد رسید.27

3. تخلّق به کرایم اخلاقی

... انسان منتظر می‌بایست به دانش خود عمل کند و مجهولات را بپرسد، خیرخواه همگان باشد و کینة کسی را در دل نپرورد؛ چراکه قلب کین‌آلوده، شایستة بذرافشانی معرفت و محبّت ولیّ‌عصر(عج) نیست.

منتظر حقیقی را بایسته است که به غیر خدا تکیه نکند و جز به او امید نبندد و مراقب سرزمین قلبش باشد و این کالای ثمین را به ثمن بخس شهوت و غفلت نفروشد؛ زیرا ارائه‌دهندة چنین کالایی، جز دشمن آشکار انسان نیست و ابلیس چون چنین معامله‌ای کند، ثمن و مثمن را با هم می‌برد و چیزی جز خسران و زیان، بهرة فروشنده نخواهد شد.

آنکه دین و اخلاقش را به شیطان بفروشد، شیطان تمام هویّت انسانی او را می‌ستاند و چون چنین کرد، همه را در مسیر تباب و تباهی خویش هزینه خواهد کرد و آنگاه چنین انسانی، مصداق بارز «خسر الدّنیا و الآخرة» خواهد بود.

ترک تعلّق به مظاهر دنیای مذموم، زمینة طهارت روح و پاکی ضمیر انسان منتظر را فراهم می‌آورد؛ آنگاه به لطف خدای سبحان، صاحب شامّه‌ای می‌شود که عطر دل‌انگیز حضور مولای خویش را استشمام می‌کند.28

4. اقتدا به سنّت و سیرة پیامبران و امامان(ع)

امام عصر(عج) احیاکنندة آموزه‌های نورانی قرآن و معارف پیامبر اکرم(ص) و ائمّة هدی(ع) است. رهاورد امام عصر(عج)، همان اسلام ناب و معارف والای پیامبر(ص) اسلام است که از خزائن الهی عرضه داشت و امامان معصوم(ع)، یکی پس از دیگری، این حقیقت را در بیان و سیرة خویش پاس داشتند.

راه امام عصر(عج) جز راه قرآن و عترت نیست و منتظر امام عصر(عج) می‌بایست با قرآن و آموزه‌هایش از سویی و با سیره و معالم عترت از سویی دیگر آشنا باشد تا بتواند خویش را در پرتو انوار روح‌بخش آنها نهد و با اقتدای به آنان، خود را برای حضور در محضر امام زمان(عج) آماده سازد.29

٭٭٭

مطالب این نوشتار، غالباً از کتاب ارزشمند «امام مهدی(عج)، موجود موعود» برداشت شده‌اند. این کتاب مجموعه مباحث، گفتارها و نوشته‌های آيت‌الله جوادی آملی است كه به زبان فارسی و با قلمی شيوا، رسا و آراسته با آرايه‌های ادبی، به مسئلة مهدویت، انتظار و ويژگی‌های جهان پس از ظهور پرداخته و در سال 1387 منتشر شده است. نگاه جامع و علمی مؤلّف به مباحث مهدویت و استفادة حكيمانة وی از آيات و روايات، سبب اهمّيت اين اثر شده است.

پی‌نوشت‌ها: