بیدارگران اقلیم قبله

شرح حال و معرفی آثار مؤلفان مهدوی

محمّدرضا حکیمی

مرحوم محمّدرضا حکیمی مجتهد، الهیدان، شاعر، نویسندة آثار دینی و از باورمندان مکتب تفکیک بود. حکیمی از منتقدان فلسفة صداریی بود و آثاری در نقد الهیات آن نوشت. به باور او عقل دینی، خودبنیاد است و برای شناخت معارف دین باید مستقل از فلسفه اندیشید. بر همین اساس مهم‌ترین اثر او مجموعة حدیثی «الحیاة» است که تلاش کرده است یک نظام فکری بر اساس احادیث شیعی تصویر کند.

حکیمی در عرصة سیاسی و اجتماعی، عدالت‌محور و فقرستیز بود. او حکومت دینی را با معیار عدالت‌ورزی و اجرای «عهدنامة مالک اشتر» ارزش‌گذاری می‌کرد. از همین‌رو، او را فیلسوف عدالت نامیده‌اند. اندیشه‌های تفکیکی و اجتماعی و سیاسی او مورد انتقاد برخی محقّقان قرار گرفته است.

او نویسنده‌ای پر اثر است و آثار او معمولاً با ادبیاتی حماسی نوشته شده‌اند. الحیاة، «خورشید مغرب»، «امام در عینیت جامعه»، «الهیات الهی و الهیات بشری» و «مکتب تفکیک»، برخی از آثار او است. در بزرگداشت او نیز آثاری همچون «مرزبان توحید: کارنامة محمّدرضا حکیمی» منتشر شده است.

زندگی‌نامة علمی

محمّدرضا حکیمی در ۱۴ فروردین1 در« مشهد» به دنیا آمد.2 او در دوازده سالگی تحصیلات حوزوی را از «مدرسة نوّاب» مشهد آغاز کرد و در طول دوران تحصیل از اساتیدی، چون ادیب نیشابوری دوم، میرزا احمد مدرّس، مجتبی قزوینی (درس‌های فلسفی و الهیاتی)، هاشم قزوینی، سیّد محمّدّهادی میلانی (خارج فقه و اصول)، آقابزرگ تهرانی، غلامحسین محامی بادکوبه‌ای، علی‌اکبر الهیان و اسماعیل نجومیان استفاده کرد.3 در سال ۱۳۸۰ه‍ .ق. از آقابزرگ تهرانی اجازة نقل روایت گرفت.4 حکیمی همچنین تا حدّی، علوم غریبه را نزد مجتبی قزوینی5 و سیّد ابوالحسن حافظیان مشهدی (درگذشتة ۱۳۶۰ه‍ .ش.) و برخی دیگر از استادان آموخت.6

به نوشتة اکبر ثبوت، با آنکه در دهة چهل شمسی عالمان مشهد مردم را به مراجع «نجف» ارجاع می‌دادند، حکیمی هوادار آیت‌الله خمینی(ره) بود7 و تلاش کرد که استادش مجتبی قزوینی را با خود همراه کند.8 در نتیجه قزوینی با همراهی عدّه‌ای دیگر از علمای دینی مشهد به «قم» رفته و با آیت‌الله خمینی دیدار کردند.9 حکیمی به سبب فعّالیت‌ها و سخنانش در جلسات، تحت فشار دستگاه‌های امنیتی حکومت پهلوی قرار گرفته بود.10 به گفتة خودش چندبار در شهرهای مختلف بازداشت و زندانی شده بود.11 حکیمی در مشهد جلساتی با نام «الغدیر» دایر کرده بود و دربارة کتاب «الغدیر» گفت‌وگو و سخنرانی برگزار می‌کرد.12

حکیمی در خرداد سال ۱۳۴۵ه‍ .ش. از «خراسان» به «تهران» رفت.13 او با مرتضی مطّهری14 و محمّدتقی جعفری15 دوستی داشت. وی با علی شریعتی نیز از مشهد و در «کانون حقایق اسلامی» آشنا شده و با او ارتباط گسترده‌ای داشت.16 شریعتی در نامه‌ای به حکیمی وصیّت کرده و اجازة تصحیح آثارش را داده بود؛17 ولی حکیمی از آنجا که نوشتن کتاب الحیاة را لازم‌تر می‌دانست و نیز به دلیل کثرت آثار شریعتی و همچنین اینکه اشکالات آثار شریعتی را بنیادین نمی‌دانست، اقدام مهمّی در این زمینه نکرد.18

حکیمی نویسندگی را از جوانی آغاز کرد و قدیمی‌ترین متن منتشر شدة او، مقاله‌ای است دربارة غدیر که در ۱۳۴۰ه‍ .ش. در «نامة آستان قدس» منتشر شد.19

محمّد اسفندیاری نویسنده و پژوهشگر تاریخ اسلام، حکیمی را نویسنده‌ای صاحب سبک20 و یکی از بیست نویسندة برتر در نثر فارسی می‌داند.21

او همچنین به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌گفت22 و در طول سال‌های ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۵ه‍ .ش. که در مشهد بود، در انجمن‌های ادبی مشهد، به ویژه «انجمن فردوسی» شرکت می‌کرد.23 او نخستین قصیدة عربی خود را در ۱۹ سالگی برای استادش ادیب نیشابوری دوم سرود.24 قصیده‌ای که حکیمی در ۲۵ سالگی و در استقبال از یکی از قصاید ابن سینا سروده بود، مورد تمجید علّامه حائری سمنانی و بدیع‌الزّمان فروزان‌فر قرار گرفت.25 بخشی از شعرهای حکیمی در کتابی با نام «ساحل خورشید» منتشر شده است.26

در سال‌های ۱۳۸۴ 27 و ۱۴۰۰ه‍ .ش.28 دو تمبر یادگاری پستی با تصویر او منتشر شده است.

حکیمی چون می‌خواست مبارزه کند، هیچگاه ازدواج نکرد.29

وی با آنکه در حوزة علمیه تحصیل کرده است و مدّتی طولانی نیز لباس رسمی روحانیان را می‌پوشید،30 ولی پس از چندی، دیگر این لباس را بر تن نمی‌کرد.31 وی در ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ه‍ .ش. به سبب ابتلا به بیماری کرونا درگذشت.32 دوستش سیّد جعفر سیّدان بر او نماز خواند و در «رواق دارالحجّة حرم امام رضا(ع)» دفن شد.33

آثار

حکیمی نویسنده‌ای پر کار بود. از او بیش از ۵۰ کتاب منتشر شده است.34 همچنین او بر بیش از ۳۰ کتاب مقدّمه نوشته35 و برای ۳۷ کتاب یادنامه نیز مقاله نوشته است.36 آثار محمّدرضا حکیمی را در پنج گروه دسته‌بندی کرده‌اند:

1. آثاری که دربارة مکتب تفکیک هستند؛

2. آثاری که با هدف تبویب و تبیین روایات اهل‌بیت(ع) نگاشته شده‌اند؛

3. آثاری که شناسانندة آموزه‌های فردی و اجتماعی اسلام هستند؛

4. آثاری که با محوریت زندگی عالمان دین تدوین شده‌اند؛

5. کتاب‌هایی که مجموعة مقالات متفرّقة حکیمی را در خود جا داده‌اند.37

برخی از آثار او عبارتند از: الحیاة، مجموعه‌ای حدیثی که با همراهی دو تن از برادرانش آن را نگاشته است؛ «خورشید مغرب»؛ «امام در عینیت جامعه»؛ «الهیات الهی و الهیات بشری» (در دو جلد)؛ «حماسة غدیر»؛ «مکتب تفکیک»؛ «بیدارگران اقالیم قبله»؛ «عقلانیت جعفری»؛ «اجتهاد و تقلید در فلسفه»؛ «معاد جسمانی در حکمت متعالیه»؛ «مقام عقل» و «پیام جاودانه».

اندیشه‌های تفکیکی

محمّدرضا حکیمی، دانش‌آموختة عالمان مکتب تفکیک بود و بدان باور داشت و در ترویج آن می‌کوشید.38 بر همین اساس نخستین کسی بود که از عنوان مکتب تفکیک استفاده کرد و کتابی دربارة این مکتب نوشت و آن را تبیین کرد.39 در این نظام اندیشگی که «مکتب معارفی خراسان» هم نامیده شده است، تأکید فراوانی بر تفکیک بین فلسفه و عرفان و باورهای دینی می‌شود.40 بر اساس تبیین حکیمی، این سه، راه‌های مختلفی در نظام شناخت انسانی هستند و فلسفه و عرفان نمی‌تواند جایگزین شناخت دینی بشوند. از منظر او برای شناخت آموزه‌های دینی، باید از ثَقَلَین (قرآن و حدیث) کمک گرفت؛ نه از مقدّمات فلسفی و عقل ناقص.

عقل خودبنیاد دینی: شناخت دین بر اساس ثقلین

حکیمی در راستای تبیین مکتب تفکیک، اصطلاح عقل خودبنیاد دینی را ساخته بود.41 منظور او از عقل خودبنیاد دینی که آن را بالاترین مرحله از مراحل هفتگانة عقل می‌داند، عقلی است که در سایة وحی قرار می‌گیرد و یافته‌هایش را با آموزه‌های

وحیانی می‌سنجد.42 به گفتة حکیمی در کتاب اجتهاد و تقلید در فلسفه، عقل دچار ده‌گونه محدودیت در شناخت حقایق است.43

نقد باورهای فلسفی

حکیمی در کتاب‌ها و مقالات متعدّدی، باورهای فلسفی رایج، به ويژه نظام فکری صدرایی را نقد کرده است؛44 به عنوان مثال در کتاب الهیات الهی و الهیات بشری، الهیات ناشی از فلسفه را الهیات بشری توصیف کرده و آن را در مقابل الهیات الهی قرار می‌دهد. حکیمی همچنین در چند مقاله، تبیین حکمت متعالیه از معاد جسمانی را نقد کرده است.45 این مقالات بعدها در کتابی با نام معاد جسمانی در حکمت متعالیه منتشر شدند.

منتقدان حکیمی برداشت‌های او از منابع فلسفی را قابل دفاع نمی‌دانند46 و او را متّهم به استفادة ابزاری از کلمات فیلسوفان می‌کنند.47 سیّد حسن اسلامی نیز در مقاله‌ای، کتاب معاد جسمانی در حکمت متعالیه را نقد کرده و برداشت‌های حکیمی از مطالب ملّاصدرا را تخطئه کرده است.48 رضا آذریان نیز در کتاب «بازخوانی معاد جسمانی صدرائی»، با عنوان فرعی «نقد قرائت تفکیکی از معاد جسمانی»، تبیین محمّدرضا حکیمی از معاد جسمانی را نقد کرده است.49

اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی

عدالت‌خواهی و فقرستیزی

از منظر حکیمی، دین برای تربیت و سیاست آمده است و پدیده‌ای الهی - اجتماعی است. هدف جامعة دینی، ایجاد زمینة رشد است و این زمینه بدون اجرای عدالت به هیچ وجه محقّق نمی‌شود.50 از نظر حکیمی، اصل اقامة قسط بر همة اصول و قواعد فقهی حاکم و مقدّم است و حاکم می‌تواند به نفع طبقات فرودست در توزیع ثروت و تعدیل ثروت‌های وافر دخالت کند.51 او کتاب «منهای فقر» را در همین راستا نوشت و برخی این کتاب را انقلابی‌ترین کتاب حکیمی دانستند.52

تأکید حکیمی بر عدالت تا آنجاست که او را فیلسوف عدالت نامیده‌اند؛53 البتّه رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه معاصر، اندیشة عدالت‌خواهی حکیمی در الحیاة را متأثّر از سوسیالیسم دانسته است؛54 چنان‌که نظریّة او تساوی‌گرایانه، نتیجه‌محور، سبب بزرگترشدن دولت و ناکارآمدی آن و محدودکنندة مالکیت خصوصی ارزیابی شده است.55

اندیشة سیاسی

بر اساس مقالة «مبانی و اندیشة سیاسی محمّدرضا حکیمی»، وی در آغاز به حاکمیت فقهیان به عنوان نایب امام زمان(عج) معتقد بود؛ ولی در ویرایش‌های بعدی آثارش، نظرش را تغییر داده است.56 حکیمی در دوران غیبت امامان شیعه، به حکومت مُسانِخ معتقد است. حکومت مسانخ، حکومتی است که بیشترین سنخیت و شباهت را با حکومت امامان معصوم(ع) داشته باشد. معیار این سنخیت اجرای عهدنامة مالک اشتر است. بنابراین چنین حکومتی می‌تواند به صورت پارلمانی نیز باشد و نیازی به اندیشة ولایت فقیه ندارد.57

حکیمی از علاقه‌مندان به انقلاب اسلامی «ایران» بود؛ ولی اندک اندک به دلیل آنکه عدالت را در نظام جمهوری اسلامی نیافت، گرفتار چرخش نظری شده و به یکی از منتقدان جدّی نظام جمهوری اسلامی تبدیل گشت.58 اسفندیاری برای اندیشة حکیمی در این باب، از تعبیر انقلابی که ناتمام ماند، استفاده کرده است.59

بزرگداشت

- کتاب «مرزبان توحید: کارنامة محمّدرضا حکیمی» در بزرگداشت او نوشته شده است. این کتاب زیر نظر سعید حسینی منتشر شده است.60 این کتاب دربردارندة بیش از ۱۰۰ مقاله دربارة حکیمی و اندیشه‌های او است و توسط «انتشارات علمی و فرهنگی الحیاة» منتشر شده است.61

- «فیلسوف عدالت، نگرشی به زندگی علمی و عملی علّامه حکیمی» که در سال ۱۳۸۳ه‍ .ش. منتشر شده و نویسندة آن، کریم فیضی است.62

- کتاب «راه خورشیدی» نوشتة محمّد اسفندیاری نیز از کتاب هایی است که به عنوان آینه‌ای از اندیشه‌های حکیمی توصیف شده است.63 این کتاب را «انتشارات دلیل ما» منتشر کرده است.

معرفی کتاب خورشید مغرب

خورشید مغرب به عدد معصومان(ع)، چهارده فصل دارد و عناوین آنها عبارتند از:

- میلاد،

- شمایل و سیرت و غیبت در کتب پشینیان و مسلمانان، «قرآن کریم»، «سورة قدر»، علوم عقلی، علوم تجربی، فلسفة تربیتی و سیاسی،

- عینیت مقاومت؛ نه عینیت تسلیم،

انتظار

- در طلب خورشید.

نویسنده در بخشی از کتاب چنین نوشته است:

یکی از ابعاد عظیم تکلیف حساس و بزرگ در روزگاران غیبت و انتظار، حفظ دین، نگهبانی مرزهای عقیدتی و حراست از باروهای باورهای مقدّس است. جامعة منتظر نباید دربارة این امر عظیم سستی روا بدارد.

لازم است فروغ ایمان و نور یقین و پرتو عقیده به حق و تشعشع اعتقادات راستین، همواره در دل و جان مردم محفوظ باشد و پیوسته ژرف‌تر و ژرف‌تر شود و بارورتر و بارورتر گردد. لازم است جان و دل نوباوگان، نوجوانان و جوانان، هر دم، در برابر تابش اعتقادات حقّه قرار گیرد و از این تابش و تجلّی آکنده گردد. ایمان، جزو وجود آنان و مایة تقوّم هویّت اصلی آنان باشد تا کم‌کم، حق و فداکاری در راه اعتلای حق، چون خون، همة وجود آنان را گرم کند و چون روح، جوهر حیات آنان باشد»

دلیل نام‌گذاری کتاب

گفتنی است نام کتاب از روایاتی گرفته شده که طلوع خورشید از مغرب را از حوادث مهمّی دانسته‌اند که در آستانة قیامت رخ خواهد داد.

شیخ مفید دربارة چگونگی این اتّفاق نوشته است:

خورشید هنگام ظهر در آسمان می‌ایستد و ساعتی تا به هنگام عصر پیدا نباشد؛ آنگاه از مغرب آشکار گردد.

البتّه تطبیق آن بر ظهور حضرت مهدی(عج) نادرست است.

لازم به ذکر است اخیراً این کتاب برای بهره‌مندی نوجوانان و جوانان به صورت خلاصه نیز، بازنگاری شده است.

پی‌نوشت‌ها: