کسب آگاهی و فهم دینی

آنچه موجب گمراهی و سرگردانی و افتادن به دامان این اباطیل و اندیشه‌های فاسد می‌شود تا جایی که گریبان مذهبیون را هم می‌گیرد، همانا کم بهره بردن از روایات و دانش اهل‌بیت(ع) و بی‌نصیب بودن از درایت و فهم در کلمات معصومان(ع) است. امام صادق(ع) هم اشاره می‌فرمایند که قدر و منزلت شیعیان اهل‌بیت(ع) را باید از میزان فهم و درک آنها از روایات و احادیث اهل‌بیت(ع) فهمید؛ زیرا تعمّق و دقّت نظر در احادیث مسلّماً از صرف نقل آنها ارزشمندتر است؛ حتّی عبادت و بندگی که خود هدف خلقت است در گرو فهم و درک آن است. امیرالمؤمنین می‌فرمایند:

«عبادتی که از روی فهم و تفقّه نباشد، خیری در آن نیست.»1

دینداری آگاهانه و از روی فهم و بینش آن‌قدر دارای اهمّیت و مورد سفارش معصومان(ع) است که امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«لَوَدِدْتُ‏ أَصْحَابِي‏ تُضْرَبُ رُءُوسُهُمْ‏ بِالسِّيَاطِ حَتَّى يَتَفَقَّهُوا»2

چقدر فهم در دین مهم است که حضرت می‌پسندند که حتّی با تازیانه بر سر یارانشان زده شود که دنبال تفقّه و فهم در دین و یادگیری معارف آن بروند.

امام صادق(ع) دربارة تفقّه در دین و ضرورت اعتقاد صحیح برای انسان می‌فرمایند:

«در اموری که در جهل و ناآگاهی نسبت به آنها عذری ندارید، خوب تأمّل کنید و خود را به صلاح خویش راهنمایی نمایید و با نفس خود برای کسب معرفت آنچه در ندانستن آنها معذور نیستند، مجاهده کنید؛ زیرا دین خداوند ارکانی دارد که کسی که به آنها جاهل باشد (و معرفت درست نداشته باشد) تلاش بسیار او در طلب ظاهر عبادت‌هایش سودی برای او ندارد.

و کسی که به آن ارکان، معرفت صحیح داشته باشد، میانه‌روی او در انجام عباداتش به او ضرر نمی‌رساند و هیچ‌کس جز به یاری خداوند عزّ و جل به آن معرفت صحیح راه نمی‌یابد (اگر با اعتقاد صحیح در انجام واجبات و ترک محرمّات بكوشد؛ امّا مثلاً در مستحبّات و مکروهات اهمال کند، همچنان اهل نجات است).»3

معرفت و آگاهی باید صحیح باشد و از منابع موثّق اخذ شده باشد؛ وگرنه نه تنها موجب هدایت و روشنی راه نمی‌شود، بلکه بر سرگردانی و حیرت انسان‌ها می افزاید. از جملة این آسیب‌ها سردرگمی‌هایی است که در دنیای یهود و مسیحیّت و سایر ادیان به سبب دوری از منبع وحی الهی صورت گرفته یا تشویشی است که عموم دنیای اسلام را به سبب دوری از اهل‌بیت(ع) فرا گرفته است.

وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«کسی که در معرفت خداوند به رأی و قیاس اعتماد کند، گمراه می‌شود و امور برای او پراکنده و مشتبه می‌گردد.»4

لذا هر آنچه را که انسان می‌شنود، قابل اعتماد نیست؛ چه بسا برخی اطّلاعاتی که به نام معارف دینی صحیح اشاعه می‌یابند، امّا جز گمراهی ثمری ندارند.

امام سجّاد(ع) در روایتی بیان می‌فرمایند که برای وجود مقدّس حضرت حجّة بن ‌الحسن العسکری(عج) غیبتی طولانی رخ خواهد داد تا جایی که بیشتر معتقدان به آن حضرت از امر ولایت و امامت ایشان باز می‌گردند. سپس حضرت سیّد السّاجدین، امام سجّاد(ع) در ادامه می‌فرمایند:

«بر این امر (امامت) کسی ثابت‌قدم نمی‌ماند؛ مگر آن کس که یقینش قوی و محکم و معرفتش صحیح باشد و در دل و جان او حَرجی از آنچه حکم می‌کنیم، نباشد (قلباً پذیرش احکام ما برایش سخت نباشد) و تسلیم ما اهل بیت(ع) باشد.»5

بنابراین معرفت صحیح، از ارکان ثابت‌قدم بودن شخص در مسير قرب الهی است که در زمان غیبت کبرای امام زمان(عج) به سبب عدم دسترسی ظاهری به امام معصوم(ع) و سیل عظیم شبهات اعتقادی، اهمّیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

یکی از نشانه‌های ثابت‌قدم بودن در مسیر رضای الهی و یقینی که انسان را در مسیر صحیح، استوار می‌سازد، نوع ارتباط شخص با خدای خود در برخورد با مردم است. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«از نشانه‌های درستی یقین فرد مسلمان این است که مردم را خشنود نکند به کارهایی که سبب خشم و نارضایتی خداوند می‌شوند.»6

همچنین امام صادق(ع) از پدران گرامی خود نقل می‌کنند که شخصی از اهل «کوفه»، نامه‌ای به امام حسین(ع) نوشت که حضرت او را راهنمایی کنند به چیزی که برای او خیر دنیا و آخرت را داشته باشد. حضرت در جواب او فرمودند:

«کسی که رضایت و خشنودی خداوند را به دست آورد (حتّی) به قیمت خشم و نارضایتی مردم، خداوند او را از کارهای مردم بی‌نیاز می‌گرداند و کسی که رضایت مردم را به خشم و غضب خدا ترجیح دهد، خداوند او را به مردم واگذار می‌کند.»7

انسان فهیم و دوراندیش حتّی در ارتباطات و معاشرت خود با افراد مختلف سنجیده عمل می‌کند؛ زیرا در دوستی‌ها و رفت و آمدها نیز اثرپذیری‌ها بسیار است و عقاید انسان، شوخی و بازیچه نیست که هر روز به شکلی درآید و به سمت و سویی رود؛ مخصوصاً برای افرادی که از نظر اطّلاعات اعتقادی و برهان دینی به دلیل کم‌کاری و سهل‌انگاری در سطح پایین‌تری قرار دارند؛ لذا دقّت در گزینش دوستان و هم‌صحبتان آن‌قدر مهم و حسّاس است که خداوند متعال در «قرآن»، آن را نسبت به پدران و برادرانمان که از جمله نزدیک‌ترین افراد به ما هستند، مطرح می‌کند:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر پدران و برادرانتان کفر را بر ایمان ترجیح دادند، آنان را به دوستی خود مگیرید و هر کس از میان شما آنان را به دوستی گیرد، از ظالمان است.»8

حسّاسیت بحث به گونه‌ای است که حتّی پدران و برادرانی که دارای عقاید فاسد هستند و معرفت صحیحی ندارند نیز، نه تنها استثنا نشده‌اند، بلکه اکیداً دوری از عقاید باطل آنها سفارش شده است.

اهل ایمان و پیروان راستین خاندان رسالت(ع) به سبب آگاهی و بینش صحیحی که نسبت به عقاید خود دارند، در دین خود راسخ هستند و طوفان و آشوب‌های روزگار، ذرّه‌ای از ایمان آنان نمی‌کاهد. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«مؤمن در دینش از کوه‌های سر برافراشته، محکم‌تر است؛ زیرا (در حوادث مختلف) از کوه‌ها کاسته می‌شود؛ ولی هیچ‌کس نمی‌تواند از دین مؤمن چیزی بکاهد و این به خاطر آن است که مؤمن نسبت به دینش بسیار بخیل است (تا آن را از کف ندهد).»9

باورهای اعتقادی هرکس، به اندازة ظرفیت او است. یقیناً درکی که جناب سلمان فارسی (محمّدی(ره)) از معارف دینی دارد، من ندارم؛ امّا به فرمودة امیرالمؤمنین(ع):

«اگر خواهان درک حقایق هستید، گوش دل خود را باز کنید تا آن را دریابید.»10 نه اینکه در ظاهر کر و کور باشیم؛ بلکه مشکل این است که گوش قلب‌ها، کر است و چشم قلب‌ها، کور و باطن بسیاری از ما در خواب غفلت خفته است.

«در حقیقت چشم‌ها کور نیست؛ لیکن دل‌هایی که در سینه‌هاست، کور است.»11

حجاب چهرة جان می‌شود غبار تنم

خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم12

اهل حق، اهل باطل، مذبذبین

پیروی از اشخاص مختلف، هر کدام انسان را به سمت و سویی خواهد کشاند که قطعاً جز ضلالت و گمراهی نصیبی ندارد؛ مگر پیروی محض از معصومان(ع) که برگزیدگان الهی هستند و مصون از هر گناه و خطایی و همان‌هایی هستند که خدای عالم آنان را طریق به سوی خود قرار داده است. در صورت تبعیت از غیرمعصوم، فقط عمر گرانمایه از دست می‌رود و سرانجام، نه تنها به مقصد و مطلوب نرسیده، بلکه فرسنگ‌ها از آن دور می‌افتیم.

جناب سلیم از سلمان، ابوذر و مقداد نقل می‌کند که گفتند:

ما نزد پیامبر اکرم(ص) نشسته بودیم و جز ما، کسی آنجا نبود تا اینکه سه نفر از مهاجران که همگی از اهل بدر بودند، به حضور رسول خدا(ص) وارد شدند.13 در این هنگام رسول خدا(ص) بیان فرمودند:

«امّتم بعد از من به سه فرقه تقسیم می‌شوند:14 اهل حق، اهل باطل و مذبذبین؛15

1. فرقه‌ای که بر حق هستند، مثل آنان مثل طلای سرخ است که هرگاه آن را با آتش قالب بگیری، بر خلوص و عیار آن افزوده می‌شود و امامشان یکی از این سه نفر است؛

۲. و فرقه‌ای که اهل باطل هستند و مثلشان، مثل آهن پاره است که هرگاه آن را وارد آتش کنید، بر کثیفی و ناخالصی آن افزوده می‌شود و امامشان یکی از این سه نفر است؛

٣. فرقة سوم که گمراه و متحیّر و مذبذب هستند، نه به سوی حق می‌روند و نه به سوی باطل. امام آنان نیز یکی از این سه نفر است.»

سلیم می‌گوید: از سلمان و ابوذر و مقداد پرسیدم آن سه نفر کیستند که پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند؟

در جواب گفتند: امام حق و هدایت، علی بن ابی‌طالب، امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ امام مذبذبین، سعد بن ابی وقّاص است و از نام بردن نفر سوم ابا کردند؛ امّا با کنایه به من فهماندند که منظور ابوبکر است.16

فقط کسانی موفّق شده و به مقصد می‌رسند و از تزلزل‌ها در امان می‌مانند که در گروه حق بوده و از معصومان(ع) تبعیت کنند؛ یعنی بعد از اثبات عقاید حقّه و اینکه مسیر حق و حقیقت چیست،17 در اطاعت محض از خاندان رسالت(ص) بکوشند و تنها چیزی که برای آنها حجّیت داشته باشد، همانا قول و فعل و تقریر معصومان(ع) باشد.

مطالعة سخنان دیگران از باب تحقیق مخصوصاً در مواردی که جاهلان و غرض‌ورزان در حوزة حقایق و باورهای دینی شبهه وارد می‌کنند، برای پاسخگویی به آنها و نشان دادن عظمت کلام الهی و معصومان(ع)، اگرچه کاری بس نیکوست، امّا بدین معنی نیست که بخواهیم احادیث معصومان(ع) را در کنار سخنان سایرینی که در هر مرتبة علمی و معنوی هستند، قرار داده و به زعم خود، کلام برگزیده را برگزینیم و بعد هم استدلال کنیم به قرآن که می‌فرماید:

«فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»18

بلکه در معنا و فهم همین آیه نیز باید به روایات معصومان(ع) مراجعه کرد. ابوبصیر از امام صادق(ع) در مورد همین آیه سؤال می‌کند. حضرت در پاسخ می‌فرمایند:

«اینها کسانی هستند که تسلیم آل‌محمّد(ع) می‌باشند که وقتی حدیث را می‌شنوند، در آن اضافه و کم نمی‌کنند (تغییر نمی‌دهند) و همان‌گونه که شنیده‌اند، آن را می‌آورند (نقل یا عمل می‌کنند).»19

پس معنای آیه این‌چنین نیست که باید هر سخنی را شنید و سپس از میان آنها بهترینشان را برگزید بلکه این القول در آیه، همان سخن حق است20 که همانا احادیث و روایات اهل‌بیت(ع) طلا است که باید تبعیت احسن را نسبت به آنها داشت و به بهترین شکل از آنها پیروی کرد. در ادامة همین آیه نیز می‌فرماید: