روانشناسی و استعمار در آلمان

نويسنده : عمر هارون الخلیفه / ترجمه : علی شمس

ویلهلم وونت (Wilhelm Maximilian Wundt) عالی قدرترین مقام در تاریخ روانشناسی است. بدون تردید می‌توان به وی روانشناس گفت. وونت نخستین کارگاه روانشناسی را در سال ۱۸۷۹م. در شهر «لایپزیک» تأسیس کرد و بر اساس اسناد تاریخی، در همین سال به لحاظ موضوعی، روانشناسی از فلسفه جدا شد.

وونت روانشناسی تجربی را در صدر توجّهات خویش قرار داد و پس از آن، روانشناسی اجتماعی و ماوراء الطّبيعة علمی را مدّ نظر داشت. به گفتة او تنها از طریق مطالعة انسان طبیعی و نیز روانشناسی مردمی می‌توان به عالی‌ترین سطوح خردسنجی دست یافت. وی در واپسین سال‌های حیات خود، کتابی در چند جلد دربارة روانشناسی مردمی یا «روانشناسی فولکلوریک» نوشت. وونت می‌گوید:

عملیات روانی فردی را می‌توان در کارگاه مطالعه کرد؛ ولی الگوهای فرهنگی را نمی‌توان در کارگاه بررسی نمود.1

وونت معتقد بود برای پژوهش در «خردسنجی پایه»، همان روش تجربی در روانشناسی مناسب است؛ امّا این روش برای مطالعة پدیده‌هایی که از فرهنگ تأثیر می‌پذیرند، مناسب نیست.2

در واقع وونت دلایل نارسایی روش تجربی را بیان کرده است.3 وی می‌گوید:

اندیشه در حیطة زبان، آداب، رسوم و اساطير بسیار تأثیرپذیر است و اینها زمینه‌هایی مناسب برای روانشناسی فرهنگی یا فولکلوریک هستند.4

در جنگ جهانی اوّل وونت بر این باور بود که خرد و عقل جمعی در «آلمان» از خرد و عقل جمعی دشمن بیشتر است و جامعة آلمان بر قهرمان‌گرایی، ادای تکالیف و ارزش‌های معنوی تأکید دارد.5 از لحاظ تاریخی، تأسیس روانشناسی فولکوریک و مردمی که جوامع ابتدایی موضوع مطالعه آن است، رابطه‌ای محکم با به وجود آمدن دانش «انتروپولوژی» (انسان‌شناسی) دارد. در واقع سال ۱۸6۰م.، سال آغاز دانش انتروپولوژی محسوب می‌شود.

طیّ سال‌های ۱۸6۰ تا ۱۸۸۰م. عمدة تألیف‌های «مکتب نظریّة تکامل» (از جمله «حقّ مادری» به قلم باخ اوفن و «قانون قدیم» به قلم ماین) به نگارش در آمد. همچنین در سال ۱۸6۵م. کتابی به نام «تحقیقاتی در تاریخ آغازین نوع بشر» به قلم تیلور نگاشته شد. وی کتاب دیگرش را به نام «جامعة ابتدایی» در سال ۱۸۷۱م. نوشت.

مورگان نیز کتاب‌هایی دربارة «مقرّرات خویشاوندی» در سال ۱۸6۹م. و جامعة قدیم در سال ۱۸۷۷م. به نگارش درآورد. به قول ادوارد سعيد:

انسان‌شناسی در بین علوم، بیش از همه با استعمار آمیختگی و امتزاج دارد؛ چون دانشمندان انسان‌شناس و نژادشناسان، در موارد بسیار زیادی به حاکمان استعمارگر مشورت‌هایی دربارة آداب و رسوم ملل و نژادها و آئین و رفتارهای آنان داده‌اند.

مجموعه مقالات بسیار ممتازی که طلال اسد (پروستیت) در سال ۱۹۷۳م. با عنوان «انسان‌شناسی و مقابله با استعمار» منتشر کرد، حدود ارتباط بین علمای انسان‌شناس با استعمارگران را بسیار فراتر از این حرف‌ها دانسته است.

غالب مورّخانی که به دوران امپراتوری پرداخته‌اند، شروع آن را حدود سال ۱۸۷۸م. دانسته‌اند؛ یعنی سالی که مسابقه برای تصرّف «آفریقا» آغاز شد. جالب اینکه

جامعه‌شناسی (به همّت لوپون)، روانشناسی (به همّت لئوپولد دو سوسور) و تاریخ و بالتّبع، انسان‌شناسی هم در دهه‌های پس از ۱۸۸۰م.، خصلت علمی یافتند.

در این دوره و در چارچوب این مباحث، سمینارهای جهانی «شناخت استعمار» (۱۸۸۹م.، ۱۸۹4م. و...) یا نشست‌های محدودتری دربارة آنها برگزار شد؛ نظير اجلاس جهانی «جامعه‌شناسی استعماری» در سال ۱۸۹۰م. و «کنفرانس علمی نژادشناسی توصیفی» در «پاریس» که در سال ۱۹۰۲م. برگزار شد.

در آلمان آن نوع روانشناسی که در طرح‌های استعماری به کار آید، زمانی مورد مطالعه قرار گرفت که از نظر موضوعی، روانشناسی را از فلسفه تفکیک کردند؛ یعنی سال ۱۸۷۹م. در این سال ابتدا چند تحقیق روانشناسانه انجام شد تا معلوم شود امپراتوری آلمان چه استفاده‌هایی می‌تواند از روانشناسی، به خصوص دربارة نژادهای بشری به عمل آورد. سپس زمانی که سیاست آلمان در مستعمره‌هایش دچار چالش شد، دبیر امور استعماری آلمان کوشید از راه به کارگیری «روش‌های پیشگیرانه» بیش از «روش‌های مخرّب»، در رفتارش اندکی اصلاحات به وجود آورد.6

این مسائل از این جهت بود که علوم، به خصوص علم روانشناسی، به عنوان ابزارهای مناسب برای سیطره شناخته شدند. بنابراین حکم شد که هیچ کاری در مستعمره‌های آلمان قبل از بررسی و مطالعة زبان‌ها و نیز روانشناسی مناطق تحت استعمار مجاز نیست.7

بنابراین دانشسراهای «هامبورگ» در سال ۱۹۰۸م. تأسیس شد. این دانشسراها کارمندان مدنی و بازرگانی را تربیت می‌کرد که باید در مستعمره‌های آلمان به کار گمارده می‌شدند.8

در این برهه از دو مفهوم «روانشناسی فولکلوریک» و «روانشناسی نژادهای بشری» بسیار استفاده می‌شد. حیطة این دو دانش، روانشناسی و نژادشناسی است و هر دو دانش نیز از لحاظ آکادمیک؛ در نیمة دوم قرن ۱۹م. تأسیس شده‌اند که در واقع دوران آغاز استعمارگری بوده است.

همچنین وونت و ادوارد ثورندایک (Edward Lee Thorndik) در تکمیل و بارور کردن دانش نژادشناسی بشری بسیار سهیم بوده‌اند.

وونت با ارائة شناخت و تعاریف کاربردی دانش نژادشناسی کمک کرد که مأموران غیر نظامی دولت آلمان بتوانند اندیشه و عقلانیت مردمان بومی تحت استعمار خود را درک کنند؛ امّا خود علم نژادشناسی بشری که ثورندایک آن را پایه‌گذاری کرده است، بیشترین توجّه خود را به مطالعه دربارة روابط شغلی بین فرد و چارچوب فرهنگی و اجتماعی وی معطوف می‌کند. این دانش بر روش مشاهده و شناسایی فرهنگ‌های بیگانه (در مستعمره‌ها) متّکی است. در نتیجه ثورندایک مجموعة بزرگی از استانداردهای روانی و روانشناختی را در دانشسرای علوم روانی کاربردی جمع کرد تا در مطالعه روی ملل بدوی به کار رود.

طرح مطالعة ملل بدوی، بسترساز تحقّق اهداف پژوهشی کاشفان در مستعمره‌های آلمان و نیز برای مبلّغان مسیحی، معلّمان، کارکنان دولتی و پزشکانی شد که در مستعمره‌ها عمل می‌کردند. مطالعه روی ملل بدوی، در گسترة وسیعی از وظایف روانشناسی (مثل ادراک، بهرة هوشی، روابط اجتماعی، ارزش‌ها و غیره) انجام شد. به این ترتیب، روانشناسی به عنوان ابزاری مؤثّر برای بهره‌کشی از کارگران در مستعمره‌ها به کار رفت.

این روش با شناختی که از علم روانشناسی به دست آمده بود، مشخّص می‌کرد که از هر نژاد بشری، حسب توانمندی‌هایش، در چه کارهایی می‌توان استفاده کرد. این سیستم جدید اکنون وارد اقتصاد اروپا شده بود که طبق آن، باید قدرت عضلانی مردمان بومی در مستعمره‌ها شناسایی شده و بر این اساس، کار میان آنان تقسیم می‌شد.9

به تصوّر غربی‌ها، بومیان مستعمره‌ها مردمانی تنبلند که برای واداشتن آنان به کار عضلانی، می‌بایست کارهای ترغیبی کرد. مقالة ممتازی که عطاس (۱۹۷۷م.) دربارة اسطورة بدوی‌های تنبل نوشته است، نشان‌دهندة نگرش غربی‌ها به مردم سرزمین‌های استعمارزده است.

مقالة عطاس مطالعه دربارة مالزیایی‌ها، فیلیپینی‌ها و جاوه‌ای‌ها از قرن شانزدهم میلادی تا قرن بیستم میلادی و نقش آنها در دکترین‌های سرمایه‌داری استعماری است.

اکنون هر دانشمند روانشناس می‌داند که دو نوع روانشناسی با دو مکتب متضاد در آلمان تأثیرگذار بوده‌اند:

اوّل، مکتبی که در سال ۱۸۷۹م. در یک کارگاه روانشناسی در شهر لایپزیک تأسیس شد؛ یعنی همان سالی که در تقسیم‌بندی علوم، روانشناسی از فلسفه تفکیک شد. نخستین تلاش‌های وونت در روانشناسی تجربی یا روانشناسی محض نیز در همین کارگاه انجام گرفت.

امیدوارم اگر می‌گوییم این مکتب ویژة انسان غربی یا انسان اروپایی یا متمدّن (یعنی مطالعه روی غربی‌ها) بود، خواننده را نیازارد؛ چون در مکتب دوم که کارگاهی جداگانه داشت، روانشناسی فولکلوریک یا مردمی (یا روانشناسی نژادهای بشری) مورد مطالعه قرار می‌گرفت که متد آن در دانشسرای استعماری «هامبورگ» تهیّه شد.

وونت با این کارگاه نیز در زمینة پیشبرد روانشناسی فولکلوریک همکاری داشت و نتایج حاصل از آن تحقیقات، در اهداف استعماری به کار گرفته شد که البتّه در واقع، بسیار کارآمد می‌نمود. در این کارگاه دربارة ملل بدوی ساکن در جوامع غیر غربی مطالعاتی انجام شد.

خلاصة کلام اینکه روانشناسی در شعله‌ور کردن هیزم‌های استعماری (و بعدها امپریالیسم) سهم بزرگی داشته است. همچنین شاید بتوان آن‌گونه که ادوارد سعيد گفته است، حاصل روانشناسی استعماری و امپریالیستی را سیطره داشتن بر مردمان ناميد. از اینجا می‌توان دریافت که از همان روزهای آغازین ظهور علم روانشناسی، اهداف و انگیزه‌های این دانش، استعماری بوده است؛ امّا سؤال اینجاست: آیا روانشناسی مهد حمایت از استعمار بوده است؟ یا استعمار مهد حمایت و پشتیبانی از روانشناسی است؟

پاسخ هر چه باشد، وونت نخستین کسی نیست که یک کارگاه روانشناسی در تاریخ این دانش ساخته است؛ بلکه وی اوّلین کسی است که روانشناسی تیزچنگال یا به تعبیر واضح‌تر، عقاب‌وار یا استیلاطلب را پایه گذاشت.

روانشناسی و استعمار در انگلستان

ادّعای درستی است که بگوییم «آلمان»، به عنوان مؤسّس روانشناسی محض یا تجربی، نقش پیشاهنگ را در ربط دادن روانشناسی با استعمار ایفا کرده است؛ چون به تعبیر دورنبرگ از این طریق، روانشناسی ابزار کارآمد سلطه‌جویی محسوب شد؛ امّا «انگلستان» نیز به مثابه یک ابرقدرت سیاسی، در به کارگیری روانشناسی در مستعمره‌هایش - که معروف بود آفتاب در آنها غروب نمی‌کند - پیشاهنگ بوده است. در این کار بزرگ، کارگاه روانشناسی «دانشگاه کمبریج» نیز مشارکت داشت. استادان روانشناس این دانشگاه با انجام سنجش‌هایی، ملاحظات روانشناختی دربارة ملل بدوی را ثبت می‌کردند. آنها همچنین این مباحث را از طریق «آکادمی

جهانی آفریقا شناسی» دنبال می‌نمودند. این آکادمی وظیفة مشورت‌دهی و توصیه به مأموران دولتی انگلستان را در مستعمره‌ها به عهده داشت.

البتّه می‌توان با جرئت مدّعی شد که برخی روانشناسان، خود در جایگاه پژوهشگر، دانشمند، استعمارگر و امپریالیست بوده و هستند. شاید در این صورت، یافتن وجه تمایز بین این دو حرفه دشوار باشد. به دنبال بورینگ (Edwin Boring) (۱۹۷۵م.) یک انسان‌شناس دانشگاه کمبریج، به نام هادون نیز طرحی برای تحقیقات گستردة «انتروپولوژی» تهیّه کرد. در این کار دو روانشناس به نام‌های میرز و مک دوگال نیز با وی همکاری کردند. آنان چند سنجش «انتروپولوژی» و «سایکولوژی» روی ملل بدوی انجام دادند و ملاحظات خود را ثبت کردند. این سنجش‌ها از حواسّ پنجگانه و ادراک افراد به عمل می‌آمد. آنان می‌دانستند که کارشان کامل‌تر از اقدام‌های گالتونه خواهد بود.

روانشناسان انگلیسی مشارکت فعّالی در جنگ جهانی داشتند و کارگاه روانشناسی دانشگاه کمبریج در این کار پیشرو بود. این کارگاه گزارش‌های زیادی از نتایج کار خود منتشر کرد.

اكتشاف‌های روانی گسترده‌ای که دانشگاه کمبریج در منطقة «توریس استريتز» انجام داد، از لحاظ تاریخی، یکی از جدّی‌ترین تلاش‌هایی است که دربارة روانشناسی فرهنگ‌های بدوی انجام گرفته است.9 هدف از این تحقیقات، جمع‌آوری اطّلاعات منظّم و دقیق دربارة فرهنگ غیر غربی بود تا داده‌های آن را با اطّلاعات موجود دربارة چند موضوع مقایسه کنند. البتّه مقایسه‌های انجام شده، از دیدگاه روانشناسی، فرهنگی بی‌سابقه بود.

در این تلاش مشترک افرادی مثل ريفرز، سالیگمان، میرز و مک دوگال مشارکت داشتند که بعدها نامشان در مسائل روانشناختی جدال‌انگیز شد.

ريفرز و سالیگمان به مطالعه روی خطای چشم از طریق آزمون خطاهای دید افقی - عمودی و نیز آزمون خطای دید «میلر لایر» پرداختند. این پژوهشگران هیچ ایده و ذهنیتی در این‌باره نداشتند که آیا خطای دید در انسان‌های غربی دربارة انسان‌های بومی مناطق عقب‌افتاده هم صدق می‌کند؟ و اگر جواب مثبت است، میزان آن چقدر است؟

ابتدا ريفرز حدس می‌زد که وقتی غربی‌ها به شکل‌هایی که برای آزمون خطای دید به آنان نشان داده می‌شود می‌نگرند، نگاهشان کلّی و عام‌شمول است؛ ولی مردمان بومی مناطق عقب‌افتادة جهان، دقیق و جدا جدا روی تصاویر تمرکز می‌کنند.

ریفرز در سال ۱۹۰۵م. تحقیقات خود را روی بومی‌های «تداس» در جنوب «هند» انجام داد. نتیجة آزمون‌ها نشان می‌داد که بومیان تداس بیش از افراد انگلیسی، دچار خطای چشم شده و فریب بصری می‌خورند؛ چون شرایط فیزیولوژی و تجارب زندگانی افراد متمدّن به گونه‌ای است که با اشکال هندسی و نقّاشی‌ها سر و کار بیشتری دارند و این تصاویر به صورت تجربی در ذهنشان جای گرفته‌اند؛ لذا درصد خطای دید و فریب خوردن بصری آنان پایین‌تر است.10

تحقیقات دامنه‌دار دانشگاه کمبریج، در خدمت برخی اهداف استعماری قرار می‌گرفت و در این حال تعبیرهایی، چون «اماكن عقب‌افتاده» که منظور از آن، اماکن دورافتاده از پایتخت انگلستان است، به خوبی نشان‌دهندة نگرش نژادمحوری انگلیسی‌هاست. همچنین مقایسة داده‌های آزمون‌های روانی به عمل‌آمده از مردمان غرب با مردمان غیر غربی، نشان‌دهندة دیدگاه خودبرتربینی انگلیسی‌هاست.

یکی از اهداف این تحقیقات، سنجش کارایی فریب در جوامع مذکور بود. البتّه ممکن است در این تحقیقات، به جز اهداف علمی، اهداف پنهانی هم لحاظ شده باشد؛ زیرا آنان در پی شناخت نقاط ضعف جوامع غیر غربی نیز بودند. آنها کشف کرده بودند که مردم انگلستان هر شکل یا منظره‌ای را کامل و یک‌جا می‌نگرند؛ امّا مردم جوامع عقب‌افتاده به صورت جدا جدا به اشکال می‌نگرند و آن را تجزیه و تحلیل می‌کنند. سرانجام نتیجه گرفتند که بومیان مناطق دوردست، بیشتر در معرض فریب هستند؛ گرچه در این پژوهش روانشناختی صرف، منظور از فریب، عبارت از خطای دید در رؤیت اشياء بود، ولی این تعبیر را می‌توان به صورت دیگری نیز تأويل کرد: سیطره یافتن بر جوامع از طریق فریب دادن آنها.

روانشناسی در انگلستان با مشارکت فرانسیس گالتون و به صورت کاربردی تأسیس گشت؛ امّا همین دانش در آلمان با مشارکت وونت و به صورت یک علم محض شناخته شد.

روانشناسی کاربردی، رابطه‌ای تنگاتنگ با انترپولوژی و نیز طرح‌های استعماری انگلستان داشت. آکادمی آفریقاشناسی که در سال ۱۹۲۹م. تأسیس شد، از فعّال‌ترین و مهم‌ترین نهادهای جهان بود که در زمان پیدایش انتروپولوژی کاربردی تأسیس شده بود.

در اساس‌نامة این آکادمی، مهم‌ترین هدف آن، ایجاد همگرایی میان دانش و پژوهش با امور کاربردی، اعلام شده است.

بخش‌های استعماری نوظهور نیز بعدها هریک به نوبة خود به انتروپولوژی توجّه نشان دادند.

در سال ۱۹۹۶م. «شورای تحقیقات اجتماعی در امور مستعمره‌ها» در انگلستان تأسیس شد. وظیفة این شورا مشورت‌دهی به دولت «بریتانیا» دربارة مستعمرات، به ویژه مسائل مربوط به علوم انسان‌شناسی بود.11

پی‌نوشت‌ها: