شب منتظران بیدل

محمود مطهّري نيا

مروری بر ارتباط سحر و نماز شب با مهدویت

اشاره

نویسنده در این مقاله، درصدد بیان برخی نسبت‌های موضوع سحر و نماز شب، با امام زمان(عج) و اصحاب آن حضرت است. به امید آنکه این دو محور سحر و یاوری امام زمان(عج) هرچه بیشتر در جامعة ایمانی، رشد و نمود پیدا کند. ان‌شاءالله

درآمد

در میان مستحبّات، عبادتی با نماز شب، مقایسه‌شدنی نیست. روایات با صراحت از این سخن گفته‌اند که:

- «شرف مؤمن، نماز شب خواندن و قیامش در شب است.»1

- «هرکه دربارة انجام نماز شب کوتاهی بورزد، از ما نیست»2

- «... شیعة اهل‌بیت(ع) نیست.»3

همچنین روایات، توفیق نماز شب را یکی از معیارهای محسابة عملکرد روزانه قرار داده‌اند:

«فرد به واسطة گناه کردن، توفیق نماز شب را از دست می‌دهد.»4

در مجموعه‌ای از روایات، هر آنکه توفیق نماز شب را از دست دهد، زیان کرده است.5 این عبادات مهم از چند زاویه با موضوع مهدویت و آخرالزّمان نسبت پیدا می‌کند که در ادامه آن را به طور اجمالی مرور می‌کنیم:

نماز شب و داستان ولادت امام زمان(عج)

بخش درخور توجّهی از روایات ولادت امام زمان(عج) را نماز شب حمیده خاتون، حضرت نرجس و امام عسکری(ع) به خود اختصاص داده است. هر منتظری که شب را به عبادت برمی‌خیزد، می‌تواند با تداعی این گزارش و محتوای آن، خاطرة این رخداد مهمّ تاریخی را بارها برای خود تداعی کند و از آن لذّت ببرد. شیخ صدوق(ره) ضمن گزارش ولادت به نقل از حکیمه خاتون، چنین آورده است:

و چون از نماز عشا فارق شدم، افطار کردم و در بستر خود قرار گرفته و خوابیدم و در دل شب، برای ادای نماز برخاستم و آن را به جای آوردم؛ در حالی‌که نرجس خوابیده بود و رخدادی برای وی نبود. سپس برای تعقیبات نشستم و پس از آن نیز دراز کشیدم و هراسان بیدار شدم و او همچنان در خواب بود. سپس برخاست و نماز گزارد و خوابید. بیرون آمدم و در جست‌وجوی فجر به آسمان نگریستم و دیدم فجر اوّل دمیده است و او در خواب است و شک بر دلم عارض گردید. ناگاه امام عسکری(ع) از محلّ خود صدا زد:

«ای عمّه! شتاب مکن که اینجا کار نزدیک شده است.»6

نماز شب منتظران و لزوم تقیّد به نماز شب در عصر غیبت

در روایتی منسوب به امام صادق(ع) ویژگی‌های منتظران آخرین امام(عج) چنین شمرده شده است:

«ورع، عفّت، راستگویی، صلاح و راست، اجتهاد و کوشش، بازگرداندن امانت به نیکوکار و بدکار، طولانی کردن سجده، دوری از محرّمات و انتظار گشایش همراه با صبر، حسن و نیکورفتاری در همنشینی و همسایگی‌ها.»7

در توقیعات نیز می‌توان مواردی را پیدا کرد که در دورة غیبت صغرا، شیعیان از امام زمان(عج) پرسش‌هایی دربارة احکام نماز شب می‌پرسیده‌اند و این نشان‌دهندة رواج این رفتار و دغدغه‌مندی بخشی از جامعة شیعه به این موضوع در آن مقطع از تاریخ است. از جملة این پرسش‌ها می‌توان به این مورد اشاره کرد:

نمازگزاری که در تاریکی، نماز شب می‌خواند، وقتی به سجده می‌رود، به اشتباه، جای سجّاده، پیشانی را بر روی فرش یا پوست زیر پا می‌گذارد و بعد که سر برمی‌دارد، مهر را پیدا می‌کند. آیا به آن سجده اکتفا کند یا اینکه بار دیگر به سجده برود؟8

دعاهایی با چاشنی نماز شب

مرحوم فقیه احمدآبادی در کتاب «مکیال المکارم»، یکی از زمان‌های تأکید شده برای دعا برای امام زمان(عج) را پس از خواندن هر دو رکعت نماز شب بیان کرده و دعایی را می‌آورد9 که با عبارت «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ وَ لَمْ يُسْأَلْ مِثْلُكَ أَنْتَ مَوْضِعُ مَسْأَلَةِ السَّائِلِينَ وَ مُنْتَهَی رَغْبَةِ الرَّاغِبِينَ أَدْعُوكَ وَ لَمْ يُدْعَ مِثْلُك» شروع می‌شود.10 علاوه بر آن در سجدة شکر پس از رکعت چهارم نماز شب، دعایی دیگر را آورده‌اند.11

سیّدبن طاووس نیز در کتاب «مهج الدعوات» ماجرای کسی را نقل می‌کند که نزد حاکم «مصر» از او بدگویی کرده بودند. او به حرم مبارک حضرت سیّدالشّهداء(ع) پناه می‌برد و پس از پانزده روز، امام زمان(عج) را در خواب می‌بیند و آن حضرت عملی را به او آموزش می‌دهند که در آثار متأخّر، به «فرج صالحان» شهرت یافته است. در این نقل آمده است:

پس آن حضرت فرمودند:

«چرا خدا را به دعایی که پیغمبران در شداید می‌خواندند و نجات می‌یافتند، نخواندی؟»

گفتم: آن دعا را بلد نیستم. فرمودند:

«چون شب جمعه بیاید ، غسل کن و نماز شب به‌جا آورده و سجدة شکر بگزار. بعد از آن، این دعا را در حالتی که بر سر زانو و سر انگشتان پاها نشسته باشی، بخوان...»

او چند شب این عمل را انجام می‌دهد و شب ششم امام را دوباره در خواب می‌بیند و حضرت به او نوید حلّ مشکلش را می‌دهند و او به مصر بازمی‌گردد.12 این توسّل، یکی از توسّلات مجرّب برای بسیاری افراد دیگر نیز بوده است.

علّامه مجلسی به نقل از کتاب «قبس المصباح» آوده که سال 440ه‍ .ق، در شهر «ری» یکی از بزرگان قمی، ماجرای توسّل خود به امام زمان(عج) را برای او تعریف کرده که چگونه با به جا آوردن نماز همراه با دعای «سَلَامُ اللهِ الْكَامِلُ التَّامُّ

الشَّامِلُ الْعَامُّ...» مشکلش برطرف شده و گشایش در زندگی وی پیش می‌آید که تا پایان عمر، دیگر آن غصّه را تجربه نمی‌کند. آن بزرگ اهل قم نقل می‌کند:

پس از خواندن نماز و دعای پس از آن، به سجدة شکر رفتم و طول دادم. در دعا آن‌قدر ترسیدم که وقت نماز شب از دست برود. بعد از آن برخاستم و نماز شب را به‌جا آوردم تا آنکه وقت صبح فرارسید. نافله و فریضة صبح را به جا آوردم و مشغول تعقیب نماز صبح شدم و دعا کردم. به خدا قسم! هنوز آفتاب طلوع نکرده بود [که] از آن شدّت و گرفتاری نجات یافتم و دیگر در باقیماندة عمر، آن حادثه تکرار نشد و کسی تا امروز از آن حادثه با خبر نشده است.13

موارد متعدّدی از این جنس را در دیگر ادعیه و برنامه‌های عبادی می‌توان یافت که علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب گران‌قدر «صحیفة مهدیه» مراجعه کنند.14

نماز شب در تشرّفات

مهم‌ترین مورد از این دست را باید در تشرّف سیّد احمد رشتی بدانیم که به عنوان هفتادمین حکایت تشرّف در کتاب «نجم الثّاقب» آمده و امام زمان(عج) به این صاحب توفیق از کوتاهی در انجام سه عمل مستحبّی گله می‌کنند که عبارتند از: «زیارت عاشورا»، «زیارت جامعه» و نماز شب و هر کدام از اینها را حضرت سه بار تأکید می‌کنند.15

همچنین علی بن مهزیار پس از سال‌ها که توفیق تشرّف پیدا می‌کند، در مسیر حرکت خود از «مکّه» تا رسیدن به خیمة امام زمان(عج) نقل می‌کند:

پیکی که او را به نزد امام می‌برد، در میانة راه دستور می‌دهد که برای ادای نماز شب از مرکب پیاده شود و آن را به‌جا آورد:

وی جلو افتاده و من از پشت سر، از این محلّة به آن محلّه، از این درّه به آن درّه و بعد از کوهی بالا رفت تا مشرف بر دشت «طائف» شدیم. بعد گفت: ابوالحسن! پیاده شو تا بقیّة نماز شب را بخوانیم. پیاده شدیم...

شیخ محمود عراقی در کتاب «دارالسلام» ماجرایی از یکی از دوستان خود نقل می‌کند که پس از چهل شب چهارشنبه بیتوته در «مسجد سهله»، در آخرین شب چهارشنبه، توفیق دیدار آکنده از سرور امام زمان(عج) را به دست آورده است. او در طول بیتوتة خود، به نماز شب و دیگر دعاها مشغول بوده است.16

از این دست اشارات در دیگر ماجراهای تشرّفات نیز می‌توان پیدا کرد که برای جلوگیری از طولانی شدن مطلب، به آنها پرداخته نمی‌شود. علاقه‌مندان می‌توانند آثاری، مانند «عبقری الحسان»17 و نجم الثاقب18 را مطالعه کنند.

نماز شب یاران امام زمان(عج)

یاران امام عصر(عج) برگزیدة مؤمنان و بهترین مردمان همة دوران‌ها هستند و به استناد روایاتی که در ابتدای متن به آنها اشاره شد، می‌توان یقین داشت که همة آنان اهل عبادت شبانه هستند؛ زیرا نمی‌شود که کسی به تصریح روایات پیشین، از شیعیان و اهل‌بیت(ع) نباشد، امّا نامش را در میان بهترین انسان‌های تاریخ بشر و با عنوان یار و همراه امام عصر(عج) مشاهده کرد.

شیخ مفید روایتی زیبا در توصیف یاران امام عصر(عج) می‌آورد؛ یارانی که در آغاز قیام به آن حضرت می‌پیوندند و نخستین بیعت‌کنندگان با آن حضرت هستند:

«... راهبان شب و شیران روز هستند که دل‌هایی همانند پارة آهن دارند و بین «رکن» و «مقام» با او بیعت می‌کنند...»19

باز در روایتی دیگر آنان را با همین ویژگی راهبان شب و شیران روز توصیف کرده که اطاعت‌پذیری آنان از امام(عج)، بیش از اطاعت‌پذیری یک کنیز از صاحب خود است.20

از خدا خواهیم توفیق سحر

بی‌سحر محروم ماند از لطف رب

پی‌نوشت‌ها: