«سالمندان سرِراهی» پدیدة دهه‌های آینده در جهان!

در رابطه با سالخوردگی جمعیت نکات زیادی مطرح شده است اما باید توجه کنیم که موضوع سالمندی از دو حیث قابل بررسی است؛ یکی از آنها، حیث فردی و بیولوژیک است.

سالمندی از نظر بیولوژیک نه تنها مذموم نیست، یک روند طبیعی از عمر انسان است. سالمندان بسیار قابل تکریم و احترام هستند و معارف ما هم نسبت به سالمندان توصیه‌های روشنی دارد. بر این اساس حضور سالمندان در خانواده‌ها نور و برکت به همراه می‌آورد و سالمندی، بخش اجتناب‌ناپذیری از عمر همة انسان‌هاست.

امّا نگاه ما در زمان حاضر به سالمندیِ جمعیت، به معنای نسبت سالخوردگان در یک کشور است؛ بر اساس تعریف «سازمان جهانی بهداشت»، سنین بالای 60 سال را سالخورده می‌نامیم؛ این سنین پیامدهایی دارد که در حوزه‌های مختلف قابل بررسی است. پیامدهای سالمندی جمعیت در حوزة اقتصاد، شاید مهم‌ترین پیامد باشد؛ اینکه نیروی کار کشور به صورت جدّی کاهش پیدا خواهد کرد و وقتی نیروی کار کاهش پیدا کند، ما نیازمند نیروی کار خارجی خواهیم بود؛ کما اینکه در زمان حاضر هم در بعضی از اصناف و کارها اگر نیروی کار خارجی نداشته باشیم، دچار مشکل می‌شویم!

کاهش نیروی کار داخلی

ورود نیروی کار خارجی سبب ورود فرهنگ‌های مختلف به کشور می‌شود و لذا حضور تعداد زیادی نیروی کار خارجی در کشور، گسست فرهنگی ایجاد می‌کند و به چندگانگی فرهنگی منجر می‌شود. این مسئله مشکلات فرهنگی زیادی را به دنبال دارد؛ ضمن اینکه بحث‌هایی، مثل کاهش ضریب امنیتی در شهرهای کوچک و بزرگ، آسیب دیگر این پدیده است.

علاوه بر این، حضور نیروی کار خارجی منجر به خروج ارز از کشور می‌شود. از این جهت نیز سالمندی جمعیت، به معنای افزایش فشار اقتصادی به روی اقشار مختلف جامعه است؛ به این معنی که اگر امروز 9 نفر در سنین کار و فعّالیت داریم که شاغلند و هزینه‌های بیمه و مالیات را پرداخت می‌کنند تا حقوق یک سالمند بازنشسته تأمین شود، تا سه دهة آینده ساختار جمعیت ما به گونه‌ای می‌شود که هر سه نفر باید تأمین هزینه و مخارج یک سالمند را به عهده بگیرند!

از این حیث نیز فشار اقتصادی به روی جامعه افزایش می‌یابد، سنّ بازنشستگی بالا می‌رود و میزان بیمه و مالیات نیز افزایش پیدا می‌کند؛ به این ترتیب ساختارهای اقتصادی به شدّت متأثّر از سالخوردگی جمعیت خواهد بود. بر اثر کاهش جمعیت، رونق اقتصادی و تولید ناخالص ملّی کشور نیز کاهش پیدا می‌کند؛ به این معنی که کشور به واردات بیشتری نیاز خواهد داشت و ما به یک واردکنندة بزرگ در منطقه تبدیل می‌شویم!

کنار اینها هزینه‌هایی هم متوجّه شبکة بهداشت و درمان می‌شود که بسیار جدّی خواهد بود؛ مطالعات ما می‌گوید یک سالمند، 4 تا 4.5 برابر یک جوان هزینة درمان دارد. وقتی یک‌سوم جمعیت یک کشور سالمند باشند، فشار بر شبکة بهداشت و درمان، به شکل قابل توجّهی افزایش پیدا می‌کند؛ همین‌طور کاهش ضریب امنیت ملّی و قدرت دفاعی یک کشور نیز با سالمندی یک‌سوم جمعیت تضعیف می‌شود.

انقلاب خانوادة جدید

امّا در حوزة اجتماعی اتّفاقات پیچیده‌ای خواهد افتاد(!) چیزی شبیه «انقلاب خانواده» در غرب؛ پیش‌بینی ما این است با توجّه به اینکه ساختار حمایت اجتماعی و به طور مشخّص، تأمین اجتماعی تضعیف شده و فشار به روی آن زیاد است، کشور با تعداد زیادی از سالمندان روبه‌رو خواهد بود که نمی‌توانند تحت حمایت بیمه‌ها و سازمان‌های حمایتی اجتماعی، مثل تأمین اجتماعی قرار بگیرند؛ زیرا این سازمان‌ها حتّی در زمان حاضر، جزو بدهکارترین سازمان‌ها هستند و تا دو دهة آینده اگر ورشکست نشوند، به شدّت تضعیف خواهند شد!

پس ما نسلی از سالمندان را خواهیم داشت که نه حمایت اجتماعی دارند و

نه حمایت خانوادگی(!) چرا که با الگوی تک‌فرزندی، بی‌فرزندی و به طور کل کم‌فرزندی، زوج‌ها خودشان را از حمایت‌های دورة سالمندی محروم می‌کنند؛ به این ترتیب فکر می‌کنیم که یکی از پیامدهای جدّی که باید از الآن در حوزة پدیده‌های اجتماعی به آن فکر شود، موضوع سالمندان سرراهی است!

پدیدة سالمندان سر راهی

«سالمندان سرِ راهی» پدیدة عجیب و مهمّی است که می‌تواند تأثیرات بسیار زیادی بر ساختار ارزشی کشور بگذارد؛ به جای «فرزندان سرِ راهی» که سال‌ها قبل بعضاً شاهد آن بودیم، طیّ سال‌های آینده و حدّاکثر از دهة آینده، با این پدیده‌ روبه رو خواهیم بود؛ یعنی سالمندانی که حمایت خانوادگی و اجتماعی ندارند و از طرف بستگان باقیمانده‌شان رها و طرد می‌شوند!

ما این قشر جدید جمعیتی را «سالمندان رهاشده یا سرِ راهی» می‌نامیم که فشار مضاعفی به روی جامعه خواهند داشت؛ تأمین مخارج آنها بسیار سنگین خواهد بود و تنها یک‌سری از خیریه‌ها قسمت محدودی از آن را به عهده می‌گیرند و مدیریت می‌کنند.

چه باید کرد؟

باید همة نهادهایی را که در رابطه با سیاست‌های جمعیتی کشور مسئول هستند، پاسخگو کنیم و با مطالبة جدّی و همگانی، آنها را مجبور نماییم که به وظایف خودشان عمل کنند و همین‌طور خودمان به فکر آیندة خودمان باشیم؛ امیدواریم این‌طور نشود که پدیدة سالمندی سرِ راهی که امروزه بسیاری از کشورها به آن گرفتار شدند، در «ایران» هم رایج شود؛ اگرچه پیش‌بینی‌های ما این است که حدّاکثر از دهة آینده با این پدیده روبه‌رو خواهیم بود!