پیشگفتار
آقای محسن پاک‌آیین تنها سفیر «جمهوری اسلامی ایران» است که خاطرات خود در چهار مأموریت در کشورهای «زامبیا»، «ازبکستان»، «تایلند» و «جمهوری آذربایجان» را با ذکر جزئیات نوشته است. اخیراً «مرکز اسناد انقلاب اسلامی»، کتاب خاطرات ایشان را تحت عنوان «چهار مأموریت در پنج دولت» منتشر کرده است. آقای پاک‌آیین ارتباط خوبی نیز با نشریة «موعود» دارد؛ از این‌رو قرار شد گزیدة خاطرات خود را که دارای ابعاد فرهنگی هستند، برای موعود بنویسد. اینک اوّلین بخش از این خاطرات تقدیم می‌شود.
واقعیت‌های اسلامی در جمهوری آذربایجان
زمانی که من قرار شد به جمهوری آذربایجان بروم، روابط دو کشور به رغم اشتراکات فراوان، سرد بود و چنگی به دل نمی‌زد. در خلال گفت‌وگو با کارشناسان و همچنین مطالعة گزارش‌ها، به این نتیجه رسیدم که عدم شناخت متقابل از وضعیت دینی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری آذربایجان و انتشار مطالب غیرواقعی و غلوآمیز دربارة دین و مذهب در جمهوری آذربایجان در رسانه‌ها، از عوامل ایجاد سوءتفاهم بوده‌اند. برخی رسانه‌های ایرانی، به خصوص آنها که در مناطق آذری‌زبان ایران منتشر می‌شوند، دانسته یا نادانسته، تصوّراتی نادرست ارائه می‌دهند.
در ایران طبق قانون اساسی، یک حکومت اسلامی حاکم است و بسیاری از مردم باورهای دینی خود را مشتاقانه و داوطلبانه اشاعه می‌دهند و حتّی حاضر هستند در راه دین، فداکاری کرده و شهید شوند؛ امّا حکومت در جمهوری آذربایجان بر پایة «لائیسم» یا بی‌دینی شکل گرفته و بر اساس قانون اساسی، دین از سیاست جداست؛ لذا برخی ارزش‌ها در ایران، در آذربایجان ضدّ ارزش تلقّی می‌شوند و بالعکس در ایران هم برخی ارزش‌های لائیک، ضدّ ارزش قلمداد می‌گردد.
در جمهوری آذربایجان که به عنوان دومین کشور شیعة جهان شناخته می‌شود، طبقه‌ای تأثیرگذار بر افکار عمومی به نام «روحانیت» وجود ندارد؛ بلکه قشر تأثیرگذار در جمهوری آذربایجان، روشنفکران هستند که عمدتاً با دین، میانة خوبی ندارند.
در شهرهای جمهوری آذربایجان زنان با حجاب، کم هستند. برخی از زنان بی‌حجاب، نماز می‌خوانند، برخی از زنان با ناخن‌های لاک‌زده وضو می‌گیرند، بعضی از مسلمانان در ماه رمضان روزه می‌گیرند؛ امّا نماز نمی‌خوانند. اکثراً با موضوع تقلید بیگانه بوده و کمتر متوجّه معنی مجتهد و تقلید می‌شوند؛ در حالی‌که در ایران مفاهیمی، مانند مجتهد، آیت‌الله، تقلید، حجاب، چادر، روحانی، حرام، حلال و امثال آن، واژگانی متداول هستند.
جمهوری آذربایجان یک کشور سکولار است و آمارها نشان می‌دهد که بین 10 تا 15% از جمعیت مسلمانان آذربایجان، عامل به احکام اسلام و تشیّع هستند.
وضعیت تشیّع در آذربایجان را می‌توان در سه دوره مورد بررسی قرار داد:
- دورة اوّل اختصاص به دوران اوج تشیّع دارد که مربوط به عصر «صفویه» می‌شود. در این دوران تشیّع نه تنها در آذربایجان که بخشی از ایران بود، بلکه در کلّ ایران رشد کرد؛
- دورة دوم، دورة جنگ‌های ایران و «روسیه» است که مربوط به سال‌های ۱۸۱۳ تا ۱۸۲۸م. می‌شود. در این عصر بود که «عهدنامة گلستان» و «ترکمانچای» امضا و بخشی‌های آذری‌زبان، از جمله «باکو»، «تفلیس»، «گرجستان»، «ایروان» و جمهوری آذربایجان از ایران جدا شدند. این دوره، دورة حکومت تزارهای مسیحی در روسیه است. تزارها در این عصر سعی کردند چهرة ضدّمذهبی نگیرند؛ امّا تلاش داشتند با تبلیغات گستردة مسیحیت، شیعیان را به سمت این دین سوق دهند. در این دوره خرافات هم رواج زیادی پیدا کرد. حاکمان به صورت علنی با اسلام و تشیّع مبارزه نمی‌کردند؛ ولی سعی داشتند با وارد کردن خرافات به مکتب تشیّع، اعتقادات مردم را سست کنند. امروز نیز در برخی از شهرهای کوچک آذربایجان، بخشی از مسائل خرافی از آن دوران باقی مانده است؛
- دورة سوم، دورة کمونیست‌ها است. در این دوره رسماً دین‌ستیزی و اسلام‌ستیزی آغاز می‌شود. کمونیست‌ها دین را، اعّم از مسیحیّت، یهودیّت و اسلام، نفی می‌کنند، مساجد را از بین برده و «قرآن»ها را می‌سوزانند و تعدادی از متدیّنین و علمای شیعة آذربایجان را به «دریای خزر» انداخته و غرق می‌کنند. به قدری مردم را تحت فشار قرار می‌دهند که متدیّنین حتّی نمی‌توانند کارهای اوّلیة دینی خود را انجام دهند. تنها چیزی که از دین در آذربایجان برای مردم باقی مانده بود، قرآن و روضة امام حسین(ع) بود. تا جایی‌که مردم آذربایجان نقل می‌کنند: ما همواره منتظر بودیم پیرمردها و پیرزن‌ها زودتر بمیرند تا بتوانیم در ختم آنها قرآن بخوانیم و برای امام حسین(ع)، روضه‌خوانی داشته باشیم.
حیدر علی اف، رئیس‌جمهور سابق آذربایجان که آن زمان رئیس حزب کمونیسم آذربایجان و عضو «ک. گ. ب» بود، اعلام می‌کند: هیچ‌کس حق ندارد آیین‌های مذهبی را اجرا کند. امّا زمانی که دخترش می‌خواهد ازدواج کند، از شیخ‌الاسلام پاشازاده، تنها روحانی طراز اوّل کشور، درخواست می‌کند مراسم عقد اسلامی را برای دخترش اجرا کند. فردای همان روز حیدر علی اف در سخنرانی خود می‌گوید: من شنیده‌ام بعضی‌ها مراسم عقد را به صورت اسلامی برپا می‌کنند. اگر چنین چیزی تکرار شود، من آنها را از بین می‌برم. در این سخنرانی حیدر علی اف به گونه‌ای صحبت می‌کند که کسی شک نکند او دخترش را به شیوة اسلامی عقد کرده و به خانة بخت فرستاده است. این شرایط دوران شوروی بود؛ یا وقتی همسر حیدر علی اف فوت می‌کند، به دلیل اینکه او معاون نخست‌وزیر و معاون اجرایی کلّ شوروی بود، همسرش را بدون تشریفات اسلامی دفن می‌کنند. بعد از دفن، حیدر علی اف به شیخ‌الاسلام پاشازاده که در باکو بوده، پیغام محرمانه می‌فرستد و او را از باکو احضار می‌کند و می‌خواهد تا مراسم دینی اسلامی لازم را برای همسرش انجام دهد و بعد از رسیدن به مقام ریاست جمهوری آذربایجان، دستور می‌دهد قبر همسرش را شکافته و جسد را از «مسکو» به باکو انتقال و در «قبرستان مفاخر باکو» دفن کنند.
پس از فروپاشی شوروی و استقلال آذربایجان، اگرچه تعداد مساجد با حمایت کشورهای اسلامی مانند ایران، «عمّان» و عربستان سعودی به طرز چشمگیری افزایش یافت، امّا در مادّة 6 از قانون اساسی، آذربایجان به عنوان دولت سکولار اعلام شد. این مورد در مادّة 19 با بیانیه‌ای دربارة جدایی دین و دولت و برابری همة مذاهب در مقابل قانون و همچنین شخصیت‌های سکولار از نظام آموزشی دولتی بیان شده است.
در این مقطع، سیاستمداران سکولار با اسلام سیاسی مخالف بودند و اگرچه دولت آذربایجان برای مردم متدیّن آزادی نسبی مذهب را تضمین کرده بود، ولی نظارت دولتی بر دین ادامه یافت.
قبل از سفر به باکو، از ورای گزارش‌هایی که خواندم، دریافتم که برای شناخت کافی از وضع موجود تشیّع و باورهای دینی مردم آذربایجان، لازم است یک بررسی علمی همه‌انبه صورت گیرد. واقعیت این است که استقلال در سال 1991م.، امکان باز کردن مرز و از سرگیری روابط مذهبی بین شیعیان آذربایجان و ایران را فراهم کرد و از همان زمان، نفوذ جریان‌های مختلف مذهب شیعة معاصر در آذربایجان، شروع و مورد استقبال مردم قرار گرفت؛ امّا نباید در مورد نفوذ مکتب شیعه در آذربایجان مبالغه کرد.
امروز در جمهوری آذربایجان، شکل خاصّ اسلام شیعة اثنی عشری به وجود آمده که با اسلام ایرانی تفاوت دارد. ایران که مرکز اساسی مکتب شیعة تمام جهان است، می‌تواند با فعّالیت‌های فرهنگی مستمر به رشد مکتب کمک کند. البتّه این فعّالیت‌ها باید طوری باشد که دخالت در امور داخلی آذربایجان تلقّی نگردد.
در بررسی‌های اوّلیه فهمیدم که در گزارش‌های رسانه‌ای ایران، در میزان باورهای مردم جمهوری آذربایجان مبالغه می‌شود و گاهی این قبیل تبلیغات، دخالت در امور دینی جمهوری آذربایجان را تداعی می‌کند و موجب سوءتفاهم و بی‌اعتمادی می‌گردد.
در جمهوری آذربایجان به دلیل عدم شناخت از رسانه‌های ایرانی، هر نوع واکنش رسانه‌ای نسبت به مسائل داخلی آذربایجان، به عنوان مواضع رسمی دولت ایران تلقّی می‌شود. از این‌رو در اعلام مواضع نسبت به رویدادهای آذربایجان در رادیو و تلویزیون دولتی ایران، باید دقّت بیشتری داشت؛ زیرا به عنوان موضع رسمی حکومت ایرانی قلمداد و واکنش نشان داده می‌شود.
پس از الحاق قلمروهای ایرانی «قفقاز» به امپراتوری روسیه در اوایل سدة نوزدهم میلادی، موقعیت و جایگاه دین اسلام و مسلمانان در این مناطق دگرگون شد. سیاست روسیة تزاری، ایجاد تفرقه در جامعة مسلمانان و تضعیف ساختارهای دینی بود. در دورة روسیة تزاری فرهنگ مسلمانان دگرگون شد و خرافه پرستی‌های مذهبی، جایگزین باورهای درست دینی گردید. اقدام برای توسعة فرهنگ روسی و آشنا ساختن طبقة روشنفکر جامعة مسلمانان با فرهنگ غربی از اهداف اصلی حکومت روسیة تزاری بود.
در این مقطع بین ساختارهای دینی و مذهبی قفقاز با جهان اسلام فاصله به وجود آمد.
بعد از انقلاب سوسیالیستی و در دورة اتّحاد جماهیر شوروی این فاصله بیشتر شد و ارتباط مسلمانان روسیه با جهان اسلام قطع گردید و نوعی جدید از اسلامی سیاسی و دولتی در قفقاز و دیگر مناطق مسلمان‌نشین روسیه شکل گرفت.دین، افیون توده‌ها شد و نویسندگان، شعرا و متفکّران مکتب کمونیسم، به مبارزه با تفکّر دینی پرداختند. تکمیل و ساخت مساجد رسماً ممنوع شده، هزاران خانة خصوصی برای برگزاری نماز و بسیاری از فرقه‌های اسلامی، سرّی بودند. پس از استقلال آذربایجان، اگرچه تعداد مساجد با حمایت کشورهای اسلامی مانند ایران، عمّان و عربستان سعودی به طرز چشمگیری افزایش یافت؛ امّا در مادّة 6 از قانون اساسی، آذربایجان به عنوان دولت سکولار اعلام شد. این مورد در مادّة 19 با بیانیه‌ای دربارة جدایی دین و دولت و برابری همة مذاهب در مقابل قانون و همچنین شخصیت‌های سکولار از نظام آموزشی دولتی بیان شده است.
در این مقطع سیاستمداران سکولار با اسلام سیاسی مخالف بودند و اگرچه دولت آذربایجان برای مردم متدیّن آزادی نسبی مذهب را تضمین کرده بود، ولی نظارت دولتی بر دین ادامه یافت. بر اساس قانون اساسی یک نظام غیردینی تأسیس و اسلام‌ستیزی جای خود را به یک نظام غیردینی داد. در این نظام مردم می‌توانستند مسلمان باشند، آداب و مناسک اسلامی را برگزار کنند، مساجد باز باشد و روضة امام حسین(ع) برگزار شود؛ به طور کلّی، تمام ظواهر اسلام به عنوان یک دین سنّتی و آیینی آزاد شد؛ امّا در عین حال مردم اجازة دخالت در امور سیاسی را نداشتند؛ چرا که دین به طور کامل از سیاست جدا شده بود.
در این شرایط، مردم احساس کردند وضعیت مطلوبی ایجاد شده است و از این مسئله خوشحال بودند که می‌توانند به مسجد بروند و اعمال دینی خود را انجام دهند. مسلمانان منعی برای ادای وظایف دینی خود نداشتند؛ امّا ورود ایشان در سیاست، یک مسئلة امنیتی تلقّی می‌شد و می‌شود.
مردمی که ابتدا در یک سیستم کمونیستی بودند، به یک‌باره در یک سیستم لائیک قرار گرفتند. در حالی‌که در همة جمهوری‌ها، مردم کاملاً با اسلام بیگانه بودند.
امروز که بیش از ۲۰ سال از فروپاشی شوروی گذشته، هنوز هم اطّلاعات دینی مردم، حتّی در سطح مقامات و روشنفکران، بسیار پایین است. مردم شوروی ۷۰ سال تحت تسلّط کمونیسم بودند. نسل‌های آنها را کاملاً از دین و تشیّع بیگانه
کردند و تنها برخی افراد خاطراتی از مناسک مذهبی دارند؛ برای مثال حیدر علی اف در خاطراتش می‌نویسد: به یاد دارم مادرم دست مرا می‌گرفت و به مجلس عزای امام حسین(ع) می‌برد. گاهی اوقات دلیل نامحرم بودن پسرخاله و دخترخاله و فرق ویسکی با نوشابه را از هم نمی‌دانستند؛ از این‌رو پذیرش بسیاری از مسائل دینی برای آنها سخت بود. البتّه به تدریج آیین شیعه در جمهوری آذربایجان رشد کرد و یکی از دلایل آن، مربوط به ارتباط آنان با ایران و تبلیغات طلّاب آذری فارغ‌التّحصیل ایران، «عراق» و «مصر» است.
ادامه دارد...