شاخه‌های طوبی

حامد دهقانی

انواع ارتباط با قرآن کریم و آثار آنها

اشاره

با توجّه به مسئلة ارتباط با «قرآن کریم»، اوّلین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود، تلاوت قرآن است.

امّآ باید دانست ارتباط با قرآن کریم تنها در تلاوت آن منحصر نیست؛ بلکه راه‌های گوناگون دیگری نیز برای برقراری این ارتباط مبارک وجود دارد که هر کدام دارای آثار ویژه‌ای هستند.

در این مقاله پس از بحثی کوتاه دربارة اهمّیت ارتباط با این کتاب نورانی، به برخی از انواع ارتباط با قرآن کریم پرداخته شده است.

الف. اهمّیت ارتباط با قرآن کریم

قرآن کریم، نور خدا و رسول خدا(ص)، مظهر تمام انوار الهی است. خدای متعال، قرآن را توسط پیامبرش به سوی خلق فرستاد تا رسول او و جانشینان معصومش، به واسطة نور آن، مردم را به سوی حق تعالی هدایت کرده، آنها را از ظلمت‌ها به سوی نور رهنمون گردد:

«کتابی که بر تو نازل کردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان، از ظلمت‌ها و تاریکی‌ها به سوی نور و روشنایی ببری؛ به سوی خداوند عزیز و حمید.»1

از این‌رو، انسان برای هدایت به سوی حق تعالی، راهی جز ارتباط با قرآن کریم ندارد.

همچنین در روایات بسیاری به اهمّیت و لزوم ارتباط با قرآن کریم، به ویژه در هنگام فراگیری فتنه‌ها اشاره شده است. رسول خدا(ص) فرمودند:

«هرگاه فتنه‌ها چون شب تاریک شما را فراگرفت، به قرآن روی آورید؛ زیرا قرآن شفیعی است که شفاعتش پذیرفته است و شاکی و خصمی است که شکایتش قبول می‌شود. هرکس آن را جلوی رو و پیشوای خود قرار دهد، او را به سوی بهشت رهبری کند و هرکس آن را پشت سر اندازد، او را به دوزخ کشاند و قرآن راهنمایی است که به سوی بهترین راه، رهنمون می‌شود.»2

ب. انواع ارتباط با قرآن کریم

پس از بیان اهمّیت و جایگاه ارتباط با قرآن کریم، در ادامه به برخی از مصادیق و مراتب ارتباط با این کتاب نورانی و آثار آنها می‌پردازیم:

1. حضور قرآن در منزل

همان‌گونه که ستارگان آسمان برای اهل زمین می‌درخشند، خانة اهل ایمان نیز با دور شدن شیاطین و نورانی شدن آنجا، برای اهل آسمان می‌درخشند.

یکی از شاخصه‌هایی که سبب دوری شیاطین و نورانی شدن منزل می‌گردد، حضور قرآن در خانه‌ها است. امام صادق(ع) دربارة پدر بزرگوارشان، امام باقر(ع) فرمودند:

«ایشان دوست داشتند که در خانه، مصحف [قرآن] آویزان باشد [قرار داشته باشد] تا به واسطة آن، از شیاطین محفوظ بماند.»3

شاید بدین جهت، حضور قرآن در منزل به عنوان یکی از انواع ارتباط با قرآن ذکر شده است و این حضور، مقدّمه‌ای برای سایر ارتباط‌ها خواهد بود. از این‌رو، این کتاب شریف از کسانی که او را در منزل رها کرده‌اند و هیچ نوع ارتباط دیگری با او ندارند، در نزد خدای متعال شکایت می‌کند. امام صادق(ع) فرمودند:

«سه چیز به خدای عزّ و جل شکایت می‌کنند: مسجد ویرانی که کسی در آن نماز نمی‌خواند؛ عالمی که میان افراد نادان گرفتار شده است؛ قرآنی که کنار گذاشته شده، گرد و غبار بر آن نشسته و خوانده نمی‌شود.»4

2. همراه داشتن قرآن

نشستن در کشتی نوح(ع) و کسب امنیت و آرامش قلبی در طوفان فتنه‌ها و حوادث جز با ذکر خداوند میسّر نیست و یکی از بهترین اسباب ذکر خداوند، تمسّک به قرآن و همراه داشتن آن است. خداوند متعال در وصف قرآن کریم می‌فرماید:

«پس به آنچه بر تو وحی شده، تمسّک بجوی. یقیناً تو بر راهی راست قرار داری و همانا قرآن ذکری است برای تو و قومت و به زودی بازخواست می‌شوید.»5

همراه داشتن هر سوره‌ای به تنهایی نیز، دارای آثار و برکات فراوانی است؛ برای مثال دربارة همراه داشتن سورة «یس» فرموده‌اند:

«هر کس سورة یس را با خود همراه داشته باشد، از چشم زخم و شر جنّیان در امان بوده و خواب‌های خوش می‌بیند.»6

3. نگاه کردن به قرآن

ارتباط و انس با قرآن، مراتبی دارد و کمترین مرحلة انس با قرآن، نگاه کردن روزانه به قرآن است که همین نگاه کردن بدون خواندن نیز، جزو عبادات مستحبّی محسوب شده و ثواب دارد.رسول خدا(ص) در این باره فرمودند:

«نگاه کردن به خطوط قرآن، بدون خواندن آن، عبادت است.»7

همچنین ایشان فرمودند:

«چشمانتان را از عبادت، بهره‌مند سازید.» اصحاب پرسیدند: یا رسول‌الله(ص)! بهرة چشم از عبادت چیست؟ فرمودند:

«نگاه کردن به قرآن و اندیشة در آن و پند گرفتن از شگفتی‌های آن.»8

نیز عبدالله بن مسعود از درد چشم به رسول خدا(ص) شکایت کرد. ایشان جواب دادند:

«در نگاه به قرآن مداومت کن؛ چرا که من نیز درد چشم داشتم و نزد جبرئیل شکایت کردم. ایشان عرض کرد: در نگاه به قرآن مداومت کن.»9

4. گوش دادن به آیات

یکی دیگر از راه‌های ارتباط با قرآن، گوش دادن به آیات الهی است. خدای متعال در این باره می‌فرماید:

«و هنگامی که قرآن خوانده شود، به آن گوش فرا دهید و سکوت کنید تا مشمول رحمت شوید.»10

خداوند در این آیة شریفه هنگام قرائت قرآن، به دو چیز امر فرموده است:

اوّل: استماع، یعنی گوش دادن به آیات؛

دوم: انصات، یعنی سکوتی که همراه با توجّه به گفتار الهی است.

از این‌رو، سزاوار است برای ارتباط بهتر و عمیق‌تر با آیات الهی، هنگام قرائت آن، سکوت کرده، با توجّه کامل به آیات نورانی گوش داده شود.

گوش دادن به آیات، آثار و برکات فراوانی دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد:

- رسول خدا(ص) فرمودند:

«از شنوندة قرآن، شرّ دنیا و از خوانندة آن، بلای آخرت دفع می‌شود. هرکه به یک آیه از قرآن گوش کند، برایش از کوهی از طلا بهتر است.»11

- امام صادق(ع) فرمودند:

«کسی که حرفی از کتاب خدا را بشنود، بدون اینکه خود قرائت کند، خداوند برایش حسنه‌ای می‌نویسد و یکی از گناهان او را محو می‌کند و مقام او را یک درجه بالا می‌برد.»12

5. تلاوت قرآن

از جمله سفارش‌های رسول خدا(ص) به امیرالمؤمنین(ع) این بوده است که در هر حالی با قرآن کریم ارتباط داشته و مشغول تلاوت آن باشد:

«بر تو باد تلاوت قرآن در هر حال.»13

بدین سبب، یکی از راه‌های مهمّ ارتباطی با قرآن کریم، تلاوت آیات الهی است؛ چرا که تلاوت قرآن، دل‌های زنگار گرفته را جلا داده، آن را از ناخالصی‌ها پاک کرده و به آن، رنگ خدایی می‌دهد.14

تلاوت از روی مصحف و نگاه کردن به آیات نیز نوری بر نور است و آثار فراوانی برای آن بیان شده است. امام صادق(ع) فرمودند:

«هرکس قرآن را از روی مصحف بخواند، از دیدة خود بهره می‌برد و سبب تخفیف عذاب پدر و مادرش می‌گردد؛ گرچه کافر باشند.»15

همچنین رسول خدا(ص) فرمودند:

«هیچ چیز بر شیطان، از قرائت قرآن از روی محصف سنگین‌تر نیست و قرآن در منزل، شیطان را طرد می‌کند.»16

6. حفظ قرآن

قرآن نوری است که هر جا تابیده شود، آنجا را منوّر به انوار الهی می‌کند؛ مخصوصاً اگر بر خانة حقیقی انسان - که دل او است - تابیده شود و در آنجا استقرار پیدا کند. از این‌رو یکی دیگر از راه‌های ارتباط با قرآن، مشغول شدن به حفظ آیات الهی است که این امر نیز دارای آثار و برکات فراوان است.

امام صادق(ع) فرمودند:

«حافظ قرآن که به آن عمل کند، همراه فرشتگان پیغام‌آور ارجمند و نیکوکار است.»17

8. توسّل به قرآن

یکی دیگر از راه‌های ارتباط با قرآن، توسّل به این کتاب مقدّس الهی است که متأسّفانه در میان مسلمانان، از این امر غفلت شده است و این ارتباط نیز به شب‌های قدر اختصاص یافته است؛ در حالی‌که این کتاب از اسباب بزرگ خداوند برای هدایت، رسیدن به معارف بلند الهی و گره‌گشایی از مشکلات است. در زمان امام صادق(ع) مردی خدمت آن حضرت آمد و عرض کرد: ای سرور من! از دو مطلب به شما شکایت می‌کنم؛ یکی قرضی که به گردن من است و چاره‌ای برای پرداخت آن ندارم و دیگر سلطانی که بر من مسلّط است و مرا در فشار قرار داده. تقاضا می‌کنم دعایی به من بیاموزید تا ثروتی به دست آورم و بتوانم قرض خود را ادا کنم و به واسطة آن، ظلم سلطان ظالم از من برداشته شود. امام صادق(ع) فرمودند:

«وقتی تاریکی شب همه جا را فراگرفت، وضو بگیر و دو رکعت نماز بخوان. در رکعت اوّل، حمد و آیة الکرسی را قرائت کن و در رکعت دوم، حمد و آخر سورة حشر از آیة 20 تا آخر آن سوره را بخوان. سپس قرآن را بردار و آن را روی سر خود بگذار و بگو:

«اللّهُمَّ بِهَذَا الْقُرْآنِ‏ وَ بِحَقِّ مَنْ أَرْسَلْتَهُ وَ بِحَقِّ كُلِ‏ مُؤْمِنٍ‏ مَدَحْتَهُ‏ فِيهِ وَ بِحَقِّكَ عَلَيْهِمْ، فَلَا أَحَدَ أَعْرَفُ بِحَقِّكَ مِنْك؛

خدایا! به حقّ این قرآن و به حقّ کسی که آن را بر او نازل کرده‌ای و به حقّ هر مؤمنی که در این قرآن، تعریف و مدح نموده‌ای و به حقّ خودت که بر گردن آنان داری، هیچ‌کس از خودت به حقّ خودت، داناتر نیست.» بعد از آن فرمودند:

«به ترتیب، ده مرتبه بگو:

«بِكَ يَا اللهُ، يَا مُحَمَّدُ، يَا عَلِيُّ، يَا فَاطِمَةُ، يَا حَسَنُ، يَا حُسَيْنُ، يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ، يَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيّ، يَا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ، يَا مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ، يَا عَلِيَّ بْنَ مُوسَى، يَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ، يَا عَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ، يَا حَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ، يَا أَیُّها الحُجَّةُ.»

سپس حاجت خود را از خدا بخواه.»

آن مرد دستور امام را گرفت و مرخّص شد. بعد از مدّتی به خدمت آن حضرت برگشت، در حالی‌که قرضش را ادا و ظلم سلطان از او برداشته شده بود و با کمال صحّت، امنیت و فراوانی مال، زندگی می‌کرد.18

7. تدبّر در قرآن

از جمله مراتب والای انس و ارتباط با قرآن کریم، تدبّر در آیات الهی است؛ خدای سبحان بندگانش را به تدبّر در کتاب خود امر کرده است و کسانی را که در این کتاب، تدبّر نمی‌کنند، نکوهش نموده و فرموده است:

«آیا در قرآن نمی‌اندیشند [تا حقایق آن را بفهمند] یا بر دل‌هایشان قفل قرار دارد؟»19

به گمان برخی، دعوت قرآن کریم به تدبّر در آیات، به معنای به کارگیری مستقل فکر و عقل برای فهمیدن آیات است و در صورت مددخواهی از ائمّه(ع) برای فهم دقیق آیات، تدبّر انجام نشده است.

قطعاً چنین برداشتی صحیح نیست؛ بلکه تدبّر در قرآن کریم، به معنای به کارگرفتن عقل و اندیشه در فهمیدن آیات الهی، همراه با هدایت‌های ائمّة اطهار(ع) است و بدون توجّه به رهنمودهای نورانی آن بزرگواران، انسان نمی‌تواند به حقایق و معانی باطنی و تأویلی قرآن کریم دست یابد. بدین جهت رسول خدا(ص) در «خطبة غدیر خم»، افزون بر اینکه مردم را به تدبّر و فهم آیات و پیروی از محکمات و دوری از متشابهات دعوت کردند، بلافاصله فرمودند:

«و به خدا سوگند! هرگز کسی تفسیر آن را برای شما روشن نمی‌کند، جز همین کسی که من دست او را گرفته، به سوی خود بالا برده‌ام.»20

9. عمل به قرآن

قرآن کریم کتاب انسان‌سازی است که برای هدایت خلق در تمام عرصه‌ها، نازل شده است. رسول خدا(ص) می‌فرمایند:

«ای گروه قاریان قرآن! دربارة آنچه خداوند عزیز و جلیل از کتابش به شما داده است، از خدا پروا کنید؛ چرا که هم من مسئول هستم و هم شما مسئولید؛ من مسئول تبلیغ رسالت هستم و شما از کتاب خدا و سنّت من، آن مقدار که به شما داده شده است، پرسش خواهید شد.»21

همچنین در بیانی دیگر می‌فرمایند:

«آنچه در کتاب خدا می‌یابید، پس عمل به آن لازم است و عذری در ترک آن ندارید.»22

امیرالمؤمنین(ع) نیز می‌فرمایند:

«از جمله حقوق قرآن این است که به آنچه در آن است، عمل کنید.»23

رسول خدا(ص) دربارة آثار اخروی عمل به قرآن کریم می‌فرمایند:

«روز قیامت قرآن کریم به صورت مردی ظاهر می‌شود. شخصی را می‌آورند که واجبات قرآن را ضایع می‌کرده و از حدود آن تعدّی می‌نموده و با طاعت آن، مخالفت می‌کرده و آنچه قرآن معصیت شمرده، مرتکب می‌شده است... همواره قرآن علیه او احتجاج می‌کند تا اینکه به قرآن گفته می‌شود: او به تو واگذار شد؛ هرچه خواهی، بکن. قرآن نیز دست او را گرفته و از او جدا نمی‌شود تا اینکه او را به رو در آتش اندازد و نیز شخصی را می‌آورند که حدود قرآن را حفظ کرده و به واجبات آن عمل کرده و از آن اطاعت نموده و قرآن را معصیت نکرده است. قرآن می‌گوید: خدایا! او را حامل من قرار دادی و چه خوب حاملی بود که حدود مرا نگاه داشت و به فرایض من عمل کرد و از من اطاعت نمود و معصیت را ترک کرد... و همواره به نفع او حجّت می‌آورد تا اینکه به او گفته می‌شود: خودت با او هرچه خواهی، کن. قرآن دست او را گرفته و رهایش نمی‌سازد تا اینکه لباسی از استبرق بر او می‌پوشاند و بر سرش تاج پادشاهی گذاشته و از کاسة جاودانگی به او می‌نوشاند.»23

خداوند ما را موفّق بدارد که در تمامی احوال، با قرآن کریم مأنوس باشیم؛ الهی آمین

پی‌نوشت‌ها: