علوم اجتماعی و سلطه

نویسنده: عمر هارون الخلیفه / ترجمه: علی شمس

علوم اجتماعی یا هر آن چیزی که به عنوان رشته‌های تحصیلی علوم اجتماعی، در غرب خوانده می‌شوند، بیش از یک قرن قدمت ندارند. این علوم به پنج رشتة «جامعه‌شناسی»، «انسان‌شناسی»، «روانشناسی»، «علوم سیاسی» و «اقتصاد و تاریخ» تقسیم می‌شوند.

بدین ترتیب، روانشناسی هرگاه به مطالعة افراد بپردازد، در ردیف علوم طبیعی دسته‌بندی می‌شود؛ امّا اگر به مطالعه روی گروه‌ها متمرکز شود، در شمار علوم اجتماعی قرار می‌گیرد.1

هنگامی که در قرن ۱۹م. علوم اجتماعی تأسیس شد،2 تنها به دستاوردهای چند کشور، از جمله «انگلستان»، «فرانسه»، «آلمان»، «ایتالیا» و «آمریکا» محدود بود. دانش‌های جدید، به خصوص تاریخ، اقتصاد، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی نیز اصولاً به امور تجربی و کاربردی پنج کشور یادشده و عمدتاً به مسائل غرب توجّه داشت. در آن هنگام، دانشمندان علوم اجتماعی بر این امر واقف شدند که غرب همة جهان نیست. آنان باور کردند که هر چه غربی نیست، نوین نیست و حتماً اختلاف و تفاوت ریشه‌ای با غرب دارد. در این هنگام این سؤال مطرح شد که پس «غیر غرب» را چگونه باید مطالعه کرد؟ برای پاسخ به این سؤال، علوم ویژه‌ای، مثل «انسان‌شناسی» (برای مطالعه روی مللی که آنان را بدوی خوانده بودند) و «شرق‌شناسی» (برای مطالعة تمدّن‌هایی که آنها را تمدّن‌های برتر می‌دانستند، مثل «چین»، «هند» و جهان عرب) را تأسیس کردند.

البتّه نباید اشتباه کنیم که خاستگاه علوم اجتماعی، بازتاب حقایق اجتماعی و فرهنگی در کشورهای غربی است.

علومی، چون انتروپولوژی و شرق‌شناسی برای بررسی جوامع غیر غربی ایجاد شدند3 که جهان عرب نیز از جملة آنهاست.4

این دو دانش، از بدو تأسيس رابطه‌ای تنگاتنگ با استعمار و امپریالیسم داشته‌اند. سپس دوران شرق‌شناسی و شرق‌شناسان هم پایان یافت و تمدّن‌های شرق از «موضوع» به «ذات» تغییر یافتند و قضاوت‌های نوپای اروپاییان دربارة تمدّن‌های شرقی تصحیح شد. آنگاه شرق‌شناسی خود موضوعی شد برای بیان چگونگی تفکّر اروپا و نگرش اروپاییان، نه علمی برای بررسی موضوعی به نام شرق. به قول حسن حنفي، شرق‌شناسی به موضوعی برای مطالعه، نه روش مطالعة یک موضوع تبدیل شد. به این ترتیب، شرق‌شناسی بیان‌کنندة منافع غرب و نگرش غربی به جامعة شرق شد؛ نه آنکه دانشی جویای حقايق اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی در مشرق زمین باشد.

ادوارد سعید در مطالعات وسیع خود دربارة شرق‌شناسی، به روشنی نشان داده که مشرق‌زمینی که اروپاییان معرفی می‌کنند، یک «اختراع اروپایی» است. در نگرش شرق‌شناسانة اروپایی، این مشرق‌زمین نیست که از سرگذشت خود می‌گوید؛ بلکه شرق‌شناسان هستند که به نیابت از مردم این سرزمین سخن می‌گویند؛ امّا نکته اینجاست که آنان واقعیت‌ها و حقایق شرق را نمی‌گویند، بلکه چیزی را می‌گویند که منافع و تمایلات غرب برای رواج و رونق سیاست‌های استعماری‌اش ایجاب می‌کند؛ لذا دانش شرق‌شناسی در ذات خود، تلاش و اقدامی برای استیلا بر شرق و نگرشی سیاسی است که بر رحجان و غلبة غرب بر شرق اصرار دارد.5

كمال ابوديب در مقدّمه‌ای بر کتاب «الاستشراق» (ادوارد سعید، ۱۹۹۱م.) می‌نویسد:

این کتاب انقلاب جدیدی در مطالعات انسان‌شناسی است. در این انقلاب مبانی و اصول متعدّدی ارائه شده است که شاید مهم‌ترین آنها مفهوم جدیدی باشد که دربارة قدرت و شبکة پنهانی روابط قدرتمداران با شکل‌های مختلف آن ارائه می‌شود.

این کتاب سیاست‌های «شناخت» و «پژوهش» را معلوم می‌کند.

انقلابی که کتاب ادوارد سعيد به راه انداخت، هنوز هم افشاگر فرهنگ غرب و ساز و کار سلطه‌گری، سیطره‌افکنی و قدرت‌مداری و بازیگری‌های این فرهنگ برای مهار شرق است.

دربارة انسان‌شناسی نیز باید گفت، تحلیل‌های انتقادی پیشین (مثل مطالعاتی که به گفتمان معمول در انتروپولوژی، تاریخ و معرفت‌شناسی مربوط به آنها توجّه شده) عمدتاً حول موضوع‌هایی عام تكيه داشته است؛ برای مثال، رابطة بین سیطرة استعماری یا سلطة سیاسی با انسان‌شناسی مورد توجّه قرار گرفته شده تا به این وسیله، جوامع تحت سلطه را معرفی کند.

علم انسان‌شناسی از جسورانه‌ترین علوم است؛ چون موضوع مطالعة این دانش، یعنی جوامع بدوی وابسته به جهان غیرغربی، حقیقتاً بی‌روح است و قادر نیست انگشت اشارة خود را بلند کند و به اصطلاح بگوید: آقا اجازه‌! ما انتقاد داریم! لذا پیاپی نظریّه و تئوری درباره‌اش ساخته‌اند تا حقایقی را که بخش جدایی‌ناپذیر تفکّر غربی دربارة جهان است، خلق کنند.6 کلرک معتقد است:

تاکنون «حیطة انسان‌شناسی» به مطالعه روی پیشینة جوامعی محدود بوده که به آنها القابی، چون «جامعة وحشی»، «بدوی»، «ستی» «غیر غربی» یا «جهان سومی» داده‌اند. تنها دلیلی که این اوصاف را برای جوامع یادشده به کار می‌برند، خضوع کم دردسر آنها در برابر سیطرة استعمار است.

در روانشناسی معاصر استفاده از واژگانی، چون «فرهنگ‌نمایی»، «تبادل فرهنگی» و «نمایندگی فرهنگی» معمول است. ریشه‌های تاریخی این واژگان به دوران استعمار باز می‌گردد. واژة «صدور فرهنگ» (التثاقف) در سال ۱۸۸۰م. توسط انسان‌شناسان آمریکایی خلق شد. این زمان اوج سیطرة غرب بود. این واژه، به مفهوم انتقال نهادها، اقدام‌ها یا عقاید فرهنگی به جامعه‌ای دیگر است؛ ولی در پوشش این معنای مجرّد و عام، معنای حقیقی کلمه، یعنی استعمار نهفته است.

تمام مطالعاتی که دربارة صدور فرهنگ با ترجمة تحت الّلفظی آن «فرهنگ‌نمایی» انجام گرفته، چیزی جز مطالعه روی برخی نمادهای استعمار نیست. بدین ترتیب، معنی واقعی این واژه، بررسی تعاملاتی است که فرهنگ غرب با دیگر فرهنگ‌ها داشته است. نه تنها عرصة مفهومی - معنایی صدور فرهنگی با عرصة مفهومی - معنایی «استعمار» کاملاً برابری می‌کند، بلکه با آن آمیخته است.

سوسير در کتاب خود به نام «روانشناسی استعمار»، با نگاه نافذ و موشکافانه‌اش، سیاست شبیه‌سازی، بهینه‌سازی و نمونه‌سازی فرهنگی را دایر کردن نمایندگی فرهنگی مبتنی بر اصول بهینه‌سازی بر اساس دیکته کردن فرهنگ غربی به دیگران تعبیر کرده است. وی می‌گوید:

سیاست تأسیس نمایندگی فرهنگی بر دلایل فریبنده‌ای مبتنی است؛ ولی برای شبیه‌سازی با نژادهای متفاوت باید باور کنیم که آن نژادها قابلیت همگون‌سازی و بهینه‌سازی را دارند؛ یعنی باید معتقد باشیم که انسان و طبیعت انسانی، از یک منشأ ریشه گرفته و چیزی واحد است.

سوسير طبیعت انسانی را فرآیند تکوین عقل و ذهن به شمار آورده که در یک ریشة تکاملی واحد، به چند شاخة متفاوت تقسیم می‌شود.7

علوم اجتماعی وسیله‌‌ای کارآمد برای ایجاد سیطره بر انسان و جامعه است.8 در این عرص تمام دیدگاه‌های سیاسی رسانه‌های گروهی را در کنترل خود استعمار و جنگ قرار داده‌اند.

از سال ۱۹۹۷م. جنگ بین اعراب و رژیم اسرائیل تاکنون، چهرة ارائه شده از جهان عرب در غرب، خشن، زمخت، نژادپرستانه و ناسیونالیستی بوده است. به رغم انتشار تمام پژوهش‌های انتقادی در آمریکا و اروپا در ردّ این دیدگاه، هنوز هم در فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی، اعراب را «شترسوار»، پست‌فطرت و تروریست با شيوخی ثروتمند و نفرت‌انگیز معرفی می‌کنند.

چند دهه است که در آمریکا جنگی فرهنگی ضدّ اعراب و اسلام در جریان است. کاریکاتورهای مضحک همواره اعراب و مسلمانان را نژادپرستانی ترسناک تصویر می‌کنند که یا تروریست یا شیوخ صاحب نفت هستند؛ حتّی چنین تصویرسازی می‌کنند که گویی منطقة ما ویرانه‌ای بی‌حاصل و بی در و پیکر است که به درد هیچ چیز نمی‌خورد؛ جز سوداگری برای نفت یا جنگ.9

رسانه‌های غرب به سیاه‌نمایی شخصیت اعراب و از سرگیری فضای نکوهش آنها پرداخته‌اند. آنها امّت عرب را مردمانی متخاصم، خونریز و بربرصفت نشان می‌دهند که همچنان در عقب‌ماندگی به سر برده و در حلّ مشکلات خود، راهی جز جنگ نمی شناسند. از نظر آنان اعراب نه برای خود، نه برای رژیم اسرائیل و نه برای کلّ جهان، هرگز صلح نمی‌خواهند.

در زمان جنگ «خلیج فارس» گویندة یکی از شبکه‌های تلویزیونی آمریکا در توصیف کویتی‌ها و دیگر اعراب این‌گونه گفت:

اینان عرب‌هایی هستند که تمام ثروت خود را صرف قمار و ریخت و پاش و زن‌های کشورهای اروپایی و غربی کرده‌اند.

روزنامة «سان انگلیس» نوشت:

چه کسی نفت را کشف کرد؟ ما غربی‌ها بودیم که آن را از دل زمین بیرون آوردیم؛ آن هم زمانی که یک وحشی بدوی، بسیار مترقّی‌تر از یک عرب عادی بود. به هیچ فرد عربی نباید اعتماد کنی؛ حتّی اگر دوست تو باشد. بنگرید چه شده است؟ آدم‌های بی عقل و ناهنجار، صاحب نفت شده‌اند.

می‌توان گفت فرهنگ‌نمایی، صدور فرهنگ و فرهنگ‌سازی با ریشه‌های تاریخی تأسيس علم انسان‌شناسی و روانشناسی گره خورده است. فرهنگ‌سازی و فرهنگ‌نمایی که چهره‌سازی از دیگران را با بیان مفاهیم، روش‌ها و نظرهای خاصّی انجام می‌دهد، از علوم روانشناسی و انسان‌شناسی بهره می‌گیرد و تقویت می‌شود.

وارد کردن روانشناسی به جهان عرب نیز به مثابه آرایش فرهنگی در برابر غرب خواهد بود. به قول زغل:

متأسّفانه این آرایش فرهنگی در شرایطی انجام می‌شود که ظاهراً تعامل فرهنگی نابرابر و نامتعادلی میان طرفین برقرار است. این تعامل فرهنگی، شبيه الگویی است که مقابل یک دانش‌آموز بگذارند و آن الگو، وضعیتی را به شاگرد تحمیل کند که روانشناسان به آن «قيد دوگانه» می‌گویند؛ یعنی تعهّدی دوگانه و متناقض؛ مانند پدری که از پسرش می‌خواهد در زندگانی مانند وی باشد و حرکت کند؛ امّا اگر پسرش سیگار بکشد یا بخواهد سبیل خود را بلند کند تا به این طریق ثابت کند که مرد شده است، او را تنبیه می‌کند.

می‌توان از وضعیت تعهّد دوگانه بدون زیانی هنگفت عبور کرد؛ امّا باقی ماندن در این وضع به شرایطی دشوار یا واکنش‌هایی خشن منجر می‌شود که از کنترل خارج است. تنها کسانی می‌توانند از این وضعیت دوگانه عبور کنند که توانسته باشند تعهّد متناقض (قيد دوگانه) را اجرا کنند. به عبارت دیگر، به آنان گفته‌اند: «طبق این الگو باش؛ امّا مثل آن مباش.» بدین ترتیب، آنها در دو جهت جداگانه سیر کرده‌اند.

در این زمینه ظاهراً آسیایی‌ها - به خصوص ژاپنی‌ها - به خوبی تشخیص داده‌اند که کدامیک از الگوهای فرهنگی تمدّن غرب قابل اجراست؛ ولی اگر این‌طور باشد، ما چگونه می‌توانیم نمونه‌های مختلفی که غربی‌ها از تمدّن خود منتشر می‌کنند، از هم بازشناسیم و تفاوت‌هایشان را دریابیم؟

پی‌نوشت‌ها: