خفّاش و خورشید (قسمت دوم)

شمس الدینی رحمانی

بهائی‌های یهودی‌الاصل

حبیب لوی می‌نویسد:

بنیامین دوم، سیّاح یهودی اهل «باواریا» در سال ۱۸۴۶م. به «ایران» آمده و گفته با اینکه یهودیان ایران در این زمان به منتهای درجة ضعف مادّی و معنوی خود رسیده بودند، مع‌الوصف اگر در قسمت مادّیات به کلّی خُرد شده بودند، ولی در قسمت معنویات و تحصیل دانش کوشش فراوان داشته و با وجود کلّیة اشکالات، عقب‌مانده نبودند..!1

در صفحة بعد هم از عشق آنها به اسپینوزا و اندیشه‌های علمی و فلسفی می‌گوید؛ امّا کمی بعد می‌نویسد:

در این عصر، در اثر ضعف مادّی و فقدان آزادی، جامعة یهود ایران، بهترین زمینه برای تبلیغ مذاهب مختلف گردیده بود. مسلمانان، با فشار و تهدید و به زور اسلحه و انجام خواری و مضحکه نسبت به یهود، می‌خواستند آنها را به مسلمانی جلب نمایند و مأموران میسیونری پروتستان‌ها موقع را مناسب می‌دانستند که با محبّت، جلب توجّه ایشان را بنمایند... در همین موقع عامل جدیدی در بین مسلمانان ایران پیدا شد که در سرگذشت هزاران نفر از یهودیان «همدان» و «کاشان» و بعدها «اراک» و حتّی «تهران»2 تأثیر بسزایی داشت و آن عبارت از دعوی میرزا سیّدعلی‌محمّد باب از اهالی «شیراز» بود که در سال ۱۸۴۴م. آن را اظهار داشت.3

نویسندة یهودی توضیح نمی‌دهد که اگر مسلمانان، آنها را با اسلحه و تهدید وادار به تغییر مذهب می‌کردند، چگونه آنها هزار نفری بهایی شدند؟ اگر زور و تهدیدی بود، باید حتماً مسلمان می‌شدند. جالب اینکه نویسنده در پاورقی می‌نویسد:

هدف این کتب تاریخی (یعنی همین کتاب «تاریخ یهود ایران») تبلیغاتی بر له یا علیه هیچیک از معتقدات هم‌وطن عزیز و محترم نمی‌باشد؛ بلکه به منظور روشن نمودن گوشه‌هایی از تاریخ تاریک یهود، خصوصاً يهود ایران است...4

و این در حالی است که در سراسر این کتاب به طور مکرّر و به پشتوانة حمایت فراوان حکومت محمّدرضا شاه از روحانیون ایران با نام‌هایی، چون ملّانما و از این قبیل یاد می‌کند. حبیب لوی می‌نویسد:

از عصر فتحعلی‌شاه، هرچه از اروپا شنیده می‌شد، تازگی داشت؛ انقلاب «فرانسه» و اصلاحات در کلّیة ممالک اروپایی و کشفیات ابزارها و اسلحة جدید، تمام موضوعاتی بودند که جلب توجّه نموده و افکار را به جنبش در می‌آوردند. در حینی که ایرانیان چنین مراتبی را می‌شنیدند، فشار مأموران دولت و شاه و تجاوزات، مانند عصر مغلول ادامه داشت و کثرت ملّانماها موجب زحمت مردم شده بود. این طبقه که از معلومات حقیقی بی‌بهره بودند، برای احراز به مقام عالی‌تر و جلب مردم، به بحث مطالبی می‌پرداختند که روح اسلام از آن بی‌خبر بود. طبقة منوّره و تحصیل‌کرده، انگشت‌شمار بودند و جرئت سخن گفتن نداشتند و اغلب اتّفاق می‌افتاد که از طبقة علمای واقعی و آنهایی که حقیقتاً استحقاق پیشوایی و امور مذهبی را داشتند،5 گمنام به سر می‌بردند؛ در حالی‌که شخص دیگری که فاقد لیاقت بود، مورد شنوایی بود. سختی و فشار بر مردم و ناراحتی‌های اقتصادی و معنوی و سیاسی و تلفات از امراض ساری، روح مردم را بیش از پیش علاقه‌مند به ظهور حضرت حجّت که هدف ایده‌آل کلّیة مذاهب است،6 نموده بود. تمام این عوامل، زمینه را برای ظهور یا دعوی آن شخصیتی که بتواند انقلابی فکری که اثر آن، بهبود حال مردم باشد [برپا کند]، مهیّا نموده بود. قبل از این ایّام، مردم مسلمان ایران متوسّل به افکار دیگری مانند صوفی‌گری و غیره، برای تسّلا و تسکین آلام درونی خود شده بودند؛ امّا یهودیان راحتی و تسلّی روحی خود را در کتب انبیای اسرائیل می‌یافتند و چون در این عصر، افکار و مسلک‌های گوناگون فلسفی نتوانسته بود که آسایش و آزادی گمشدة مردم ایران را بدهد، پس آیا بهترین راه همان اتّکا به ظهور حضرت حجّت و آن امامی که دشمنان بشریت را خرد و عدل و داد را در جهان برقرار کند، نبود؟7 یهودیان هم که کم و بیش به افکار جهان جدید آشنا شده بودند، دیگر جملات مهیّج انبیاء، آنها را کاملاً تسّلا نمی‌داد. در چنین موقعیت و روحیه‌ای بود که ندای میرزا علی‌محمّد باب بلند گردید.

حبیب لوی در ادامه می‌افزاید:

کنت دوگوبینو در کتاب «مذهب و فلسفه در آسیای مرکزی»، صفحة ۱۳۱ به بعد می‌نویسد:

سیّد علی‌محمّد باب در سال ۱۸۲۰م. متولّد شده؛ به واسطة علاقه به امور مذهبی، به «کربلا» فرستاده شد و به در آنجا نزد یکی از مجتهدان به تحصیل پرداخت. سیّد، طالب دانستن موضوعات جدید بود. اناجیل را که میسیونرها به فارسی ترجمه کرده بودند، خواند و اغلب با یهویان شیراز برای کسب اطّلاعات تماس رفته و در صدد شناختن مذهب زرتشتیان برآمده...8 در جوانی به زیارت «مکّه» رفت و در عوض آنکه با ایمان محکم‌تری برگردد، از راه معمول خود خارج گردید و ممکن است در همان‌جا تصمیم به ایجاد مذهب جدید را گرفته باشد. چون شخصی شیرین بود و رفتاری ساده و قیافه‌ای زیبا و جوان داشت، عدّه‌ای را به اطراف خود جلب نمود.9

توضیحات حبیب لوی و منقولات او از گوبینو دربارة تکاپوهای بابی‌ها و بهایی‌ها، همچنان در صفحات بعد ادامه دارد و به افراد تلاش‌گر بهایی و آثار و کتاب‌های آنها اشاراتی می‌کند تا می‌رسد به کشتن علی‌محمّد باب در «تبریز» و اینکه:

باب، از قرار معلوم، مقرّراتی برای حکومت و حتّی سلطنت وضع کرده است و بنای مقدّس آنها بایستی در محلّی که او را کشتند (تبریز) برقرار گردد.

نویسنده در اینجا پاورقی زده و در عبارتی بسیار جالب و معنی‌دار می‌نویسد: در عوض تبریز، «حیفا» در خاک اسرائیل برقرار شد.10 که به روشنی نشان می‌دهد باب و همراهانش چه آرزوها و اندیشه‌ها در سر داشته‌اند و حبیب لوی چه جالب آنها را مصادره می‌کند!

مطالب کتاب تاریخ یهود ایران، دربارة بهاییان تا صفحة 626 ادامه دارد و تازه از اینجا دربارة تبلیغ بهاییان در بین یهودیان و دلیل جلب عدّه‌ای از یهودیان به مذهب جدید را توضیح می‌دهد. این توضیحات هم تا صفحة 634 ادامه دارد و در این صفحه است که یک عبارت کلیدی، کلّ مطلب را به نتیجه می‌رساند:

در یادداشت‌های آقای کهن صدق11 وارد است که اوّلین اشخاصی که در «خراسان»، در شهر «تربت» بابی شدند، یهودیان مشهدی بودند که جدیدالاسلام شده بودند و با این اطّلاع، نظریّة بالا ثابت می‌گردد.

مقصود حبیب لوی از نظریّة بالا، فشار بر یهودی‌ها و ضعف آنها و دلیل روی‌آوردنشان به بهائیت است؛ امّا همین عبارت و مجموعه مطالب 40 صفحه‌ای این کتاب و خصوصاً دلایل بسیار سست و تکراری حبیب لوی، به روشنی نشان می‌دهد که این برنامه دقیقاً تنظیم شده بوده است تا عدّه‌ای از یهودی‌ها، ابتدا مسلمان، بابی و بعد هم بهایی شوند و در انتها هم سر از اسرائیل درآورند و با ایجاد فتنه و تفرقه، مسلمانان شیعة ایران را سست و فاسد کنند. از همه مهم‌تر اینکه اساساً دین رسمی ایران را که نادر نتوانسته بود از بین ببرد، تبدیل به فرقة جدید بهائیت نمایند.

دست‌های شیطانی

تبدیل یهودی‌ها به بهایی‌ها را به شکل مفصّل‌تر و واضح‌تر در کتاب «دست‌های شیطانی؛ بررسی عملکرد فرقة ضالّة بهائیت در ایران» می‌توان مطالعه کرد که به دلیل انطباق کامل با نگاه و برداشت ما در این مقاله، آن را عیناً در اینجا می‌آوریم.12

گرویدن یهودیان به بابیت و بهائیت

آنچه در بررسی تاریخ معاصر ایران و پیدایش و گسترش بابی‌گری و بهائیت در این دوران جلب و در عین حال تعجّب‌آور است و حکایت از حمایت‌های حساب شده و پنهان دست‌های استعماری از این فرقه‌ها دارد، گرویدن یهودیان جدیدالاسلام به طور جمعی، به این فرقه‌هاست. این افراد به رواج‌دهندگان اوّلیة بابی‌گری و بهایی‌گری تبدیل شدند. به این گروه، یهودیان مخفی یا انوسی‌ها نیز می‌گویند.

گروش این یهودیان به اسلام، واقعی نبود و آنان به طور پنهانی، همچنان یهودی بودند. والتر فیشل، محقّق یهودی، معتقد است که این جدیدالاسلام‌ها همچنان مخفیانه به دین یهود پایبند بوده و هستند. فیشل این مطلب را در سال 1328ه‍ .ش. اظهار می‌کند. در نتیجه، در طیّ دوران 110 سالة این ماجرا (1849-1839م.) که از مسلمان شدن این یهودیان می‌گذشت، آنان همچنان یهودی مانده بودند.

«دائرةالمعارف یهود» نیز پدیدة جدیدالاسلام‌های «مشهد» را ذیل مدخل یهودیان مخفی، مطرح کرده؛ نه در مدخل مرتدّین و تصریح می‌کند که آنان به عنوان یهودیانی در لباس اسلام، به حیات و آداب خود ادامه دادند. بابی‌گری را یک یهودی جدیدالاسلام ساکن «رشت» به نام میرزا ابراهیم جدید، به «سیاهکل» وارد کرد. اوّلین کسانی که در خراسان بابی شدند، یهودیان جدیدالاسلام مشهد بودند. معروف‌ترین ایشان ملّا عبدالخالق یزدی است که ابتدا در «یزد» اقامت داشت. او از علمای دین یهود بود و پس از مسلمان شدن، در زمرة اصحاب مقرّب شیخ احمد احسایی جای گرفت و احسایی (رئیس فرقة شیخیه) هفت سال در خانة وی سکونت داشت. ملّا عبدالخالق یزدی سپس به مشهد مهاجرت کرد. در صحن حضرت رضا(ع) نماز جماعت و بساط منبر و وعظ برقرار نمود و به نوشتة مهدی بامداد، به یکی از علمای طراز اوّل مشهد بدل شد. یهودیان مشهد که تعداد ایشان در سال 1831م.، حدود دوهزار نفر گزارش شده، در سال 1839م.، اندکی پس از استقرار «کمپانی ساسون» در «بوشهر» و «بمبئی»، پنج سال پیش از آغاز دعوت علی‌محمّد باب، دسته‌جمعی مسلمان شدند؛ بدون آنکه هیچ‌گونه فشاری بر آنان باشد. کدخدای آنان، با نام ملّا مشایخ، نام ملّا مهدی و حاخام آنها، به نام ملّا بنیامین یزدی، نام ملّا امین را برای خود انتخاب کردند. اینان گروهی به باب پیوستند و بعدها نقش فعّالانه‌ای در گسترش بهایی‌گری بر عهده گرفتند.

از جمله یهودیان مشهد ملّا ابراهیم ناتان است که رهبری یک شبکة فعّال اطّلاعاتی «انگلیس» را در منطقه بر عهده داشت و در سال 1844م. (سال شروع دعوی باب) به «بمبئی» مهاجرت کرد. توماس تیمبرگ معتقد است که او به سان یهودیان بغدادی (ساسون‌ها و کارگزاران آنان) دارای پیوندهای قوی با جامعة یهودی خراسان بود و همچنین پیوندهای قوی با حکومت «بریتانیا» داشت. دائرةالمعارف یهود نیز معترف است که ملّا ابراهیم ناتان، رهبری یهودیان بخارایی، افغانی و ایرانی مقیم بمبئی را بر عهده داشت و نقش مهمّی در جنگ اوّل انگلیس و افغان ایفا نمود و نیز از ملّا ابراهیم ناتان با صراحت به عنوان مأمور امنیتی بریتانیا یاد کرده است.

علاوه بر یهودیان مخفی، یهودیان دیگر نیز در ترویج و گسترش این فرقه‌ها، فعّالیت چشمگیر داشته‌اند. اسماعیل رایین در کتابی که در اوایل انقلاب اسلامی منتشر شد، می‌نویسد:

بیشتر بهائیان ایران، یهودیان و زرتشتیان هستند و مسلمانانی که به این فرقه گرویده‌اند، در اقلّیت می‌باشند. اکنون سال‌هاست که کمتر شده مسلمانی به آنها پیوسته باشد.

آیتی، معروف به آواره، از مبلّغان پیشین بهایی که بعداً کتاب «کشف الحیل» را در افشای مظالم و مفاسد این فرقه نوشت، به سلطة یهودیان بر جامعة بهایی ایران، در اوایل حکومت رضاشاه اشاره کرده، می‌نویسد:

این بشارتی است برای مسلمانان که بساط بهائیت به طوری خالی از اهل علم و قلم شده که زمام خامه را به دست مثل حکیم رحیم و اسحاق یهودی و امثال او داده‌اند.

حسن نیکو، مبلّغ پیشین بهایی می‌نویسد:

طبقة دیگر [بهائیان] یهودی هستند که با چه بغض و عناد به اسلام معروف می‌باشند... در چنین صورتی، اگر کسی عَلمی بلند کند که سبب تفریق تشتّت جمعیت اسلام شود و موجب تفریق مسلمانان گردد، البتّه دشمن... دلشاد گردیده، وی را استقبال می‌کنند... [یهودیان] در دخول در مجامع و محافل بهائیان سه فایدة مسلّم را برای خود تصوّر داشته: اوّل آنکه لااقل سیاهی‌لشکر دشمن می‌شود که بر ضدّ اسلام قیام کرده و رایت تشتّت و تفریق را بلند نموده است؛ دوم آنکه از مسئلة اجتناب و دوری که در مسلمانان شیعه نسبت به یهود بود، مستخلص می‌شوند و با آنها معاشرت می‌کنند، بلکه وصلت می‌نمایند؛ سوم آنکه اگر غلبه و قدرت با بهائیان گردد، عجالتاً خودی در حزب آنان وارد کرده باشند.