اتوپیا، دستوپیا و دولت کریمة مهدوی (قسمت پایانی)

اسماعیل شفیعی سروستانی

مترو پلیس مدرن و پرستش مولوخ

«متروپلیس» را در زمرة یکی از آثار اوّلیة سینما در ژانر فیلم‌های آخرالزّمانی و منجی‌گرایی می‌توان شناسایی کرد.

توجّه و تأکید نویسندة فیلم‌نامة متروپلیس، خانم تئافون هاربو1 - که از قضا همسر کارگردان فیلم، فریتز لانگ است - و خود وی, به موضوع پیش‌گویی‌ها و مکاشفات و ظهور قریب الوقوع ناجی، علاقه و شاید گرایش آن دو را به پروتستانتیسم آلمانی برملا می‌سازد؛ سوژه‌ای که سال‌ها بعد، دست‌مایة ساخت فیلم‌های بسیاری در «هالیوود», با حمایت و سوگیری ایوانجلیست‌های پروتستانی آمریکایی شد؛ هرچند فریتز لانگ دربارة خودش بعد از مهاجرت به «آمریکا» و شروع فیلم‌سازی در آن کشور گفته بود:

من چیزی بودم که همیشه در هالیوود مورد تنفّر است؛ یعنی کمال‌گرا. هیچ‌کس یک کمال‌گرا را دوست ندارد. می‌دانید کار کردن با او خیلی سخت است؛ چون دقیقاً می‌داند چه می‌خواهد!2

رویکرد فوتوریستی3 و آینده نگری در این اثر، سوگیری نویسنده و کارگردان را برملا می‌سازد.

در بخش زیرین «مترو پلیس»، ماریا نوید‌دهنده و تسلّی‌بخش کارگرانی است که زیر چرخ‌های آهنین و بی‌رحم «متروپلیس»، روزگار رهایی را آرزو دارند. وی آنان را به صبوری و قریب‌الوقوع بودن ظهور ناجی دعوت می‌کند و با شرح شهر «بابل» و خدایان بابلی عهد کهن، پرده از نسبت و رابطة متروپلیس و ماشین آدمی‌خوارش، مولوخ، خدای باستانی بابلیان و یهودیان برمی‌دارد.

فریتز لانگ این ماشین غول آسا را که به وقت خشم گرفتن بر رعایا و بندگانش (کارگران متروپلیس) قربانی می‌طلبد، به شکل مولوخ طرّاحی و به نمایش گذارده است.

«برج بابل»، یکی از بارزترین نمادهای برکشیده شده در متروپلیس است.

«سفر پیدایش» در فصل یازدهم، داستان برکشیده شدن شهر و برج بابل را پس از فروکش کردن طوفان نوح(ع) و گسیل مردم به دشت وسیع بابل بیان کرده و تمامیّت‌خواهی نمرودیان بابلی را باعث نابودی شهر و برج بابل و پراکندگی مردم به اقصا نقاط جهان معرّفی می‌کند.

بابل این شهر باستانی در «بین‌النّهرین», در 88 کیلومتری جنوب «بغداد» امروزی واقع بوده است؛ اوّلین شهری که حدود یکصد سال پس از طوفان بزرگ (عصر حضرت نوح(ع)) ساخته شد. «کتاب مقدّس» در سفر پیدایش، به ساختن برجی بلند در این سرزمین، توسط جماعتی از طاغیان نمرودی اشاره دارد.

«بابل» از لحاظ اخلاقی در اوج فساد قرار داشت و به نقل مورّخانی، چون هرودوت، سنّت فحشای مقدّس و کشتن زنان در این شهر رواج داشته است؛ ضمن آنکه ساکنان بابل، پایبند به اوهام و خرافات و معتقد به سحر و پیش‌گویی و کهانت بودند.

«بابل» در بین نویسندگان مسلمان، به شهر سحر و شراب شهرت دارد4 و در احادیث اسلامی، شهری ملعون و محلّ نزول دو یا سه عذاب دانسته شده است.5

ویل دورانت در جلد اوّل از «تاریخ تمدّن»، فصلی را به تاریخ و تمدّن بابل اختصاص داده. وی در فرازهایی از این فصل آورده است:

هیچ تمدّنی از لحاظ پایبند بودن به اوهام و خرافات به پای تمدّن بابلی نمی رسد... چنان‌که

از ظواهر برمی‌آید، دین در اواخر دورة «بابل» در طبقات بالای مردم تأثیری نداشته؛ چرا که بابل پر از فسق و فجور، منجلاب بیداد و ظلم و نمونة بسیار بدی از گسیختگی اخلاقی و شهوت‌پرستی عالم قدیم بوده است؛ حتّی اسکندر که تا دم مرگ از میخوارگی دست برنداشت، از اخلاقی که در میان مردم بابل رواج داشت، به تعجّب آمده بود.

زننده‌ترین رسم و عادتی که در بابل، نظر هر بیگانه را هنگام ورود به آن، به خود جلب می‌کرد، همان است که هرودوت آن را چنین توصیف می‌کند:

بر هر زن بابلی واجب است که در مدّت عمرش، یک بار در معبد زهره (ونوس) بنشیند و با یک مرد بیگانه ارتباط جنسی پیدا کند.

عادت «فحشای مقدّس» در بابل رواج داشت... بابلیان معمولاً روابط جنسی پیش از ازدواج را تا حدّ زیادی مجاز می‌شمردند.

فحشای مقدّس شکلی از فحشا بود که به معنی بی‌بند و باری نبود و بیشتر در پناه باورهای مذهبی و به عنوان جلب خشنودی خدایان صورت می‌گرفت. در «هند» کهن نیز معابدی وجود داشت که زنان خود را نذر و وقف آن می‌کردند.6

واژة «بابل» تنها یک بار در «قرآن» و به عنوان شهری که هاروت و ماروت در آن، به مردم سحر می‌آموختند، آمده است.

«وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّیاطینُ عَلی‏ مُلْكِ سُلَیْمانَ وَ ما كَفَرَ سُلَیْمانُ وَ لكِنَّ الشَّیاطینَ كَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَكَیْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوت‏...؛7

و (یهود) از آنچه شیاطین در عصر سلیمان می‌خواندند، پیروی کردند و سلیمان کفر نورزید؛ ولیکن شیاطین کفر ورزیدند که به مردم سحر می‌آموختند و نیز از آنچه بر دو فرشتة هاروت و ماروت در سرزمین بابل نازل شده بود (پیروی کردند)... .»

فریتز لانگ با نوعی زیرکی، از روی بابل کهن، نسخة مدرن «متروپلیس» را ارائة کرده است؛ با همة مشخّصات یاد شده در منابع توراتی و تاریخی کهن؛ شهری آکنده از بی‌رحمی، قساوت، تهی شدن انسان‌ها از حقیقت وجودی و شأن انسانی و تبدیل شدن کارگران لایه‌های زیرین متروپلیس به ربات‌هایی بی روح و البتّه قربانیان آستان مولوخ.

جز این، فریتز لانگ با به کار گیری نمادهای مختلفی، سعی خود را مصروف آن می‌دارد تا نشان دهد، آنان که ارکان متروپلیس را بر کشیده و برگردة مظلومان ساکنش سوار گشته‌اند، همان دیرنشینان ساکن دخمه‌های سحر و جادو، کاهنان عصر جدید، فراماسونرها و اعضای مخفی مجامع شیطان‌پرستی‌اند.

شناسایی این راز پنهان مجامع مخفی ایلومیناتی8 و پرده‌برداری از آن، با نشان دادن رقیب عشقی و برادر مالک «متروپلیس» در دیر «صهیون»، کلبة دخمه‌مانندی در حاشیة شهر مدرن، این اثر را در مقایسه با سایر آثار فیلم‌سازان غربی متمایز می‌سازد.

گویی شیطان و ایادی‌اش با جادو و با بیرون کشیدن قلب از سینه‌های ساکنان «بابل» مدرن، آنان را مسخ و چونان ربات‌هایی ماشینی، به زیر سلطة حکمرانی‌ خویش وارد ساخته‌اند.

ماریا، نوید دهنده‌ای است که خود منتظر ناجی و منتظر بازگردانده شدن قلب به سینه‌های تهی ساکنان بخش زیرین متروپلیس است تا مجال تجدید حیات و خلاصی آنان از طلسم و زنجیر جادویی فراماسونری جهانی فراهم آید.

بر درها و راه‌های تودرتوی دخمة گوشه‌نشین «متروپلیس»، علامت ستارة پنج‌پر خودنمایی می‌کند.

علامت ستارة پنج پر واژگون(پنتاگرام)، علامتی کهن و باستانی است که در طول تاریخ، توسط پیروان فرقه‌های رازآلود، در مراسم‌های جادویی و برای احضار ارواح شیطانی به کار برده می‌شد.

پنتاگرام به عنوان نمادی ارزشمند در میان پیروان آموزه‌های پاگانی (مهرپرستی)، طلسمی ضدّ شیطان و عجوزه‌ها و در زمانی, نشانة شهر «اورشلیم» بوده است. در مقابل، ستارة پنج‌پر وارونه (سر ستاره به سمت پایین) نمادی است اهریمنی و شریر که با جادوی سیاه در آمیخته است. نمادی که مورد استفادة شیطان‌پرستان واقع شده و به وقت احضار ارواح شیطانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این ستاره نشانگر چهار مادّة حیات؛ آب، آتش، خاک و باد و روحی شیطانی است که گرداگرد آنها را احاطه کرده و بر درهای محلّ اقامت دیرنشین «متروپلیس»، روتْوانگ که گویی حافظ روح شیطانی این شهر بی‌رحم و شفقت است، به چشم می خورد.

شکوفا شدن درخت محبّت در سینة فردر، فرزند جوان فردرسون (مدیر متروپلیس) سرآغاز دیگرگونی این بابل مدرن است. او در پی دیدار ماریا به محفل مخفی طالبان محبّت و رهایی راه پیدا می‌کند؛ واقعه‌ای که بر دیوارهای متروپلیس ترک انداخته و زنگ مرگ آن را به صدا درمی‌آورد.

گویی این سمبل عشق و محبّت، همان قلب از سینه بیرون افتادة ساکنان متروپلیس است که می‌تواند روحی جدید به کالبد فسردة ساکنان لایة زیرین شهر و قربانیان آستان مولوخ بدمد؛ امّا ساکن دیر صهیون (روتوانگ) به قصد انتقام از رقیب عشقی خود (فراماسونری) با جادو، ماریای دروغین (دجّال آخرالزّمان) را به جان همة ساکنان طبقات بالایی و پایینی متروپلیس می‌اندازد.

ماریای دروغین، همان فاحشة بابلی است که از یک سو، در لباس ماریای موعظه‌گر، کارگران بی‌خبر و شیفته و منتظر را به تخریب قلب متروپلیس وامی‌دارد و از دیگر سو، با اغوای مردان شهوت‌ران مرفّه و بی درد متروپلیس، آنان را به خود, مشغول و در رقابتی سخت به جان هم می‌اندازد و ماریای حقیقی، در چنگال طلسم راهب دیر صهیون، اسیر در اتاق‌های تودرتو از کارکرد افتاده است. با اغوای فاحشة «بابل» مدرن، درهای هفت گناه کبیره بر ساکنان شهر گشوده می‌شود.

فریتز لانگ در ساخت سکانس‌های فاحشة بابلی (ماریای دروغین) به فصل هفدهم از مکاشفات، رؤیای فاحشة معروف دنیا نظر داشته است. در این فصل از مکاشفه می‌خوانیم:

آنگاه یکی از آن هفت فرشته که بال‌های خود را بر روی زمین ریخته بود، نزد من آمد و گفت: همراه من بیا تا به تو نشان دهم که بر آن فاحشة معروف که بر آب‌های دنیا نشسته است، چه خواهد آمد؛ زیرا پادشاهان دنیا با او زنا کرده‌اند و مردم دنیا از شراب زنای او مست شده‌اند.

روح خدا مرا در خود فرا گرفت و فرشته مرا به بیابان برد. در آنجا زنی را دیدم که بر روی یک حیوان سرخ‌رنگ نشسته بود. حیوان هفت‌سر و دو شاخ داشت و بر روی بدنش، شعارهای کفرآمیز نسبت به خدا نوشته شده بود. لباس زن، سرخ و ارغوانی و جواهرات او از طلا و سنگ‌های قیمتی و مروارید بود و در دستش یک جام طلایی داشت که پر بود از فساد و زنا. بر پیشانی او، این اسم مرموز نوشته شده بود: بابل بزرگ، مادر فاحشه‌ها و فساد در دنیا.9

به اتّکای این قراین، چنان‌که در سرتاسر فیلم و نمادهای پرداخته شدة فریتز لانگ قابل مشاهده است، عرض کردم «متروپلیس»، نماد «بابل» کهن، ماریای دروغین و فاحشة بابلی است.

از نگاه لانگ، قلب گم‌شدة ساکنان متروپلیس به مدد ماریای موعظه‌گر و پیش‌گو، علیه جادوگران شیطان‌پرست دیر «صهیون» برخاسته و پس از سوزانده شدن دجّال دروغ‌زن، به رسم سوزاندن جادوگران در قرون وسطا، پرده از صورت دروغین ساحره برداشته و حقیقت غیرانسانی و غیرالهی او را بر همگان معلوم می‌سازد.

ماریا پس از کشمکشی سخت و پس از کشته شدن جادوگر دیر صهیون در کلیسا آزاد شده، به جمع مردم شهر می‌پیوندد تا با پیوند زدن دستان کارگران و مغز متفکّر متروپلیس، باعث برگشت آرامش به شهر شود.

این اتّفاق و پیوند در آستانة کلیسای بزرگ شهر و در برابر انبوهی از کارگران اتّفاق می‌افتد که به رغم سکانس آغازین فیلم که همگی فسرده وبی روح بودند، جانی و رمقی تازه به جسمشان وارد شده و از حالت رباتیک خارج می‌گردند.

ماریا خطاب به فردر، پسر مالک متروپلیس می‌گوید:

سر (فکر و مغز) و دست‌ها، می‌خواهند به هم بپیوندند....؛ ولی قلبی برای این کار ندارند.

منجی! راه را به هر کدامشان نشان بده!

ناجی بین سر و دست‌ها باید قلب باشد!

گویی فریتز لانگ، به حاشیه رانده شدن قلب و محبّت را باعث غلبة شیطان، مولوخ و برکشیده شدن نظام بی‌ترحّم ماشینی و مسخ شدن آدمی در جهان مدرن می‌شناسد و بازگشت محبّت را نیز باعث سقوط ابلیس و مرگ جادو معرّفی می‌کند.

در فصل هجدهم از «مکاشفات»، از نابودی نهایی «بابل» می‌خوانیم

بعد از این رؤیاها، فرشتة دیگری را دیدم که با اختیار تام از آسمان پایین آمد. این فرشته چنان می‌درخشید که تمام زمین را روشن ساخت. او با صدای بلند فریاد می‌زد:

بابل بزرگ ویران شد! به کلّی ویران شد! بابل کمینگاه دیوها و شیاطین و ارواح ناپاک شده است؛ زیرا تمام قوم‌ها از شراب شوم زنای آن سرمست شده‌اند. پادشاهان دنیا در آنجا خوش‌گذرانی کرده‌اند و تاجران دنیا از زندگی پرتجمّل آن ثروتمند شده‌اند.

در این وقت از آسمان صدای دیگری شنیدم که می‌گفت:

ای خلق من! از این شهر دل بکنید و خود را با گناهانش آلوده نسازید؛ وگرنه شما نیز به همان مکافات خواهید رسید؛ زیرا گناهانش تا فلک بر روی هم انباشته شده است. از این‌رو، خداوند آماده است تا او را به مجازات جنایت‌هایش برساند.10