تدابیر آب و هوا: فصول

اوّلین عاملی که در «ستّة ضروریه» یا «شش‌گانة لازم برای مدیریت زندگی» مطرح شده، هوا است. هوا به عنوان ضروری‌ترین نیاز آدمی، قطعاً در مهم‌ترین ارکان سلامت او تأثیر اساسی دارد. هوایی که ما تنفّس می‌کنیم، در تمامی وجود ما و در تک‌تک سلّول‌های بدن اثر می‌گذارد.

تنفّس لازمة زندگی است؛ آن‌چنان که بزرگان طبّ ایرانی گفته‌اند، هوا لازمة حیات و ضروری‌ترین عامل ادامة آن است. هوا عامل ترویح و تازگی روح حیوانی است که منشأ تمامی افعال جسم محسوب می‌گردد. بنابراین تردیدی وجود ندارد که سلامت یا آلودگی هوا موجب سلامت یا آلودگی جسمی و بیماری خواهد بود.

امروزه آلودگی هوای شهری و اصولاً پاکی جوّ حیات‌بخش کرة زمین، به عنوان مهم‌ترین مسئلة بهداشتی آدمیان ساکن کرة زمین مطرح شده و روز به روز، اهمّیت بیشتری پیدا می‌کند و این اوج درایت و تدبیر و دوراندیشی بزرگان طبّ ما را می‌رساند که چگونه در این مهم، مداقّه کرده و باجزئیات کامل، هوا و تنفّس هوای سالم را توصیف نموده‌اند.

از جمله اموری که در تدبیر هوا به عنوان ضروری‌ترین عامل مطرح می‌شود، اهمّیت تدابیر یا مدیریت فصول است. تغییرات هوا در فصول به وقوع می‌پیوندد؛ لذا دانستن طبیعت فصل‌ها بسیار ضروری است. تغییرات آب و هوایی در فصل‌ها، بر مزاج آدمیان و روش زندگی آنان تأثیر انکارناپذیری دارد و بنابراین رمز سلامت آدمی در آن است که تغییرات در فصول را دریابد و جزئیات زندگی خود را بر آن منطبق سازد. در مقالة حاضر، مختصری به مسئلة هوا و فصول اشاره شده است که با مطالعة دقیق آن و جواب‌گویی سؤالات، زمینة یادگیری مراحل بالاتر را در ذهن خود آماده می‌سازید.

هوا و تدابیر فصول

هوا

حکیم بزرگ عقیلی در «خلاصة الحکمة» می‌گوید:

نفس لازمة حیات و علامت آن است و انسان را مقدور و ممکن نیست که از آن احتراز و امساک نماید و هوا عامل ترویج روح حیوانی و عدم احتراق آن است.1

می‌دانیم که مزاج روح، گرم‌ترین مزاج‌هاست. روح حیوانی که در قلب تولید می‌شود، برای تعدیل حرارت و خنک شدن یا ترویح، نیازمند تنفّس هوای تازه است.

هوا مادّه و مرکّب روح است و روح، همواره بدان نیازمند است.2 هوای خوب موجب تقویت ابدان لطیفه و تعدیل اخلاط و ارواح و کمک‌کننده به هضم است.3 بنابراین باید از انواع تأثیرات آنها آگاه باشیم.

هوای ردئ یا پست یا مضر

اصولاً غلظت هوا منافی مزاج روح است. پس هوای نیزارها و مرداب‌ها، مناطق دفع زباله، کشتزارهای بقولات و حبوبات مناطق پردود و آلوده و غبارآلود و مجاور درختان سمّی، مضر به سلامت آدمی خواهد بود. آب هوای محل‌های رویش بادمجان، کلم، تره، انجیر، انگور و نیزار، از جمله موارد مضرّ سلامتی هستند. دوری از بخار دریا، گودال‌ها و محل تجمع آب‌، مرغزارها و بیشه‌ها و اماکنی که احتمال سرایت یا بیماری های عفونی نیز می‌رود، از آن جمله است.4

تأثیر انواع هوا

هوای گرم برای افراد سردمزاج یا سوء مزاج سرد مفید است؛ زیرا موجب تحلیل رفتن رطوبات و باز شدن منافذ بدن به جهت دفع سموم است؛ امّا در مجموع، هوای گرم موجب افزایش حرارت قلب، لاغری و ایجاد عفونت در رطوبات زائد بدن و موجب ضعف قوّه است. هوای سرد موجب افزایش احتمال ابتلا به زکام و نزله و موجب انسداد منافذ بدن و خشونت سینه است و غلظت مواد و اخلاط را در بدن افزایش می‌دهد؛ امّا اورام و ترشّحات را کاهش می‌دهد و از اندازة آنها می‌کاهد.

هوای مجاور اماکن

اگر کوه در شمال شهری واقع شود، به دلیل اینکه مانع وزش باد شمالی که طبع سرد دارد، می‌شود، سبب گرمی شهر می‌شود و اگر کوه در جنوب شهر واقع شود، به جهت ممانعت از وزش باد جنوبی که گرم است، سبب سردی شهر می‌گردد. مجاورت با دریا سبب اعتدال هوای شهر می‌شود و از شدّت سردی و گرمی می‌کاهد. جنس خاک نیز بر مزاج شهر اثر می‌گذارد . خاک رس، تر و خاک شوره‌زار گرم و ریگ، خشک است و بادهای جنوب، گرم و تر و بادهای شمال، سرد و خشک و باد صبا یا مشرق و باد دبور یا مغرب، معتدل است.

مزاج و طبیعت فصل بهار

آغاز فصل بهار از دیدگاه علم نجوم و ستاره‌شناسی، از آغاز برج حمل تا اوّل برج سرطان است؛ امّا از دیدگاه حکما و طبیبان، طبقه‌بندی دیگری وجود داشته و بر اساس آن، آغاز فصل بهار از زمانی است که هوا نه آن‌چنان سرد باشد که نیاز به لباس گرم و آتش باشد و نه آن‌چنان گرم که وسایل سرمایش نیاز باشد. این زمان گاهی تطابق دقیقی با شروع فصل بهار بر اساس دیدگاه منجّمان ندارد و در شهرهای مختلف ممکن است مدّت مختلفی داشته باشد. در این فصل فاصلة خورشید از زمین در حدّ اعتدال است و هوا به تدریج گرم شده و سرما و تری زمستان به آهستگی تحلیل می‌رود. بهار معتدل‌ترین فصل از لحاظ سردی، گرمی، تری و خشکی است و این تعادل هوا برای افراد دارای مزاج معتدل بسیار سودمند است؛ امّا برای کسانی که مزاج خارج از حدّ اعتدال دارند، هوایی با مزاج مخالف برای آنان، مانند داروست.

هریک از فصول سال طبیعت و مزاج خاصّی دارند. برای آنکه کلّ سال در اعتدال باشد، باید همة فصول از نظر سردی، گرمی، تری و خشکی مطابق مزاج خود باشند؛ زیرا اگر مزاج فصول مختلف شبیه هم شود، آب و هوا به طور کلّی، از اعتدال خارج شده و زمینه‌ساز شیوع بیماری‌های مختلف می‌‌گردد.

فصل بهار طبیعتی مانند خلط دم دارد و مزاج این فصل مناسب سنّ کهولت (میانسالی که سرد و خشک است) و مزاج‌های سرد و خشک می‌باشد. گرما و حرارت در این فصل در حدّ اعتدال بوده و موجب تحلیل بدن نمی‌شود (بر خلاف گرما و حرارت در تابستان) و موجب حرکت خون به سطح بدن در حدّ اعتدال شده و سبب سرخی رنگ چهره و پوست افراد می‌گردد.

بیماری‌ها در بهار

گاهی در اثر افراط در خوردن و آشامیدن در فصل زمستان، اخلاط اضافی تجمّع کرده و در اصطلاح، در بدن فسرده می‌شوند. گرمای بهار موجب متخلخل شدن بدن و روان گردیدن این اخلاط شده و همة رگ‌ها و اندام‌ها از آن خلط پر

شده و بیمارهای مربوط به فزونی این خلط بروز می‌نماید؛ یعنی آنچه در اثر سرمای زمستان دچار جمود و سکون شده بود، به حرکت در می‌آید. در این فصل بیماری‌هایی، مانند آماس‌ها و التهاب‌ها (التهاب حلق و گلو و بیماری‌های دستگاه تنفّسی) دمل‌ها و جوش‌ها و درد مفاصل بیشتر دیده می‌شود. بنابراین بهتر آن است که قبل از آنکه این اخلاط فسرده با گرما و حرارت تابستان گداخته و منبسط شوند، با تدابیر صحیح و به‌جا در فصل بهار، از آنها کاسته شود.

تدابیر در بهار

در بهار بیماری‌های مختلفی، اعمّ از صفراوی، سوداوی، بلغمی و دموی افزایش می‌یابد. افراد دارای مزاج گرم و تر (دموی) دچار بیماری‌های بیشتری می‌شوند و افراد دارای مزاج سرد و خشک (سوداوی) حال بهتری پیدا می‌کنند. در این فصل کودکان که تا 15 سالگی در سنّ گرم و تر قرار دارند نیز بیشتر دچار بیماری می‌شوند. همچنان که طبع هر فصلی از فصل‌های سال با طبع فصل دیگر تفاوت دارد، لازم است جهت حفظ سلامتی، در هر فصلی، از تدابیر مناسب آن استفاده شود:

بهتر است در این فصل غذاهای لطیف‌تر و سبک‌تر مصرف کرده و در خوردن، حدّ اعتدال نگه داشته شود. از خوردن غذاهای گرم و تر (مانند رشته و گوشت بسیار) و شیرینی‌ها و خوراکی‌های تلخ و شور پرهیز کنند. مصرف شربت‌های خنک، مانند شربت انار و سکنجبین و سبزی‌های معطّر، مانند ریحان و گل سرخ سودمند است. ورزش در حدّ اعتدال توصیه شده است. در مواردی ممکن است به سبب غلبة اخلاط ناصالح، فرد دچار بیماری شده یا قوّة مدبّره ضعیف شده و تدابیر ذکر شده، مؤثّر نباشد؛ در این صورت، باید با نظر طبیب از تدابیر دیگری، مانند استفراغ خون از راه فصد و حجامت برای کاهش اخلاط استفاده کرد.

تدابیر تابستان

در هر فصل، بیماری‌های متناسب با آن از نظر مزاج شدّت پیدا کرده و برعکس، بیماری‌های مخالف مزاج فصل، تخفیف یافته و گاهی نیز به صورت کامل از بین می‌روند. بنابراین لازم است در تابستان افراد با مزاج گرم و بیماران مبتلا به بیماری سوء مزاج گرم تدابیر خاصّ فصل تابستان را به کار ببرند تا از عوارض فصل تابستان محفوظ مانده و جسم و روح سالمی را برای خود به ارمغان ببرند. مزاج فصل تابستان گرم و خشک (مثل مزاج خلط صفرا) می‌باشد و سبب آن تابش مستقیم نور آفتاب، صعود بخارات، تحلیل رطوبت‌های بدنی و کاهش رطوبت به دلیل عدم بارش باران در این فصل می‌باشد. فصل تابستان موافق افراد پیر، صاحبان مزاج سرد و تر و بلغمی است؛ ولی موجب بروز بیماری‌های صفراوی می‌شود که این امر به سبب ریزش خلط صفرا به اندام‌های مختلفی، چون معده است. طالبان سلامت، مخصوصاً افراد با مزاج گرم باید در این فصل تدابیری به کار ببرند که موجب سردی و تری مزاج آنها شود.

یکی از نکات مهمّی که در این فصل باید رعایت گردد، کم کردن غذاست؛ زیرا در تابستان، حرارت درون بدن به سبب گرمی هوا به سمت ظاهر بدن میل کرده و این امر موجب سردی دستگاه گوارش و به تبع آن، ضعیف شدن نیروی هاضمه می‌شود. به همین دلیل است که بدن از هضم غذاهای غلیظ عاجز بوده و با کمترین آلودگی غذایی، دچار عفونت و مسمومیت‌های شدید می‌گردد.

از موارد دیگری که در تابستان باید رعایت گردد، پرهیز از فعّالیت و ورزش بیش از حد، مخصوصاً در مقابل آفتاب و در ساعات گرم روز می‌باشد و بهتر است در این فصل، در مکان خنکی به استراحت پرداخته و به کارهایی مشغول شد که نیاز به فعّالیت‌های بدنی زیاد نداشته باشد. همچنین اگر در محلّ سکونت و اطراف آن، آب جاری و فوّاره وجود داشته باشد، به تعدیل مزاج کمک بیشتری می‌نماید. در این فصل لازم است از پوشیدن لباس‌های نایلونی خودداری نموده و بیشتر از لباس‌هایی از جنس کتان استفاده شود. دوش با آب سرد، البتّه اگر مزاج و بنیه مساعدت نماید، در این فصل مناسب بوده و به سلامتی انسان کمک می‌کند. دوش آب سرد اگر چهار ساعت بعد از غذا انجام شود، موجب تقویت هضم و قوای بدنی می‌گردد. البتّه وارد شدن در آب سرد در بعضی از کتب، حدود 12 شرط دارد؛ مثلاً فرد باید جوان و سالم باشد و اخلاط فاسد در بدن او وجود نداشته باشد و... .

قی کردن در فصل تابستان جهت تقویت هضم و دفع اخلاط معده، مخصوصاً صفرا بسیار خوب است و جهت انجام قی بهتر است از سکنجبین با آب ولرم استفاده گردد. البتّه این امر در صورتی امکان‌پذیر است که منعی برای قی نباشد. در صورتی که به هر دلیلی، منعی جهت قی وجود داشته باشد، لازم است طبیعت را با آب‌میوه‌ها نرم نمود و اگر نیاز شخصی به لیّنت مزاج بیشتر باشد، می‌توان از فلوس، تمر هندی، آلو هلیله زرد (که به روغن بادام شیرین آغشته شده) همراه آب‌میوه‌ها و شیر خشت استفاده کرد. همچنین باید از مسهل‌های قوی و فصد در این فصل پرهیز نمود (مگر در هنگام ضرورت و بیماری طبق نظر پزشک).

غذاهای مناسب

مناسب‌ترین غذاها در این فصل، غذاهای سریع‌الهضم می‌باشند که از جملة آنها می‌توان به ماهی تازه، مثل قزل‌آلا و کولی اشاره کرد. همچنین گوشت جوجه که

در پختن آن زرشک، سرکه، آب غوره، آب انار ترش یا آب لیمو به کار رفته باشد، مناسب است.

از جمله غذاهای مفید برای تابستان می‌توان به آش انار، آلو، تمر هندی، زرشک و آش سماق اشاره کرد.

نوشیدنی‌های مناسب

شربت ریواس، انار، لیمو، به، نارنج، تمر هندی و سکنجبین، مخصوصاً سرد آنها مفید است.

میوه‌های مناسب

میوه‌های تازة مِیخوش، مثل آلبالو، گیلاس، آلو، آلوچه، ریواس، توت سیاه، سیب ترش، به، انار، خیار، خیار چنبر و هندوانه برای این فصل مناسب می‌باشد.

سبزیجات مناسب

کاهو، اسفناج و گشنیز و کدو از سبزیجات مناسب فصل تابستان می‌باشند.

پرهیزهای لازم

لازم است در این فصل از غذاهای گرم و خشک، تند و شور و شیرین اجتناب گردد. لازم به ذکر است افرادی که مزاج گرم و خشک دارند، مخصوصاً در سنّ جوانی، باید تدابیر تابستان را بیش از سایرین رعایت نمایند تا دچار بیماری‌های گرم نگردند.5

تدابیر فصل پائیز

مزاج فصل پائیز سرد و خشک است و در این فصل، خون کمتر تولید می‌شود و صفرا و سودا غلبه دارد و بهترین فصل آن باشد که باران در آن ببارد و بدترین فصل، آن است که باران در آن نبارد. تدبیر پائیز آن است که از استعمال مجفّفات (یعنی چیزهایی که باعث خشکی می‌شود، مثل ادویه‌جات مانند: زیره و دارچین و... و ورزش و هر چیزی که سبب تعریق شود، مثلاً سونا، همچنین غذاهای سرخ‌کرده، کبابی و بریان و...) و کثرت جماع و آشامیدن آب سرد و خوابیدن در مکان سرد و غسل به آب سرد و برهنه نمودن سر پرهیز نمایند. بایستی از باد پائیز خود را پوشاند که آنچه با درختان می‌کند، با بدن انسان نیز می‌کند؛ یعنی سبب خشکی می‌گردد. غذاهای گرم و تر میل نمایند و از میان گوشت‌ها، گوشت برّه و مرغ‌های چاق و از شیرینی‌ها، آنچه از شکر و مغز بادام و پسته به عمل آورده باشند، میل نمایند و جهت ترطیب (رطوبت‌بخشی) بدن و اصلاح خشکی فصل، استحمام یک روز در میان، استعمال آب نیم‌گرم و فرو رفتن در آن و توقّف در حوضی که آب نیم‌گرم دارد، توصیه می‌شود و با روغن بنفشه بادام بدن چرب شود. به جهت تقویت روح و مغز، عطریات و گل‌های خوش‌بوی ملایم بوییده و از اعراض نفسانی پرهیز شود و میوه‌های سرد و مرطوب کمتر خورده شود؛ چون قوت هاضمه ضعیف است و سبب فساد هاضمه می‌شود و تناول مرطّبات مایل به گرمی جهت تعدیل یبوسب فصل پائیز مناسب است؛ مثل بادام شیرین، سیب، شیرة انگور، نخود آب، شیر برنج، چربی‌ها و شیرینی‌های طبیعی، مویز، آب سیب با کمی عرق نعناع، حلوا با آرد گندم و خامه. در این فصل بیماری‌های سوداوی، مانند برخی بیماری‌های مفاصل، واریس، بواسیر، اگزما، وسواس و بدبینی و بدخوابی و... افزایش می‌یابد. این فصل با مزاج گرم و تر (دموی) مناسب با مزاج سرد و خشک (سوداوی) مخالف است.

تدابیر فصل زمستان

مزاج آن سرد و تر است. این فصل مناسب صفراوی‌مزاجان و نامناسب برای بلغمی‌ها و مشایخ است و تدابیر این فصل باید مایل به گرمی و خشکی باشد و لازم است پوشش بدن زیاد باشد و غذاهای گرم مصرف شود. یکی از نکات مهم و جالب در این فصل این است که جهت حفظ اعضای درونی بدن، حرارت غریزی در داخل بدن مجتمع می‌شود و قوّت هاضمه در این فصل زیاد است و غذاهایی، مثل کلّه‌پاچه و هلیم که غلیظ هستند، نسبت به فصول دیگر به خوبی هضم می‌شوند. به سبب برودت هوا، اخلاط و ارواح و قوای سکون و انجماد دارند و همچنین میل به باطن بدن دارند و تهییج و تحریک آنها به فصد و قی، سبب تحریک به خلاف طبیعت و موجب تضعیف و تحلیل آنها است.

غذاهای مناسب فصل زمستان

کلّه‌پاچه، هلیم، آبگوشت، سبزی‌ها و افزودنی‌های گرم و خشک.

در این فصل ریاضت و فعالیت‌ بدنی زیادی باید داشت و عطرهای گرم وخشک باید به کار برد؛ مانند عود و از غذاهای سرد و مرطوب، مثل کاهو و خیار و جو... باید پرهیز کرد. در این فصل بیماری‌هایی چون زکام، نزله و... افزایش می‌یابد.

پی‌نوشت‌ها: