یهودیان، خاندان باب و تجارت جهانی تریاک (قسمت سوم)

استاد عبدالله شهبازی

خاندان زن باب

خانوادة خدیجه بیگم، زن باب، وضعی مشابه با خانوادة فاطمه بیگم، مادر باب، داشت. قبالة ازدواج باب و همسرش، در تاریخ 18 رجب 1258ه‍ .ق. موجود است و اگر جعلی نباشد، در مقایسه با عقدنامه‌های آن عصر، از نظر شیوة نگارش و تذهیب و میزان مهریه،1 ثروت خانواده‌های عروس و داماد را نشان می‌دهد.2 مادرزن باب، به نام حاجیه بی‌بی که اهل «جهرم فارس» بود و از خویشان آقا محمّدحسن تاجر بوشهری، پسر حاج عبّاس بن‌حاج عبدالرّسول بوشهری،3 دو بار ازدواج کرد. ابتدا همسر فردی به نام آقا محمّدتقی، فرزند حاج صالح تاجر شیرازی بود و از او یک پسر و یک دختر داشت.4 دخترش (خواهرزن باب) به همسری همان حاج میرزا علی تاجر شیرازی، دایی میانی باب درآمد و پسرش، محمّدمهدی متخلّص به حجاب و معروف به حاجی حجاب، از اعیان محلّة بازار مرغ شیراز بود. این برادر زن باب، مدّتی در «بمبئی» تجارت ‌کرد و سپس در شیراز ساکن شد و به معاملة سنگ‌های قیمتی پرداخت.5 حاجی حجاب از صوفیان و شاعران سرشناس شهر بود و از پیروان سکوت شیرازی. فسایی می‌نویسد:

از اعیان این محلّه [محلّة بازار مرغ] است. افضل بلغای عصر در انشاء اشعار و ابلغ فصحای دهر در افشای اسرار، نادرة اهالی، ناظم درّ و لآلی حاجی محمّدمهدی حجاب تخلّص، شاعر تاجر شیرازی، پسر مرحوم آقا محمّدتقی تاجر، خلف‌الصدق مرحوم حاجی محمّدصالح تاجر شیرازی. در سال 1224 در شیراز متولّد شده، کسب کمالات نموده، پس مقدّمات عربیّه و ادبیّه را بیاموخت و مسائل منطق و کلام و حکمت را اخذ نموده بیندوخت و خطّ تعلیق را چون او کسی ننویسد. مدّت‌ها در بندر «بمبای» [بمبئی] «هندوستان» برای تجارت رحل اقامت انداخت و قدری لایق از مال حلال اندوخته، عود به شیراز نموده، از عمل تجارت دست کشیده، به اندازة گلیم قناعت‌کاران پا را دراز کند و بر سبیل تفنّن در خرید و فروش جواهرات قیمتی مداخلتی نماید...6

پسرش، آقا محمّدتقی، در زمان تدوین «فارسنامة ناصری» لغت فارسی و عربی و انگلیسی را به وجه کمال اندوخته، در یکی از مدارس بمبای [بمبئی] هر روزه جماعتی را از دانسته‌های خود بهره‌مند سازد و در اوقات مخصوص به شغل و عمل تجارت بپردازد و هنوز در عنفوان جوانی باقی است.7 رکن‌زاده آدمیت بر پیوند حاجی حجاب با فرقة سکوت تصریح می‌کند:

حاج محمّدمهدی شیرازی [متولّد 1224، متوفّی 1304ه‍ .ق.] متخلّص به حجاب فرزند محمّدتقی فرزند حاج صالح بازرگان. مدّتی به کسب علم و کمال کوشید تا اینکه خطّ تعلیق را خوش نوشت و علوم عصر خود را مخصوصاً حکمت الهی نیک آموخت و آنگاه پی سپر طریق عرفان شد و دست ارادت به میرزا ابوالقاسم سکوت داد و به تزکیة نفس پرداخت و سیر در آفاق را به هندوستان شتافت و پس از سیر و کسب علم و معرفت به شیراز برگشت و چون گنجی در کنج انزوا بیارمید تا سال هزار و سیصد و چهار که ندای ارجعی شنید و

پی سپر عالم باقی شد و در دارالسّلام مدفون گشت...8

رکن‌زاده آدمیت دربارة پسر حاج حجاب می‌نویسد:

محمّدتقی [متوفّی در حوالی سال 1316ه‍ .ق.] متخلّص به سحاب، فرزند حاج محمّدمهدی متخلّص به حجاب، فرزند محمّدتقی، فرزند حاج صالح تاجر شیرازی، در شیراز کسب علم و هنر کرده است و به هندوستان رفته و در بمبئی مدرسه‌ای تأسیس و خود تدریس می‌کرده است. شعاع می‌نویسد: اشعار زیاد داشت که از میان رفته است و فرصت می‌گوید زبان انگلیسی را نزد او آموخته‌ام. در مدح امین‌السّلطان، صدراعظم «ایران» گفته است: امین سلطان، صدر اجل، وزیر اوّل، قوام ملّت و دولت مدار حکم دول، به جنس هر هنر از اصل طبع گشته سمر/ به نوع هر شرف از اصل ذات گشته مثل/ خدایگانا! صدرا هم از مهابت تو/ اسد به چرخ بلرزد ز استماع حمل/ به پیش ارض کمالت سپهر یک نقطه/ به نزد کوه وقارت زمین چو یک خردل!

رکن‌زاده آدمیت دربارة اشعار سحاب می‌نویسد:

نگارنده گوید اگر اشعار صاحب ترجمه همه از قبیل بوده، همان بهتر که از میان رفته است.9

مادرزن باب، حاجیه بی‌بی، از شوهر دوم دو پسر و دو دختر داشت. پسر ارشد، برادر زن بزرگ باب، به نام حاج میرزا حسن از سوی میرزا حسینعلی نوری به افنان کبیر ملقّب شد. عبّاس افندی در «تذکرة الوفا» می‌کوشد او را عالمی بزرگ جلوه دهد. گویا هم‌دورة میرزای شیرازی در عتبات بود. حاج میرزا حسن افنان کبیر (متوفّی 1310ه‍ .ق.)، مانند سایر اعضای خاندان باب، از طریق برادر ناتنی‌اش، حاجی حجاب که در بمبئی مستقر بود، در مسیر شیراز - بوشهر - بمبئی تجارت می‌کرد.10 مهم‌ترین برادرزن باب، نه حاجی حجاب و حاج میرزا حسن افنان کبیر، که حاج میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای است. او مانند حاج میرزا علی تاجر شیرازی، دایی میانی باب، در بلوای بابیّه سهم بزرگ داشت و بیهوده نیست که نواده‌اش، شوقی افندی، رهبر فرقة بهایی و نوه‌اش، موقرالدّوله از چهره‌های مؤثّر بر سیاست ایران در سال‌های جنگ اوّل جهانی و عضو دولت کودتای 3 اسفند 1299 و از گردانندگان اصلی فرقة بهائی شد.

حاج میرزا ابوالقاسم تاجر شیرازی، معروف به سقّاخانه‌ای در سال 1305ه‍ .ق. فوت کرد و مانند خواهرش، خدیجه بیگم (زن باب)، در داخل ضریح شاهچراغ(ع) دفن شد.11 فسایی ذیل «اعیان محلّه میدان شاه شیراز» دربارة او می‌نویسد:

و [از] اعیان و اشراف این محلّه است؛ سلالة‌السّادات، فدوه اصحاب، عمدة اعیان، حاجی میرزا ابوالقاسم تاجر شیرازی، خلف غفران‌مآب حاجی میرزا علی تاجر شیرازی [پدرزن علی‌محمّد باب]، در سال 1226 متولّد گشته، عمل تجارت اجدادی [را] اختیار نمود و در هر جایی عاملی برای تجارت فرستاد و مدّتی امور تجارتی را به اولاد خود واگذاشته و در خانة عافیت نشسته است و او را چهار نفر پسر است: اصالت و نجابت اکتناهان آقا سیّدحسین و میرزا ابوالحسن و میرزا محمود و میرزا ابراهیم. با آنکه در عنفوان جوانی‌اند به درستکاری و درست‌گویی مشهور گشته، مایة رواج تجارت تریاک ایران به جانب ممالک «چین» شده‌اند.12

دو برادر بزرگتر حاج میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای، حاج میرزا مهدی تاجر شیرازی (حاجی حجاب) و حاج میرزا حسن تاجر شیرازی (افنان کبیر)، در بمبئی مستقر بودند. این تجارتخانه که به سه برادر زن باب تعلّق داشت، در پیوند با تجارتخانه سه دایی باب و سایر خویشان «شیرازی» ایشان، مانند نیاکان خاندان‌های خلیلی و نمازی و بوشهری، از سال 1288ه‍ .ق./ 1871م. صادرکنندگان اصلی تریاک ایران به بنادر چین، از طریق بمبئی و کارگزار کمپانی‌های یهودی - پارسی بمبئی، به رهبری دو خاندان ساسون و جیجی ‌بهای بودند. فسایی دربارة ایشان درست گفته که «مایة رواج تجارت تریاک ایران به جانب ممالک چین» شدند.

زن حاج سیّد ابوالقاسم سقّاخانه‌ای، به نام صاحب سلطان بیگم، اهل جهرم بود و دارای سه دختر و هشت پسر بودند. پسر بزرگ حاج میرزا ابوالقاسم، میرزا ابراهیم، در بنادر چین مستقر بود، پسر دومش، میرزا علی، در «بندرعبّاس» شعبة تجارتخانة خانواده را اداره می‌کرد و سه پسر دیگر، میرزا محمود و میرزا ابوالحسن و میرزا حسین، در شیراز تجارت می‌کردند و برخی‌ از آنها، میرزا ابوالحسن، از نزدیکان عبّاس افندی (عبدالبهاء) در «حیفا» بودند.13 کوچکترین پسر حاج میرزاابوالقاسم سقّاخانه‌ای، به نام میرزا حسین، با دختر حاج محمّدباقر خلیلی، به نام زیور سلطان بیگم، ازدواج کرد. میرزاحسین پدربزرگ شوقی ربّانی، رهبر فرقة بهایی پس از عبدالبهاء است. میرزاحسین دو پسر داشت: میرزا هادی و میرزا رحیم (متوفّی 1322ه‍ .ش. در شیراز). میرزا هادی، که در شیراز و بمبئی تجارت می‌کرد، با ضیائیه خانم، دختر عبّاس افندی، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج شوقی افندی است.

و از اقتران این دو شجرة مقدّسة رحمانیه، یگانة فرع مقدّس، غصن ممتاز، حضرت شوقی ربانی ولیّ محبوب امرالله در تاریخ سوّم ماه مارس از سال 1896م. متولّد گردیدند... و پس از صعود آن حضرت که در ماه نوامبر از سال 1921م. واقع گردید، اعلان شد به مقام ولیّ امر بهائی معرفی گردیدند. 14

زیور سلطان بیگم خلیلی (افنان)، مادربزرگ شوقی افندی، که امةاللّه خوانده می‌شد، بیش از هفتاد سال زیست و در حیفا درگذشت و همان‌جا مدفون شد. بدین‌سان، شوقی ربّانی از تبار سه تن است: حاج میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای (برادر زن باب)، میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) و حاج محمّدباقر خلیلی.

سیّدحسین، پدربزرگ شوقی، به جز دختر حاج محمّدباقر خلیلی، زن دیگری به نام عصمت خانم (متوفّای 1330ه‍ .ش. در شیراز) داشت و از او صاحب یک پسر و یک دختر شد. پسرش به نام آقا سیّد مهدی، با ایران خانم، از یک خاندان بهائی شیرازی، به نام عندلیب ازدواج کرد و دخترش به نام قدسیه خانم، همسر دکتر مهدی بدری افنان شد.15 حاج میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای سه دختر نیز داشت: دختر بزرگ زن پسرعمویش، پسر حاج میرزا حسن افنان کبیر شد. دختر دومش به نام فاطمه سلطان بیگم، با آقا محمّدحسن تاجر بوشهری، فرزند حاج عبّاس بن حاج عبدالرّسول بوشهری شد. این آقا محمّدحسن تاجر بوشهری به میرزا محمّدحسن شیرازی نیز معروف بود.

این ازدواج از آن جهت واقع شد که سرکار حاجیه بی‌بی، والدة حرم مبارک و جناب حاجی میرزا ابوالقاسم از اهل جهرم و با مادر آقا محمّدحسن، نسبت فامیلی و خانوادگی داشته‌اند.16

حاصل این وصلت، میرزا علی‌محمّد خان موقرالدّوله بالیوزی، میرزا احمدخان مسعودالسّلطان و منیره خانم است.

علی محمّدخان موقرالدّوله بالیوزی

علی محمّدخان موقرالدّوله (1282-1339ه‍ .ق./ 1865-1921م.) از نامدارترین چهره‌های تاریخ بهائیت و از عناصر مؤثّر بر تحوّلات سیاسی ایران در سال‌های جنگ اوّل جهانی و پس از آن است. او که هم‌نام باب بود و به این دلیل فقط علی‌آقا خطابش می‌کردند،17 از کارمندان سفارت «بریتانیا» در «تهران» بود. مدّتی در «وزارت خارجة ایران» کار می‌کرد و در سال 1898م. سرکنسول ایران در بمبئی شد. در سال 1900م. بالیوز (کنسول) بریتانیا در بوشهر و در سال‌های 1911-1915م. حاکم بوشهر و بنادر بود.

با وقوع کودتای 3 اسفند 1299، موقرالدّوله در دولت سیّدضیاءالدّین طباطبایی

وزیر فوائد عامّه و تجارت و فلاحت شد؛ ولی اندکی بعد در اوایل سال 1300ه‍ .ش. درگذشت. جسدش در یکی از حجرات «حرم شاه‌عبدالعظیم» در جنب حجرة مجدالدّوله مدفون شد.18 عبّاس افندی (عبدالبهاء) درباره‎اش چنین نوشته:

حضرتش از فروغ سدره منتهی و منتسب آستانة حضرت اعلی روحی له الفداه بود. از بدو طفولیت آثار نباهت و ذکاء و دلایل درایت و نهی در روی مبارکش ظاهر و هویدا، در مهد شیرخوار بود که آیات علویت از جبینش نمودار تا آنکه به سنّ مراهق رسید...19

در حوالی سال 1339ه‍ .ق./ 1920م. برادرزادة موقرالدّوله به نام میرزا عبدالحسین خان، پسر میرزا احمدخان مسعودالسّلطان، مدّتی حاکم بندرعبّاس بود.20

حسن موقر بالیوزی

موقرالدّوله پدر حسن موقر بالیوزی است. حسن بالیوزی در 16 شهریور 1287ه‍ .ش./ 7 سپتامبر 1908م. در شیراز به دنیا آمد. مادرش، منوّر خانم نیز از تبار میرزا ابوالقاسم سقّاخانه‌ای، برادرزن باب بود. بالیوزی در سال 1300ه‍ .ش. پس از مرگ پدر، موقرالدّوله لقب گرفت. تحصیلاتش را در «بیروت» و «انگلستان» به پایان برد و در بخش مهمّی از عمر خود، ساکن «لندن» و در سال‌های 1937-1960م. رئیس «محفل ملّی روحانی بریتانیا» بود. شوقی افندی رهبر بهائیان، اندکی پیش از مرگ در لندن (1957م.)، بالیوزی را، که خویشاوند نزدیکش بود، به عنوان یکی از ایادی امرالله منصوب کرد.21

بالیوزی سازمان‌دهندة اوّلین «کنگرة جهانی بهائیان» بود که در 8 اردیبهشت 1342ه‍ .ش.، با شرکت پانزده هزار نفر، در لندن برگزار شد. از ایران هزاران زن و مرد بهائی، با تسهیلات ویژه‌ای که دولت امیر اسدالله علم فراهم آورد، به این کنگره اعزام شدند. این امر اعتراض شدید امام خمینی (ره) را برانگیخت. ایشان در نامه‌های خود (اردیبهشت 1342ه‍ .ش.) به علمای «یزد»، «همدان»، «کرمان»، «اردکان» و سایر بلاد نوشتند:

از چیزهایی که سوء نیت دولت حاضر را اثبات می‌کند، تسهیلاتی است که برای مسافرت دو هزار نفر یا بیشتر از فرق ضالّه قائل شده است و به هریک، پانصد دلار ارز داده‌اند و قریب 1200 تومان تخفیف در بلیت هواپیما داده‌اند؛ به مقصد آنکه این عدهّ در محفلی که در لندن از آنها تشکیل می‌شود و صد در صد ضدّ اسلامی است، شرکت کنند.22