چگونه منتظر باشيم

لطفعلى محمديان

بشر بحران زده امروز منتظر يك منجى است تا او را از بحران و پريشان حالى نجات دهد و به آرامشى مطلوب برساند. اين آرامش را بشر خود از خويشتن دريغ كرده است و بشر خود به وجود آورنده اين ناآرامى است كه امروز ديگر از آن به تنگ آمده، ظهور منجى را انتظار مى‏كشد و امّا او خواهد آمد و جهان را نجات خواهد داد. او همين الان مهمان دلهاى ماست و به ما وعده داده شده است. آرى او خواهد آمد و با ظهورش عشق و آرزوهاى ما تجسّم عينى خواهند يافت. او مظهر تمام صفات پسنديده‏اى است كه مى‏توان متصور شد. او حجت خدا بر خلق است و با آمدنش تاريكى‏ها روشن مى‏شوند و ظلم و نابرابرى‏ها رفع و دفع خواهند شد. او خليفة ا... به تمام معناست و مظهر عباد صالح خداست. او الگوى كمال انسانى و جانشين شايسته پدرش و اجدادش و رسول خداست. او منتهاى آرزوى ماست.

آرى با ظهور حضرت قائم، عجّل‏اللَّه‏تعالى‏فرجه، انسان، انسان بودنش را و شايستگى‏هايش را و جامعه، جامعه بودنش را به تمام معنا درك خواهند كرد. انسان و جامعه همانى خواهد بود كه ولى خدا از او مى‏خواهد. امّا آنانى كه منتظر اويند بايد شايسته منتَظر باشند بايد خانه دل بيارايند و بعد به انتظار بنشينند. او بهترين و برترين در عصر خويش است. بنابراين با بهترين حالات شخصى و اجتماعى بايد به استقبال ظهورش شتافت. وقتى قرار است يك ميهمان معمولى به خانه‏مان بيايد خانه را پاك ساخته، مى‏آرائيم تا رضايت خاطر ميهمان را به دست آوريم. حال كه او (حضرت قائم، عجّل‏اللَّه‏تعالى‏فرجه) بهترين و برترين ميهمان ما و بشر خواهد بود چگونه مى‏توانيم خانه‏هاى دلمان را و جامعه‏مان را پاك نسازيم و نيارائيم؟ براى درك حضورش بايد با ناپاكى‏ها و پليدى‏ها جنگيد و محيط را براى حضورش مهيا ساخت. قبل از هر چيز بايد بر خود بشوريم و نفس آلوده خويش را به دار تقوى بكشيم. پس آنگه كه خود پاك شديم جامعه نيز پاك خواهد بود و پاكان در مقابل ظلم و جور خواهند ايستاد و نبرد را به تمكين ترجيح خواهند داد. آنگاه كه مژده ايستادگى در برابر ظالمان به گوش مظلومان برسد به ظهور منجى مشتاقتر و مايلتر خواهند بود و خود به قيام خواهند برخاست و همانا كه ظهور حضرتش قيام مظلومان خواهد بود. اميد به ظهور منجى ما را بر آن مى‏دارد كه در تاريكى‏ها ننشينيم به سمت نور و روشنايى رهسپاريم تا صبح دولت اميد بدمد و با انوار وجودش رستگار شويم. نشستن و دست روى دست گذاشتن ما را جاودانه نخواهد ساخت درچنين حالتى تباهى‏ها روز به روز گسترش خواهند يافت و ما در گوشه‏هاى تاريك زمان گم خواهيم شد. راز جاودانگى در پويايى است نه در منفعل بودن. راز جاودانگى ما در با او بودن است چرا كه او حجت خداست براى با او بودن بايد خالص بود و با عشق در اين راه گام نهاد و همينطور بايد براى مبارزه‏ائى بى‏امان با ظلم و جور و هرچه پليدى‏هاست آماده بود.

انتظار يك بن‏بست اجتماعى نيست بلكه يك رودخانه جارى از حقايق اجتماعى است. انتظار ديدن روزنه اميد براى رهايى است. انتظار ديدن افق فردا و فرداهاست. اميد به آينده است. اشتياق رسيدن به بهترين وضع است و نه تنها تلاش براى تثبيت وضع موجود نيست بلكه تلاشى است براى بهتر شدن، تكامل يافتن و هميشه پويا زيستن. بنابراين جامعه منتظر، جامعه‏اى است پويا، رو به تكامل و متمايل به بهتر و انسانى زيستن و فرد منتظر بايد هميشه در حال گريز از وضع موجود و تلاش براى فردايى بهتر از امروز باشد بايد بر عليه هرچه شرّ است بشورد تا جامعه براى ظهور و حضور آن انسان كامل آماده باشد. جاى بسى تأسف است كه در جامعه‏اى آلوده، ناپاك، نامناسب و آلوده به پلشتى‏ها منتظر چنين انسان والا و وارسته‏اى باشيم كه اين نه شرط ادب است، نه شرط ميهماندارى و نه شرط انسانى الهى. پس بايد به‏پاخيزيم و با ادب حضور، جامعه را براى ظهور آماده سازيم.

تبیین کنم و بعد ارتباطش بدهم با همان رسانه‏ها و حلقه‏هایی که شما فرمودید. یک‏جور تمدن ما در جهان داریم که گذشته خودش را نقد کرده و سعی می‏کند امروزش را بفهمد و به‏استقبال فردا می‏رود این در اهداف خودش موفق است. غرب در این چارچوب دارد اینگونه عمل می‏کند.

وقتی «کانت‏» می‏آید عقل نقاد را پیش می‏کشد، همه چیز را در بوته نقد قرار می‏دهد و شما وقتی نقد بکنید می‏توانید سره را از ناسره تشخیص بدهید. البته جهت مهم است، هدف خیلی مهم است، چون نقد اگر در بستر عریان بخواهد بررسی شود، نتیجه‏ای ندارد ولی در فضای خودش خیلی مؤثر است. از تلویزیون ایران یک فیلم دیدم که در شهر کوچکی زن و شوهر مهندسی شورای شهر را می‏خواستند مجاب بکنند که ما باید در فرودگاه خودمان سیستم امنیتی پیشگیری ایجاد بکنیم تا اگر هواپیمایی سقوط کرد، تلفات را ما مثلا از 100 به 20 برسانیم و شورای شهر نمی‏فهمید و می‏گفت آقا حالا تا کی چنین اتفاقی بیفتد (می‏خواهم از این بحث نتیجه مهمی بگیرم)، اما اینها قبولاندند. این سیستم تعبیه شد، اتفاقا هواپیما سقوط کرد و 100 رسید به 20. می‏خواهم این نکته را عرض کنم که تمدن امروز این مشکل را حل کرده، البته در بعد تکنولوژی، وگرنه در بعد اخلاقی که فاجعه است و دارد وارد آینده می‏شود. نفوذ در آینده نه‏تنها گرایش فطری آنها که گرایش ما هم هست.

مجموعه این قضایا یک پیوند ایجاد می‏کند بین نظریه‏پردازان، سیاست‏بازان و تصویربرداران غرب. مثلا آقای گاسپار وان برگر (وزیر دفاع سابق امریکا) کتاب Next war (جنگ بعدی) خودش را می‏نویسد، بخشی از آن را به سال 99 و 2000 و بخشی از آن را به ظهور محمد منتظری در ایران اختصاص می‏دهد و چیزهایی را که نوسترآداموس گفته بوده مجددا زنده می‏کند.

چرا علیرغم ریشه‏دار بودن بحث مهدویت و آینده‏گرایی در اعتقادات ما، این بحث چندان اثر عملی در زندگی فردی و اجتماعی ما ندارد، ولی به‏خلاف ما در غرب قضیه کاملا برعکس است. چکار کنیم که این جلوه‏های عملی دیده شود؟

اگر من، شیعه را بخواهم به‏صورت اصیل بررسی کنم، تنها تمدنی است که این منجی و موعودش یک موجود زنده عینی است، برخلاف تمدنهای دیگر. من این را مفصل در بحثهای دانشگاهی و یکی از کتابها باز کرده‏ام. شما می‏دانید که بودائیها و هندیها «گوتمه‏» یا بودای پنجم را و زرتشتیها «سوشیانت‏» را دارند و مسیحیها معتقدند عیسی مجددا برمی‏گردد، یهودیها می‏گویند عیسای واقعی هنوز نیامده است و ما هم که داریم. حتی بحث فیوچریسم اینقدر جدی است که مدینه فاضله‏ای که مارکسیستها دارند جامعه بی‏طبقه کمون ثانویه به‏نحوی همان انتظار آینده سبز است. این مساله در همه تمدنها هست اما در تمدن شیعه خیلی عینی است، یعنی تمدن هویتش با آن نفس می‏کشد، اما این استثناست و قاعده نیست، من این را یک مقداری بازش بکنم. تمدنهای دیگرمنجی‏شان را قاب کرده‏اند و زده‏اند سینه آسمان، یعنی یک موجود ذهنی است، اعتقاد هست، اما عینی نیست؛ یعنی در زندگی تجلی ندارد، برخلاف موعود و منجی شیعه که کاملا عینی است. منتهی ما نیاز به مترجمانی داریم که این تجلی باطنی مذهب شیعه را بیاورد و وارد جامعه کند.

مشکل ما در این قلمرو و این

فضاست.

شما می‏دانید دلیل حجیت اجماع در شیعه برخلاف اهل سنت‏حضور معصوم، علیه‏السلام، است. این را اگر از لحاظ روانشناسی مذهب با دیدگاه «میرچاالیاده‏» و اصول دین‏شناسی معاصر نگاه کنیم می‏شود حضور زنده، یعنی معتقد است که این موجود زنده در این قلمرو کمکش می‏کند. خیلی مهم است از لحاظ روانشناسی.

درمورد فقهش ما چقدر حدیث داریم که حضرت وارد شدند دست گرفتند، من‏جمله آن جریان شیخ مفید و آن شخصی که زن باردارش فوت کرده بود.

در مساله سیاست هم همینطور. شما ببینید حضور امام زمان، علیه‏السلام، در پیروزی انقلاب اسلامی ایران. بحثهایی که مثلا میشل فوکو و کلر بریر و دیگران دارند، امام حسین، علیه‏السلام، و بعد امام زمان، علیه‏السلام، را مطرح می‏کنند، بعد در کنفرانس تل‏آویو افرادی مثل برنارد لوئیس، مایکل ام. جی. جنشر، برونبرگ، مارتین کرامر روی این بحث‏خیلی تکیه می‏کنند، اصلا ویت‏سیاسی شیعه به‏دلیل اعتقاد به منجی است. جمله بسیار مشهوری دارند که «اینها به اسم امام حسین، علیه‏السلام، قیام می‏کنند و به‏اسم امام زمان، علیه‏السلام، قیامشان را حفظ می‏کنند». - به این مثال توجه کنید - در 19 بهمن سال 57 که رژیم شاه حکومت نظامی را از ساعت 4 بعد از ظهر اعلام کرده بود، مرحوم طالقانی با مدرسه رفاه تماس می‏گیرد که به‏امام بگویید: «چه باید کرد؟» امام می‏فرمایند: «به ایشان بگویید که به مردم بگویند به خیابانها بیایند.» مرحوم طالقانی شروع می‏کند به گریه کردن که آیا این سید می‏داند چه می‏کند؟ رژیم مردم را قتل‏عام می‏کند و... امام می‏گوید به‏ایشان بگوئید: «این حکم مال من نیست‏». من در مساله سیاسی، به‏عنوان کسی که سعی می‏کند با مبانی دینی‏اش برخورد استدلالی بکند، وقتی به این قضیه نگاه می‏کنم می‏توانم بپذیرم که امام، با یک بعد دیگر مساله را حل می‏کند و آن جمله مهم که «بگوئید حکم من نیست‏»، یعنی حضور امام زمان، علیه‏السلام، برای ما در بطن سیاست، فقه و اصول ما یک حضور واقعا زنده و عینی است. اما این را فقط اهل فن می‏دانند. شیعه در ترجمه معانی خودش به زبان روز مشکل دارد.

من یک بحثی داشتم در جمع حوزویان و مبلغانی که می‏رفتند برای کشور. گفتم شما بیان را عرض بر معنا نگیرید، جزء ذات بگیرید. یعنی بیان معنا جزئی از ذات معناست. فلذا روی چگونگی معنا هم ما باید کار کنیم، ما به یک سیستمی نیاز داریم، همین کاری که شما به دنبالش هستید. یعنی من واقعا وقتی شنیدم که یک مجله تخصصی دارد این‏کار را می‏کند که جایش واقعا خالی بود خیلی خوشحال شدم، می‏دانید هویت‏شیعه به امام زمان، علیه‏السلام، است، تنها معصوم زنده که امید و هویت ماست. این مساله خیلی احتیاج به کار کردن دارد. حوزه و دانشگاه و سیستم اجرایی کشور که امکانات دارند باید این‏کاررا بکنند و این را مبدل به قاعده بکنند یعنی آنچه که در بطن شیعه جریان دارد این را یک‏جوری دربیاوریم که شخص عامی هم بداند حضور امام زمان، علیه‏السلام، در سیاست چقدر است. غرب این را فهمید. کنفرانس تل‏آویو را برای چه گذاشت؟

رسما مارتین کرامر می‏گوید: ما این را گذاشتیم که ریشه‏ها و مبانی انقلاب ایران را و آثار و نتایج آن را در جهان بررسی کنیم، به نگاه سرخ شیعیان یعنی عاشورا و نگاه سبزشان یعنی انتظار می‏رسند. ما برخلاف غربیها این معنا و مفهوم را به زبان عامه و برهان عامه ترجمه نکرده‏ایم. ما نیاز به حکیم داریم، فعل حکیم ترجمه و تنزیل و تمثیل معناست. ما الان بزرگانی را داریم که خیلی عالی می‏فهمند، ولی نمی‏توانند با عوام رابطه ایجاد کنند، ما به یک واسطه نیاز داریم که هم حامل و جامع معنا باشد و هم قدرت تبیین معنا را برای بی‏سوادان داشته باشند. یعنی شیعه باید روی مساله عرضه معانی و مبانی خودش باید خیلی کار کند. غرب قدرتش به بیانش است نه محتوایش. باور کنید بزرگترین متفکران غرب را بیاورید یکساعت‏به‏طور جدی با متفکران مابنشینند و بحث کنند شکست‏خواهند خورد. چرا گفتگوی تمدنها

پذیرفته شد، چون نگاه آنها به تمدنهای شرقی بویژه اسلامی یک‏جور دیگر است، به‏دلیل اینکه می‏دانند اینجا محتوا هست.

«موریس بوکای‏» کتابی دارد بررسی تطبیقی میان انجیل و عهدین و قرآن. شما آن کتاب را بخوانید، ذکر می‏کند که در این فضا چه خبر است. مثلا پروفسور حسابی در یکی از مصاحبه‏هایش می‏گفت من در یکی از آزمایشگاههای پیشرفته غرب، قرآن دیدم. پرسیدم مسلمانید؟ گفتند نه، ما داریم از این کتاب یک چیزهایی درمی‏آوریم که شما حالاها باید دراین مسیر بدوید. ببینید محتوا ندارد ولی قدرت بیانش بسیار عالی است. تفاوت ما با غرب این است که او فاقد محتوایی است که بیان بسیار قوی دارد وگاهی بیان بسیار قوی محتوای خالی را جبران می‏کند و ما محتوای بسیار بلندی داریم، اما قدرت ترجمه و بیانش را نداریم. شما روی این فضا اگر بشود کار بکنید خیلی خوب است. یک کسانی باید تربیت‏بشوند که در نگاه به شیعه عمق‏نگری داشته باشند، بیایند از دیدگاه «میرچاالیاده‏» استفاده بکنند.

ما خیلی چیزها را همیشه می‏بینیم اما چون به‏این دیدن عادت کرده‏ایم دیگر به رمز و رازش پی نمی‏بریم. گاهی شما برای ادراک کامل باید جایت را عوض کنی. من این را دیروز در سمیناری در ایلام بحث کردم که درمورد حضرت علی، علیه‏السلام، بود. گاهی برای ادراک علی، علیه‏السلام، باید فاصله بگیری تا بتوانی از بیرون او را ببینی که تو چی داری؟ ما چون عاشقی می‏کنیم نمی‏دانیم حامل چی هستیم. در بعد اعتقادی این می‏شود دیگر. ما ادراک ادراک باید داشته باشیم. نیمکره راست مغزمان باید بگوید چه داریم. من وقتی بدانم چه دارم حافظش هم هستم، مسلمین اگر نمی‏فهمند که سرمایه‏شان دارد به تاراج می‏رود مال بی‏عرضگی‏شان نیست، نمی‏دانند چه دارند. مدرک ادراک ادراکات در این قلمرو ندارند. ما اگر در این فضا بیائیم واقعا کار بکنیم فاصله بگیریم از این زاویه و از زوایای متعدد نگاه کنیم. صرفا بررسی احادیث نباشد. امام زمان، علیه‏السلام، در «فیوچریسم‏» غربی بررسی تطبیقی بشود با گوتمه با مسیح هم همینطور.