نعمت‌اللَّه صفرى فروشانى
اشاره:
بررسى تحليلى نهضت امام حسين، عليه‌السلام، سهم وسيعى از نوشته‌هاى متفكران اعم از مسلمان و غيرمسلمان و نيز شيعه و غيرشيعه را در ميان مباحث شيعه‌شناسى به خود اختصاص داده است.
امّا وجه مشترك عمده اين نوشته‌ها آن است كه به بررسى يك سويه نهضت پرداخته و بيشتر تلاش خود را صرف بررسى شخصيت رهبر اين نهضت يعنى امام حسين، عليه‌السلام، نموده و سعى در شناختن ديدگاه آن حضرت كرده‌اند.
ولى بايد توجه داشت كه سوىف ديگرف نهضت، يعنى مردم كوفه كه با نامه‌نگاريهاى خود موجبات سفر امام حسين، عليه‌السلام، به سمت شهرشان را فراهم آوردند، نيز از اهميّت خاصّى در تحليل اين نهضت برخوردار است كه بى‌توجهى به آن مى‌تواند تحليلگر را به بيراهه كشاند.
آنچه در اين مقاله مورد نظر است آن است كه اطلاعاتى را عمدتاً به عنوان موادّ خام دراختيار تحليلگران قرار دهد تا آنها را در شناخت بهتر اوضاع آن زمان كوفه و تحليل دقيقتر حوادث يارى نمايد.
1- جمعيّت شناسى كوفه
الف) جمعيت كوفه در زمان نهضت
شهر كوفه در سال 17 هجرى به دستور عمر خليفه دوم و به‌دست سعدبن ابى وقاص فرمانده سپاه مسلمانان در جنگ با ايرانيان پى‌ريزى شد. هدف از تأسيس اين شهر، بنيانگذارى يك پادگان نظامى در نزديكى ايران به منظور پشتيبانى نيروهاى عمل‌كننده در داخل ايران بود.1
عمر دستور داده بود كه گنجايش مسجد اين شهر به گونه‌اى باشد كه بتواند تمام جمعيّت نظامى را درخود جاى دهد و مسجدى كه طبق اين دستور ساخته شد، مى‌توانست چهل هزار نفر را درخود جاى دهد،2 بنابراين مى توانيم به اين نتيجه برسيم كه شهر كوفه در آغاز تأسيس حدود چهل هزار نفر جمعيّت نظامى داشته است و با توجه به اينكه بسيارى از افراد اين جمعيّت، زن و فرزند خود را نيز همراه داشته‌اند، با احتساب حداقل يك زن و يك فرزند براى هر سرباز به جمعيتى معادل يكصد و بيست هزار نفر براى اين شهر در هنگام تأسيس دست مى‌يابيم.
پس از بنيانگذارى كوفه، به عللى همچون داشتن آب و هواى خوش، نزديكى به رود پرآب فرات، مجاورت با ايران و وضعيت اقتصادى مناسب كه از راه خراج و غنايم سرزمينهاى فتح شده به دست آمده بود، اين شهر پذيراى سيل مهاجرت اقوام، قبايل و مردم مختلف از سرتاسر مملكت وسيع اسلامى اعم از حجاز، يمن و ايران گرديد، به گونه اى كه پس از مدتى كوتاه شهرف آباد و تاريخى حيره را كه پايتخت دودمان عربى آل منذر بود، تحت الشعاع قرار داده و آن را به سمت ويرانى كشانيد.
اين مهاجرتها در سال 36 هجرى كه حضرت على، عليه‌السلام، اين شهر را پايتخت خود قرار داد، شدت بيشترى يافت، به گونه‌اى كه مورخان در بيان تعداد سپاهيان كوفى حضرت على، عليه‌السلام، در جنگ صفين (در سال 37 هجرى) ارقامى چون 65 هزار3، 90 هزار4 و 120 هزار5 را ذكر مى‌نمايند. چنانچه روشن است اين اعداد تنها بيانگر قسمت اعظم نيروى نظامى مستقر در آن شهر مى‌باشد (و نه تمام نيروى نظامى و نه همه جمعيّت كوفه).
در سال 50 هجرى كه زيادبن ابيه از سوى معاويه عهده‌دار امارت كوفه شد، با توجه به فراوانى شيعيان حضرت على، عليه السلام، در كوفه و ترس شام از كوفيان، دست به انتقال عظيم نيروى انسانى از كوفه به شام، خراسان و نقاط ديگر زد، به‌گونه‌اى كه گفته شده او تنها 50 هزار نفر را به خراسان منتقل نمود.6
در دوران حكومت زياد جمعيّت كوفه به 140 هزار نفر تقليل پيدا كرد به گونه‌اى كه «زياد» هنگامى كه اقدام به گسترش مسجد جامع كوفه كرد، آن را به اندازه گنجايش 60 هزار نفر وسعت داد.7
پس از مرگ معاويه در سال 60 هجرى، بعضى از كوفيان با نوشتن نامه به امام حسين، عليه‌السلام، سخن از سپاه صدهزار نفرى آماده به خدمت به ميان آوردند.8 اين سخن گرچه نسبت به آمادگى كوفيان اغراق‌آميز است، امّا مى‌تواند تعداد تقريبى جمعيّت نظامى كوفه را در آن زمان مشخص نمايد.
از مطالب فوق مى توانيم به نتايج زير برسيم:
1- ذكر رقم 12 هزار نامه از سوى كوفيان خطاب به امام حسين، عليه السلام، رقم معقولى به نظر مى رسد.
2- تعداد بيعت كنندگان با مسلم را
از 12 هزار تا 40 هزار نفر9 نوشته اند، امّا در حديثى كه منسوب به امام باقر، عليه السلام، است،10 تعداد آنها 20 هزار نفر ذكر شده است 11كه حدود يك پنجم نيروى جنگجوى كوفه در آن زمان مى باشد.
3- رقم 30 هزار نفرى لشكر عمربن سعد كه در روايتى از امام صادق، عليه‌السلام، نقل شده است،12 با توجه به بسيج عمومى اعلان شده از سوى عبيدالله بن زياد، رقم معقولى به نظر مى رسد واز اين جا نيز مى توانيم كثرت سپاهيان مختار را كه 60 هزار نفر ذكر شده13 توجيه نماييم. زيرا سپاهيان او را افرادى تشكيل مى دادند كه در كربلا جزو سپاهيان عمربن سعد نبودند.
4- از اينجا دور از واقعيت بودن بعضى از ارقام كه در كتب غير معتبره امّا مورد استناد بعضى از واعظين وارد شده روشن مى گردد، به عنوان مثال در اين نوشته‌ها چنين آمده كه تعداد لشكريان ابن‌سعد در روز ششم محرم يك ميليون پياده نظام و 600 هزار سواره نظام بوده است كه از اين تعداد 150 هزار نفر كشته شدند كه تنها 50 هزار يا صد هزار نفر آنها به دست امام حسين، عليه السلام، به هلاكت رسيدند.14
ب) تركيب جمعيتى كوفه
1- تركيب قومى: جمعيّت كوفه به دو بخش عرب و غيرعرب تقسيم مى‌شد. بخش عظيمى از عربهاى ساكن كوفه قبايلى بودند كه با آغاز فتوحات اسلامى در ايران، ازنقاط مختلف شبه‌جزيره عربستان براى شركت در جنگ، به عراق كوچ كردند و سرانجام پس از پايان يافتن فتوحات در دو شهر بزرگ كوفه و بصره سكنى گزيدند.
عربها كه هسته اوليه شهر كوفه را تشكيل مى‌دادند، از هر دو بخش اصلى قوم عرب يعنى قحطانى و عدنانى بودند كه در اصطلاح به آنها يمانى و نزارى اطلاق مى‌شد.
در آغاز يمانيها علاقه بيشترى نسبت به اهل بيت ابراز مى داشتند، به همين جهت معاويه سرمايه گذارى بيشترى روى آنها نموده و آنها را به خود نزديكتر ساخت.15
بخش ديگرى از عربها را قبايلى همچون «بنى تغلب» تشكيل مى‌دادند كه قبل از اسلام در عراق سكنى گزيده و پيوسته با ايرانيان در جنگ بودند. پس از آغاز فتوحات اسلامى اين قبايل به مسلمانان پيوستند و آنها را در فتوحات يارى نمودند و سپس بخشى از آنها در كوفه سكنى گزيدند.16
عناصر غيرعرب كوفه را گروههايى همچون موالى، سريانيها و نبطيها تشكيل مى‌دادند.17
»موالى« كه بزرگترين گروه غيرعرب كوفه را شامل مى‌شد، عمدتاً ايرانيهاى مسلمانى بودند كه با قبايل مختلف عرب پيمان بسته و ازنظر حقوقى همانند افراد آن قبيله به شمار مى‌آمدند. رشد جمعيّت موالى در كوفه بيشتر از عربها بود،18 به گونه اى كه پس از گذشت چند دهه از آغاز فتوحات، نسبت يك به پنج بين جمعيّت موالى و عربها برقرار بود، و همين رشد معاويه را به هراس افكند و به زياد دستور انتقال آنها را از كوفه به شام، بصره و ايران را داد.19
امّا با اين حال كثرت وجود موالى در سپاه مختار در سال 66 هجرى - كه بعضى تعداد آنها را 20 هزار نفر نوشته‌اند20 - نشانگر فراوانى اين19 گروه در زمان شروع نهضت امام حسين، عليه‌السلام، در كوفه است.
«سريانيها» قومى سامى‌نژاد بودند كه در شمال عراق (بين‌النهرين) و سوريه اقامت
داشتند. 21و عده‌اى از آنها از زادگاه20 خود مهاجرت كرده و در ديرهاى اطراف حيره در نزديكى كوفه سكنى گزيده و دين مسيحيت را پذيرفته بودند و پس از فتوحات عده‌اى از آنها به شهر كوفه آمده بودند.22
«نبطيها» كه بعضى آنها را تيره‌اى از عرب مى‌دانند، به كسانى گفته مى‌شد كه قبل از فتوحات در اطراف و اكناف عراق و در سرزمينهاى جلگه‌اى زندگى مى‌كردند و پس از تأسيس كوفه به اين شهر آمده و به زراعت مشغول گشتند.23
دو گروه اخير بخش اندكى از جمعيّت كوفه را تشكيل مى‌دادند.
2- تركيب عقيدتى: ازنظر عقيدتى مى‌توان جامعه آن روز كوفه را به دو بخش مسلمان و غيرمسلمان تقسيم كرد: بخش غيرمسلمان كوفه را مسيحيان عرب بنى‌تغلب، نجران، نبطى و نيز يهوديانى كه در زمان عمر از شبه جزيره عربستان بيرون رانده شده بودند و همچنين مجوسيان ايرانى تشكيل مى‌دادند كه در مجموع بخش ناچيزى از كلّ جمعيّت كوفه را دربر مى‌گرفتند.24
بخش مسلمان كوفه را مى‌توان شامل شيعيان، هواداران بنى‌اميه، خوارج و افراد بى‌طرف دانست كه شيعيان خود به دو قسمت رؤسا و شيعيان عادى تقسيم مى‌شدند.
از رؤساى شيعه مى‌توان از افرادى همچون سليمان بن صفرَد خزاعى، مسيب‌بن نجبه فرازى، مسلم‌بن عوسجه، حبيب‌بن مظاهر اسدى و ابوثمامه صائدى نام برد كه از ياران حضرت على، عليه‌السلام، در صفين بودند.
اين افراد عميقاً به خاندان اهل بيت، عليه‌السلام، عشق مى‌ورزيدند و همانها بودند كه پس از مرگ معاويه، باب نامه‌نگارى با امام حسين، عليه‌السلام، را گشودند.25
شيعيان عادى كه بخش قابل توجهى از مردم كوفه را تشكيل مى‌دادند، گرچه به اهل بيت علاقه وافرى داشتند، امّا در دوره تسلّط بنى‌اميه و بخصوص در زمان واليانى چون زياد و پسرش عبيدالله، زهرچشم سختى از آنها گرفته شده بود، به گونه‌اى كه تا احتمال پيروزى را قطعى نمى‌ديدند وارد نهضتى نمى‌شدند و شايد علت اصلى نامه‌نگارى آنها و نيز پيوستنشان به نهضت مسلم و قيام مختار به‌جهت قطعى ديدن پيروزى آنها بوده است و لذا پس از استشمام بوى شكست نهضت مسلم از دور او پراكنده شدند. امّا اينكه چه تعداد از اين افراد در لشكر عمربن سعد شركت كرده‌اند، اطلاع دقيقى دردست نداريم. با توجه به تعداد فراوانى اين افراد در نهضتهايى همچون توابين و قيام مختار و با عنايت به اينكه تنها كسانى در اين نهضت‌ها شركت مى‌نمودند كه در جنگ كربلا بى‌طرف بوده و جزو سپاهيان عمربن سعد نبوده‌اند، مى‌توان گفت كه تعدادى از اين گروه در لشكر عمربن سعد حضور نداشته‌اند. اين نكته را نيز نبايد از ياد ببريم كه امضاى هر فردى در پاى نامه به امام حسين،
عليه‌السلام، دليل بر تشيّع او نمى‌شود؛ زيرا در آن زمان با نزديك ديدن پيروزى، حتى افراد باند اموى نيز به امام حسين، عليه‌السلام، نامه نوشته بودند.
هواداران بنى اميه كه از آنها با عنوان «باند اموى» ياد مى‌كنيم، درصد قابل توجهى از مردم كوفه را تشكيل مى‌دادند و در مدت بيست سالى كه از حكومت بنى‌اميه بر كوفه مى‌گذشت، آنها بسيار قوى شده بودند. افرادى همچون عمروبن حجاج زبيدى، يزيدبن حرث، عمروبن حريث، عبدالله بن مسلم، عمارةبن عقبة، عمربن سعد و مسلم‌بن عمر و باهلى را مى‌توان از سران اين باند به شمار آورد.26 رؤسا و متنفذان بيشتر قبايل نيز جزو اين باند بودند و اين امر خود باعث گرايش بسيارى از مردم به اين گروه شده بود.
افراد همين باند هنگامى كه از پيشرفت كار مسلم‌بن عقيل و ضعف و فتور نعمان بن بشير، حاكم كوفه احساس خطر نمودند، به شام نامه نوشتند و به يزيد هشدار دادند.27
خوارج كوفه در زمان معاويه، قوت گرفته بودند و در دوره تسلط بنى اميه توانسته بودند شورشهاى متعددى را عليه واليان كوفه ساماندهى نمايند؛ امّا در آخرين قيام خود در سال 58 قمرى بشدّت سركوب شدند.28
شايد بتوان گفت بيشترين بخش جمعيّت كوفه را افراد بى تفاوت و ابن الوقتى تشكيل مى دادند كه همتى جز پر كردن شكم و پرداختن به شهواتشان نداشتند. آنها هنگامى كه پيروزى مسلم را نزديك ديدند، به او پيوستند، امّا با ظهور آثار شكست بسرعت صحنه را خالى كردند و فشار روانى فراوانى به طرفداران واقعى نهضت وارد آوردند. سپس به دنبال وعده و وعيدهاى «ابن زياد» به سپاه عمر سعد پيوستند و به جنگ با امام حسين، عليه السلام، پرداختند و او را به شهادت رساندند، درصورتى كه اگر نهضت مسلم به پيروزى مى رسيد، همين افراد بيشترين طرفدارى را از حكومت او مى كردند و شايد همينها باشند كه فرزدق در ملاقات خود با امام حسين، عليه السلام، اين چنين به معرفى آنها مى پردازد: «قلبهاى آنها با تو است، امّا شمشيرهايشان عليه تو كشيده شده است».29
3- تركيب طبقاتى: مردم كوفه به دو گروه اجتماعى اشراف و عادى تقسيم مى شده اند.
از زبان يكى از ياران امام حسين، عليه السلام، نقل شده است هنگامى كه در كربلا به امام پيوست و امام، عليه السلام، احوال كوفيان را از او پرسيد، در جواب گفت: «امّا اشراف مردم، به وسيله رشوه هاى كلان، محبت آنها به حكومت خريده شده است و امّا ساير مردم، دلهايشان با تو و فردا شمشيرهايشان عليه تو كشيده خواهد شد.»30
از اشراف كوفه مى توان افرادى همچون «عمرو بن حفرَيث»، «اشعث بن قيس» و پسرانش و «شبث بن ربعى» را نام برد.
مردم عادى شامل طبقات مختلف اجتماعى همچون كشاورزان، پيشه وران و صنعتگران مى شد. امّا مهمترين گروه، اين طبقه، موالى بود
كه يكى از ضعيفترين طبقات اجتماعى كوفه به شمار مى رفت و بعد از آن طبقه عبيد (بردگان) قرار داشت
با آنكه طبق عقد ولاء، مولى بايد همانند ديگر افراد قبيله از همه حقوق اجتماعى برخوردار باشد و با آنكه پيامبر اكرم، صلّى اللَّه عليه وآله، فرموده بود: «مولى القوم مثلهم، يعنى؛ مولاى هر قومى مانند افراد آن قوم است» امّا تا قبل از حكومت حضرت على، عليه السلام، حاكمان عرب آنها را از بسيارى از حقوق اجتماعى خود محروم مى كردند.31 كه يكى از آنها حق مساوات در تقسيم بيت المال بود و حضرت على، عليه السلام، براى اولين بار موالى را با ديگر كوفيان در پرداخت »عطاء« يكسان قرار داد.
يكى ديگر از تبعيضاتى كه اعراب كوفه نسبت به موالى روا مى داشتند، اين بود كه از آنها زن مى گرفتند، امّا زن عرب به آنها نمى دادند.
در زمان تسلّط بنى اميه، اين تبعيضات بيشتر شد كه در اينجا به چند نمونه اشاره مى كنيم:
1- اجازه نمى دادند موالى با عربها در يك صف حركت كنند؛
2- براى توهين به موالى مى گفتند: نماز را تنها [ديدن] سه چيز باطل مى كند: الاغ، سگ و موالى32 و گاهى از آنها با عنوان »عكوج« يعنى خر وحشى فربه ياد مى كردند؛33
3- هيچگاه آنها را با كنيه كه نشانه احترام بود، صدا نمى زدند؛
4- در بعضى از مواقع در محاكمه قضايى گواهى موالى را نمى پذيرفتند؛34
5- در جنگها به آنها اجازه سوار شدن بر اسب نمى دادند و تنها به عنوان پياده نظام از آنها استفاده مى كردند. لذا هنگامى كه مختار به موالى اجازه سوار شدن بر اسب را داد، عده زيادى از آنها به سوى او جذب شدند؛35
6- پستهاى مهمى همچون فرماندهى لشكر را به آنها نمى دادند.36
همين تبعيضات باعث مى شد تا موالى به جريانهاو شورشهاى مخالف حكومت اموى همچون خوارج و علويان بپيوندند.37
امّا ازنظر اقتصادى موالى كه خود را محروم از عطاى مناسب مى ديدند، بنا به سفارش حضرت على، عليه السلام، به امر تجارت پرداختند.39 و در آغاز به كارهايى همچون نظافت جاده ها، كفشدوزى، لباس دوزى و حجامت پرداختند،37 امّا طولى نكشيد كه به علت مهارت آنان در امر صنعت و تجارت و نيز سرباز زدن عربها از صنعت و حرفه، بيشتر كارهاى صنعتى و تجارى كوفه به دست آنان افتاد.40
بردگان كه پايين ترين طبقه اجتماعى كوفه بودند، در كارهاى دولتى همچون پاسدارى از شهر و زندان و بيت المال و حفر كانالها و قناتها مشغول شدند، بدون اينكه مزدى به آنها پرداخت شود.
كنيزكان نيز براى كارهايى همچون كارهاى خانه و نيز آوازه خوانى و استفاده جنسى نگهدارى مى شدند.41
روان شناسى جامعه كوفه
هر ملّت و امّتى ممكن است تلفيقى از صفات و خفلقيات مثبت و منفى را دارا باشد و به تناسب زمان و در مقاطع مختلف تاريخ خود يك يا چند
صفت را آشكار كند، به گونه اى كه در آن مقطع صفات ديگر تحت الشعاع آن صفت قرار گرفته و حوادثى متناسب با آن به وجود آيد. اين امر سبب خواهد شد كه تاريخ، مردم آن سامان را با آن صفت يا ويژگيها بشناسد.
مردم كوفه نيز در مقطع تاريخى مورد بحث، داراى هر دو دسته صفات فضايل و رذايل بودند، امّا از آنجا كه صفات و خفلقيات منفى آنها در برخورد با امامان شيعه همانند امام على، عليه السلام، امام حسن و امام حسين، عليهماالسلام، و نيز ديگر افراد خاندان اهل بيت همانند زيدبن على، عليه السلام، نقش ماندگار زشتى بر روى اين شهر گذاشته است، لذا بيشتر نويسندگان و تحليلگران تاريخ اسلام، اين صفات را به عنوان ويژگيهاى كوفيان ذكر نموده و از صفات مثبت آنان غافل مانده اند.
1- صفات و ويژگيهاى مثبت كوفيان
الف) شجاعت: هسته اوليه جمعيّت كوفه را مردمى تشكيل مى دادند كه جهت جنگ با امپراطورى پرقدرت ايران از سراسر شبه جزيره عربستان به سمت مرزهاى ايران سرازير شده بودند42.
اين مردم با سلاحهاى ابتدايى در مقابل سپاه تا دندان مسلح ايران با شجاعت تمام جنگيدند و در معركه هايى همچون قادسيه، نهاوند و جلولا سپاهيان ايرانى را شكست دادند و سرانجام موجبات سقوط اين امپراطورى را كه روم نتوانسته بود آن را نابود سازد، فراهم آوردند.
حضرت على، عليه السلام، هنگام حركت به سمت بصره براى رويارويى با ناكثين، وقتى كه سپاهيان كوفه در »ذى قار« به او پيوستند، به آنها خوشامد گفت و از شجاعت آنان در شكست شوكت ايرانيان چنين ياد كرد:
اى اهل كوفه! شما شوكت عجم و پادشاهان آنها را دگرگون ساختيد و جمعيّت آنها را پراكنده كرديد تا آنكه ميراثهاى آنها به شما رسيد و حوزه خود را با آنها بى نياز ساختيد و مردم را در مقابله با دشمنانشان يارى نموديد...43
عنصر شجاعت كوفيان درجنگهاى سه گانه حضرت على، عليه السلام، يعنى جمل، صفين، (تا قبل از پيش آمدن جريان قرآن بر سر نيزه كردن) و نهروان به يارى آن حضرت آمده و موجبات پيروزى سپاه حضرت را فراهم آورد. امّا پس از وقوع اختلاف در ميان آنان در جنگ صفين، اين عنصر كم كم رنگ باخت به گونه اى كه ترس از سپاه شام در دل آنها جاى گرفت و لذا در مقابل شبيخونها و غارتهاى شاميان به شهرهاى تحت فرمان حضرت على، عليه السلام، در سال 39 هجرى عكس العمل مناسبى از خود نشان ندادند و همين امر موجب گلايه شديد حضرت على، عليه السلام، از آنها شد، به گونه اى كه خطاب به آنان فرمود:
اى اهل كوفه [شما را چه شده است] هرگاه خبر حركت لشكرى از سپاه شام را مى شنويد، به خانه هاى
خود پناه مى بريد و درف خانه را به روى خود مى بنديد، چنانچه سوسمار و كفتار به خانه خود مى خزد!44
اين عنصر در زمان حكومت عبيدالله زياد در كوفه نيز به علت دنياپرستى كوفيان كارآيى خود را ازدست داد و باعث تنها گذاشتن مسلم در مقابل سپاه عبيدالله گرديد.45
امّا بعد از جريان كربلا در قيامهايى همچون قيام توابين و مختار شاهد بروز دوباره اين عنصر هستيم.
ب) حميّت دينى: ايمان اعراب، نقش عظيمى در پيروزى آنان بر سپاه ايران ايفا كرد. همين ايمان و حمّيت دينى آنان بود كه در سال 30 هجرى باعث عزل فرماندار شرابخوار و فاسق كوفه يعنى وليدبن عقبه گرديد، به گونه اى كه عثمان خليفه سوم را مجبور به اجراى حدّ شرابخوارى بر او در مدينه نمودند.46
اين حمّيت و تعصب دينى باعث شد تا كوفيان با ديدن خلاف كاريهاى عثمان و زيرپا گذاشته شدن بعضى از مقررات اسلامى، به صورت يكى از كارگردانان قيام عليه او درآيند و عاقبت، او را از خلافت عزل كنند.47
45 حضرت على، عليه السلام، قبل از شروع جنگ صفين اين چنين از ايمان كوفيان ياد مى نمايد:
اهل شام نسبت به دنيا حريصتر از اهل كوفه نسبت به آخرت نيستند.48
امّا اين ايمان و حمّيت دينى با مسلط شدن بنى اميه و تبليغات آنان و اجتهادات نابجا و سستى هاى آنان در دفاع از حضرت على، عليه السلام، و بالاخره با تمايل هرچه بيشتر آنها به دنياطلبى، كم رنگتر شد، به گونه اى كه در سال 61 هجرى فرزند رسول خدا، صلّى اللَّه عليه وآله، را تنها گذاشتند و به جنگ با او اقدام نمودند. و نيز مى توان ايمان سخت و بدون بينش صحيح را در پيدايش گروه خوارج كه نقش عظيمى در اضمحلال حكومت حق ايفا نمودند، مؤثر دانست.
ج) علم: كوفه برخلاف شام شهرى مملو از عالمان به قرآن و حديث نبوى بود، زيرا اين شهر نوبنياد به وسيله سپاهى ساخته شده بود كه بسيارى از آنان دوران پيامبر اكرم، صلّى اللَّه عليه وآله، را درك كرده و به وسيله آن حضرت، صلّى اللَّه عليه وآله، با معارف اسلامى آشنا گشته بودند. شاهد اين مطلب آن است كه عمر خليفه دوم هنگامى كه بعضى از انصار را كه به سوى كوفه عازم بودند، مشايعت مى كرد، خطاب به آنها چنين گفت:
شما به سمت مردمى مى رويد كه قرآن در سينه هاى آنان است و صداى قرآن خواندن آنان همانند همهمه زنبوران عسل به گوش مى رسد.49
با پايتخت قرار دادن اين شهر توسط حضرت على، عليه السلام، در سال 36 هجرى، مهاجرت اصحاب از شهرهاى بزرگ اسلامى به كوفه رشد بيشترى يافت، به گونه اى كه تعداد اصحاب شركت كننده در جنگ صفين را 2080 نفر ذكر كرده اند كه 900 نفر آنان از شركت كنندگان در
بيعت شجره و 78 نفر آنان از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند50.
درباره رشد آگاهى كوفيان نسبت به بعضى از علوم اسلامى ذكر همين نكته كافى است كه اكثريت گروه 12 هزار نفرى خوارج را كه بعد از جنگ صفين از سپاه حضرت على، عليه السلام، كناره گرفتند، قرّاء و حافظان قرآن تشكيل مى دادند.51
به نظر مى رسد مجموع صفات سه گانه فوق است كه باعث ورود رواياتى از زبان ائمه اطهار در مدح كوفه گرديده است. رواياتى كه در آنها از كوفه با عناوينى همچون «جمجمة الاسلام»، «كنزالايمان»، (گنج ايمان) و «شمشير و نيزه خدا كه آن را هرجا بخواهد قرار مى دهد» ياد شده است.51
2- صفات و ويژگيهاى منفى كوفيان
قبل از بيان اين صفات دو نكته قابل ذكر است:
اول آنكه اين صفات و ويژگيها درباره همه افراد اهل كوفه صادق نيست و دوم آنكه اين صفات خود را در مرحله خاصى بروز داده است و چه بسا در مراحل ديگر به ضدّ اين صفات در ميان كوفيان برخورد نماییم.
الف) دنیاطلبی: گرچه بسیاری از مسلمانان صدر اسلام با هدفی خالص و به جهت پیشرفت اسلام و به دست آوردن رضای خداوند در فتوحات اسلامی شرکت جستند، اما افراد و قبایل فراوانی نیز وجود داشتند که به قصد به دست آوردن غنایم جنگی در این جنگها شرکت کردند. (53) این عده که پس از تاسیس کوفه در آن ساکن شده بودند، بر اخلاقیات دیگر مردم نیز تاثیر می گذاشتند. اینان حاضر به ازدست دادن دنیای خود نبودند و به محض احساس خطری نسبت به دنیای خود عقب نشینی کرده و برعکس هرگاه احساس حظ و بهره ای می نمودند، فورا در آن داخل می شدند. وجود این خصیصه در کوفیان باعث شده بود از هر جریان و حکومتی که دنیای آنان را تامین نماید، طرفداری نمایند که جریانات مختلف تاریخی مؤید این مدعاست.
در جنگ جمل که احتمال پیروزی حضرت علی، علیه السلام، بر سپاه دشمن کم بود، تعداد کمی از کوفیان به آن حضرت پیوستند، یعنی دوازده هزار نفر (54) که شاید حدود ده درصد جمعیت کوفه را تشکیل می داد. گرچه این تعداد کم از میان افراد با ایمان و شجاع کوفه بودند و توانستند سرنوشت جنگ را تغییر دهند. اما در جنگ صفین که حکومت علی، علیه السلام، را سامان یافته دیدند و امید فراوانی به پیروزی داشتند، رغبت بیشتری به شرکت در جنگ نشان دادند، به طوری که تعداد سپاهیان آن حضرت، علیه السلام، را در این جنگ بین 65 تا 120 هزار نفر نگاشته اند (55) که تعداد افراد غیرکوفی آن، ناچیز بود.
پس از حضرت علی، علیه السلام، تعداد فراوانی از کوفیان به سپاه امام حسن، علیه السلام، پیوستند، اما هنگامی که ضعف آن سپاه را مشاهده نمودند، دسته دسته خود را از آن بیرون کشیدند.
تعداد فراوان بیعت کنندگان با مسلم که رقم آنها را بین 12 تا 40 هزار نفر نوشته اند، (56) نیز می توان طبق همین اصل توجیه نمود؛ زیرا در آن هنگام از سویی به علت مرگ معاویه و جوانی و خامی یزید، حکومت مرکزی شام را در ضعف می دیدند و از سوی دیگر به علت ضعف فرماندار کوفه یعنی «نعمان بن بشیر» او را قادر به مقابله با یک قیام جدی نمی دانستند.
حتی پس از ورود عبیدالله به کوفه و تهدید کردن مردم، هنوز امید به پیروزی داشتند و لذا تعداد زیادی از آنها به همراه مسلم در محاصره قصر عبیدالله شرکت کردند؛ (57) اما هنگامی که احساس خطر نمودند، مسلم را تنها گذاشته و به خانه های خود گریختند، این احساس خطر هنگامی شدت گرفت که شایعه حرکت سپاه شام از سوی طرفداران عبیدالله میان مردم انتشار یافت، (58) ترس از سپاه شام را نیز می توان یکی از نتایج دنیاطلبی کوفیان دانست.
و از اینجا به عمق کلام امام حسین، علیه السلام، هنگام فرود در سرزمین کربلا پی می بریم که فرمود:
الناس عبید الدنیا والدین لعق علی السنتهم یحوطونه ما درت معائشهم فاذا محصوا بالبلاء قل الدیانون
مردمان بندگان دنیایند و دین مانند
امری لیسیدنی بر زبان آنها افتاده است،تا هنگامی به دنبال دین می روند که معیشت آنها برقرار باشد، اما هنگامی که در امتحان افتند، دینداران اندک خواهند بود. (59)
ب) نظام ناپذیری: بیشتر ساکنان کوفه را مردمی تشکیل می دادند که قبل از شهرنشین شدن، در میان قبایل خود، در صحراها و بیابانها ساکن بودند و بدویت عربی بر آنها حاکم بود و این اولین بار بود که شهرنشینی را تجربه می کردند. (60) یکی از ویژگیهای این صحرانشینان، آزادی بی حدو حصری بود که در صحرا و بیابان داشتند، این ویژگی باعث می شد تا در مقابل قوانین و مقررات یک نظام منسجم تحمل کمتری داشته باشند و این درست نقطه مقابل مردم شام بود که قرنها از شهرنشینی آنها می گذشت و لذا در مقابل حکومت، مردمی مطیع و آرام بودند.
معاویه هنگام شمردن برتریهای خود بر حضرت علی، علیه السلام، می گوید:
من در میان مطیعترین لشکریان بودم، درحالیکه او (حضرت علی، علیه السلام،) در میان نافرمانترین سپاه به سر می برد. (61) نظام ناپذیری کوفیان باعث می شد تا آنها از آغاز تاسیس کوفه دائما با امیران و والیان خود در کشمکش باشند، به گونه ای که عمر خلیفه دوم را ازدست خود به ستوه آوردند، او در مقام شکوه از آنها گفت:
چه مصیبتی بالاتر از این که با صدهزار جمعیت (مقاتل) روبرو باشی که نه آنها از امیران خود خشنودند و نه امیران ازدست آنها رضایت دارند. (62) در میان قومی این چنین تنها والیانی می توانند حکومت کنند که یا چنان رفتار نمایند که با عقاید و خواست های مردم برخوردی نداشته باشند و یا آنکه با شدت عمل و دیکتاتوری به سرکوب اعتراضات مردم بپردازند.
لذا می بینیم یکی از حاکمانی که طولانی ترین مدت حکمرانی را تا سال 61 هجرت در کوفه داشت مغیرة بن شعبة است که از سال 41 هجری تا سال مرگش در سال 50 هجری از سوی معاویه عهده دار حکومت کوفه بود. او سعی می کرد، طوری رفتار نماید که کمترین تعارض را با مردم وگروه های مختلف داشته باشد و لذا وقتی به او می گفتند: فلانی دارای عقیده شیعی یا خارجی است، جواب می داد: خداوند چنین حکم کرده که مردم مختلف باشند و او خود بین بندگانش حکم خواهد کرد. (63) می توان چنین گفت که چنین جامعه ای امیر عادل و آزاداندیش را برنمی تابد، در این جامعه از اینگونه والیان سوءاستفاده می کنند و در مقابل آنها به معارضه برمی خیزند که نمونه آن را در رفتار کوفیان با حضرت علی، علیه السلام، مشاهده می کنیم.
امیر مناسب این جامعه افرادی همانند «زیاد بن ابیه »، «عبیدالله بن زیاد» و «حجاج بن یوسف ثقفی » می باشند که با خشونت و ظلم آنها را وادار به اطاعت از حکومت نمایند.
ج) اجتهادات نابجا: این خصیصه را درحقیقت می توان از نتایج خصیصه قبل دانست.
کوفیان که در میان آنها صحابه و قاریان فراوانی بودند، خود را در بیشتر مسائل و حتی مسائل حکومتی و جنگی صاحب نظر دانسته و در مقابل حکومت بر دیدگاه خود
پافشاری می کردند. (64) نمونه بارز این نوع اجتهاد را می توانیم در جنگ صفین ببینیم که مخالفت با آن حضرت از سوی تعداد فراوانی از قراء ابراز شد و به تشکیل گروه خوارج منجر گردید. همچنین در جریان صلح امام حسن، علیه السلام، با اظهار نظر گروههای مختلف در مقابل امام برخورد می نماییم.
د) احساساتی بودن: این خصیصه را می توان با مطالعه مقاطع مختلف تاریخ کوفه بخوبی مشاهده نمود. شاید بتوان علت اصلی آن را عدم رسوخ ایمان در قلبهای بسیاری از آنها دانست.
در طول تاریخ کوفه و بویژه در همان نیم قرن اول حیات آن به بسیاری از جریانها برخورد می نماییم که کوفیان تحت تاثیر احساسات و به وسیله سخنرانی و یا هر عامل دیگری وارد جریانی شده، اما پس از فروکش نمود. احساسات از عزم خود برگشته و از ادامه کار منصرف شده اند. نمونه های واضح آن را می توانیم درمواردی همچون بیعت با مسلم، حمله به قصر عبیدالله بن زیاد و سپس تنها گذاشتن مسلم (65) و همچنین محاصره قصر عبیدالله به وسیله قبیله «مذحج » در اعتراض به دستگیری «هانی » (66) و نیز گریه کردن کوفیان بعد از جریان کربلا و پس از سخنرانی ام کلثوم و امام سجاد، علیه السلام، (67) مشاهده نماییم.
این خصیصه در میان کوفیان تا به آن حد رسیده بود که فرماندهان و حکمرانان لایقی همچون حضرت علی و امام حسین، علیه السلام، نیز برای تشویق و ترغیب مردم به جنگ، چاره ای جز استفاده از ابزار تحریک کننده احساسات یعنی سخنرانی نداشتند نمونه آن را در جنگ جمل مشاهده می کنیم که بالاخره با سخنرانی افرادی همچون امام حسین، علیه السلام، و عمار یاسر نیرویی درخور توجه به کمک حضرت علی، علیه السلام، شتافتند. (68) و طبعا هرگاه طرف مقابل نیز از ابزار تحریک احساسات استفاده می نمود، این حکمرانان دچار مشکل می شدند، چنانچه این امر را در جنگ صفین و هنگام برافراشتن قرآن ها بر سر نیزه ها بخوبی می توانیم ببینیم (69) یکی از موفق ترین افرادی که توانست از احساسات کوفیان بخوبی بهره برداری نماید، مختار بن ابی عبید ثقفی بود که البته باز همین که کوفیان احساس نمودند ورق علیه او برگشته است، دور او را خلوت کردند تا براحتی به دست مصعب بن زبیر کشته شود. (70)
ه) غدر و فریبکاری: این خصیصه بقدری در میان کوفیان مشهور شد که عرب ضرب المثل های «الکوفی لا یوفی؛ کوفی وفا ندارد» و «اغدر من الکوفی؛ فریبکارتر از کوفی » را از آن ساخت.
این خصیصه، معلول دنیاطلبی و احساساتی بودن آنان است. در ذیل به ذکر بعضی موارد دراین باره می پردازیم:
1- حضرت علی، علیه السلام، خطاب به کوفیان می فرماید:
شما در هنگام آرامش مانند شیر هستید و در هنگام جنگ شبیه روباهید. (71)
2- و نیز آن حضرت در مقام شکایت به خداوند از دست کوفیان می گوید:
خدایا هرچه برای آنان خیرخواهی کردم، جواب مرا با فریب دادند و هرگاه آنان را امین شمردم، به من خیانت کردند. (72)
3- جناب مسلم در آخرین لحظات زندگی خود می گوید:
خدایا تو خود میان ما و گروهی که ما را فریب دادند و تکذیب نمودند و آنگاه ما را خوار کرده و کشتند، حکم فرما! (73)
4- امام حسین، علیه السلام، در آخرین ساعات حیات خود می گوید:
اللهم ان اهل العراق غرونی و خدعونی. (74)
پی نوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- •
×. برگرفته از ره توشه راهیان نور، ج 1، ویژه محرم الحرام و صفر المظفر 1422، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. تاریخ الطبری، محمد بن جریر طبری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج 3، ص 145.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. معجم البلدان، یاقوت حموی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1399 ق، ج 4، ص 491.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. تاریخ الطبری، ج 4، ص 49.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن حسین مسعودی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالمعرفة، ج 2، ص 385.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. همان، ج 2، ص 385.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. حیاة الامام الحسین بن علی، علیه السلام، باقر شریف القرشی، چاپ دوم: قم، دارالکتب العلمیة، 1397، ق، ج 2، ص 178.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. معجم البلدان، ج 4، ص 491.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. تاریخ الطبری، ج 4، ص 494.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی، تهران، المکتبة الاسلامیة،44،334.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. همان، ص 337.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. همان، ص 68.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. همان، ج 45، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. الاخبار الطوال، ابوحنیفه احمد بن داود دینوری، تحقیق عبدالمنعم عامر، چاپ اول: قاهره، دار احیاء الکتب العربیة، 1968 م، ص 305.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. اسرار الشهادة، فاضل دربندی، تهران، منشورات اعلمی، ص 418.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. تاریخ التمدن الاسلامی، جرجی زیدان، بیروت، منشورات دار مکتبة الحیاة، ج 4، ص 338.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. الحیاة الاجتماعیة والاقتصادیة فی الکوفة فی القرن الاول الهجری، محمد حسین زبیدی، بغداد، جامعة بغداد، 1970، ص 42.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. حیاة الامام الحسین، علیه السلام، ج 2،438.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. تاریخ التمدن الاسلامی، ج 4، ص 370.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. فتوح البلدان، ص 279.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. الاخبار الطوال، ص 288.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. فرهنگ فارسی، محمد معین، چاپ هشتم: تهران، انتشارات امیرکبیر، 1371، ج 5، ص 754.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. تخطیط مدینة الکوفة عن المصادر التاریخیة والاثریة، کاظم جنابی، چاپ اول، بغداد، مجمع العلمی العراقی، 1386 ق، ص 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. همان، ص 43.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. حیاة الامام الحسین، علیه السلام، ج 2، ص 441 و پس از آن.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. تاریخ الطبری، ج 4، ص 261.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. مقتل الحسین، علیه السلام، عبدالرزاق موسوی مقرم، چاپ پنجم: [قم]، دارالکتاب الاسلامی، 1399 ق، ص 149؛ حیاة الامام الحسین، علیه السلام، ج 3، ص 441.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. الکامل فی التاریخ، عزالدین ابوالحسن علی بن ابی الکرم معروف به ابن اثیر، تحقیق علی شیری، چاپ اول: بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1308 ق، ج 2، ص 535.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. تاریخ الطبری، ج 4، ص 132.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. تجارب الامم، ابوعلی مسکویه رازی، تحقیق ابوالقاسم امامی، چاپ اول، تهران، دار سروش للطباعة والنشر، 1366، ج 2، ص 57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. حیاة الامام الحسین، علیه السلام، ج 2،370.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. تاریخ التمدن الاسلامی، ج 3، ص 326.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. همان، ج 4، ص 341.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. همان، ج 2، ص 271.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. الحیاة الاجتماعیه...، ص 78-77.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. همان، ص 91.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. تاریخ التمدن الاسلامی، ج 2، ص 271.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. الحیاة الاجتماعیه...، ص 83.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. وسائل الشیعه، محمدبن حسن حر عاملی، تصحیح عبدالرحیم ربانی شیرازی، چاپ ششم: تهران، مکتبة الاسلامیه، 1403 ق، ج 14، ص 46، ح 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. تاریخ التمدن الاسلامی، ج 4، ص 341.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. الحیاة الاجتماعیة...، ص 81.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. همان، ص 101-96.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. به عنوان مثال برای آگاهی از قبایل شرکت کننده در جنگهایی همچون قادسیه و تعداد نفرات آنها ر.ک: به کوفه، پیدایش شهر اسلامی، هشام جعیط، ترجمه ابوالحسن سرو مقدم، چاپ اول، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1372، ص 40 و 41.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. تاریخ الطبری، ج 2، ص 502.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44. همان، ج 4، ص 103.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. مروج الذهب، ج 3، ص 69؛ تجارب الامم، ج 2، ص 50؛ الاخبار الطوال، ص 239.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. تاریخ الطبری، ج 3، ص 329 و پس از آن.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47. الحیاة الاجتماعیة...، ص 263.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48. مروج الذهب، ج 3، ص 23.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49. الطبقات الکبری، محمدبن سعد کاتب الواقدی، تحقیق سخاد، بیروت، دار صادر، 1377 ق، ج 6، ص 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50. مروج الذهب، ج 2، ص 347.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51. همان، ص 405.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52. فضل الکوفه و مساجدها، محمد بن جعفر مشهدی حائری، تحقیق محمد سعید طریحی، بیروت، دارالمرتضی، ص 71.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۳
53. کوفه، پیدایش شهر اسلامی، ص 129.
بازگشت به متن ↑ - ۵۴
54. تاریخ الطبری، ج 3، ص 513.
بازگشت به متن ↑ - ۵۵
55. تاریخ التمدن الاسلامی، ج 4، ص 64.
بازگشت به متن ↑ - ۵۶
56. حیاة الامام الحسین، علیه السلام، ج 3،327.
بازگشت به متن ↑ - ۵۷
57. الاخبار الطوال، ص 38.
بازگشت به متن ↑ - ۵۸
58. تاریخ الطبری، ج 4، ص 277.
بازگشت به متن ↑ - ۵۹
59. موسوعة کلمات الامام الحسین، علیه السلام، محمود شریفی و دیگران، چاپ اول: قم، معهد تحقیقات باقرالعلوم، 1415 ق، ص 373.
بازگشت به متن ↑ - ۶۰
60. کوفه، پیدایش شهر اسلامی، ص 80.
بازگشت به متن ↑ - ۶۱
61. العقد الفرید، احمدبن محمد بن عبدربه اندلسی، تحقیق عبدالمجید الترحینی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1317 ق، ج 5، ص 115.
بازگشت به متن ↑ - ۶۲
62. تاریخ الطبری، ج 30، ص 243.
بازگشت به متن ↑ - ۶۳
63. تجارب الامم، ج 2، ص 15.
بازگشت به متن ↑ - ۶۴
64. الامامة والسیاسة المعروف بتاریخ الخلفا، ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، تحقیق علی شیری، چاپ اول، قم، منشورات الشریف الرضی، 1371، ج 1، ص 127.
بازگشت به متن ↑ - ۶۵
65. تاریخ الطبری، ج 4، ص 275 و 276.
بازگشت به متن ↑ - ۶۶
66. همان، ص 274.
بازگشت به متن ↑ - ۶۷
67. مقتل الحسین، علیه السلام، مقرم، ص 316 و 317.
بازگشت به متن ↑ - ۶۸
68. تاریخ الطبری، ج 3، ص 500.
بازگشت به متن ↑ - ۶۹
69. همان، ج 4، ص 34.
بازگشت به متن ↑ - ۷۰
70. همان، ص 558 و پس از آن.
بازگشت به متن ↑ - ۷۱
71. مهرة خطب الوب، ج 1، ص 420 و پس از آن.
بازگشت به متن ↑ - ۷۲
72. مختصر کتاب البلدان، ص 171.
بازگشت به متن ↑ - ۷۳
73. مروج الذهب، ج 3، ص 69.
بازگشت به متن ↑ - ۷۴
74. موسوعة کلمات الامام الحسین، علیه السلام، ص500
بازگشت به متن ↑