معنا، مفهوم و مصداق اهل‏بیت(ع)

اهل‌بیت، اصطلاحی قرآنی، حدیثی و کلامی، به معنای خانوادة پیامبر گرامی اسلام(ص) است؛ امّا در این‌باره که این مفهوم خاص شامل چه کسانی می‏شود، میان مفسّران، محدّثان و متکلّمان اختلاف نظر وجود دارد.

در آموزه‏های اسلامی، احکام و حقوق ویژه‏ای برای اهل‏بیت پیامبر اکرم(ص) پیش‏بینی شده است؛ از این‌رو، شناخت مصداق این مفهوم از اهمّیت فراوانی برخوردار است. با توجّه به این موضوع، برای روشن‏تر شدن معنا و مفهوم و مصداق اهل‏بیت، چند موضوع را بررسی می‏کنیم.

1. اهل‏بیت در لغت

واژة «اهل‌بیت»، ترکیبی اضافی و مرکّب از «اهل» و «بیت» است. واژة «أهل» در کاربردی، مانند «أهل الرجل» به خاندان شخص و ویژگان او و در «أهل البیت» بر ساکنان خانه و در «أهل الأمر» بر زمامداران و در «أهل المذهب» بر پیروان آن آئین، اطلاق می‏گردد.1

همچنین گاهی واژة «أهل» در اضافه به برخی معانی، به معنای شخص یا اشخاص شایسته و سزامند یا مأنوس به چیزی یا خبیر و ماهر در کاری، به کار گرفته می‏شود.2

خلیل بن احمد، نحوی و لغوی معروف سدة دوم هجری قمری، در بیان معنای «اهل» می‏نویسد:

اهل یک مرد، همسر او و نزدیک‏ترین مردم به او هستند.3

راغب اصفهانی، ادیب، لغت شناس و قرآن‏پژوه معروف قرن چهارم و پنجم هجری قمری نیز در تبیین معنای «اهل» می‏گوید:

اهل مرد به کسانی گفته می‏شود که نسب یا دین یا چیزی هم پای آنها، همانند صنعتی یا خانه‏ای یا سرزمینی، آنها را با آن مرد، یک جا جمع کرده است. اهل مرد در اصل دربارة افرادی به کار می‏رود که محلّ سکونت آنها را با آن مرد، یک‏جا گِرد آورد و بعداً به صورت مجاز، دربارة کسانی به کار رفته که نَسَب، آنها را دور هم جمع کرده است.4

جامع و مشترک میان همة این معانی، نزدیکی و پیوند افراد یا اشیا با آن کسی است که اهل او خوانده می‏شوند. از این‌رو، هر چه نزدیکی مورد اشاره، بیشتر و پیوند قوی‏تر باشد، صدق عنوان «اهل» بر آنان کامل‏تر خواهد بود.

کلمة «بیت» نیز چنانچه به افراد حقیقی اضافه شود، به معنای خانة مسکونی یا طایفه و عشیرة آنهاست؛ امّا اگر به شخصیت حقوقی انسان یا معانی دیگری اضافه گردد (مانند «بیتِ ریاست»، «بیت قضاوت»، «بیت مرجعیت»، «بیت علم» و «بیت نبوّت»)، به معنای خاندانی است که با آن معنا پیوند و نزدیکی دارند.5

2. اهل‏بیت در قرآن و حدیث

در «قرآن کریم» نیز هماهنگ با لغت، واژة «اهل» به کسانی اطلاق شده که نوعی پیوند و وابستگی، آنها را گردآورده؛ مانند «أهل القری»،6 «أهل المدینة»،7 «أهل الإنجیل»8 و «أهل التقوی».9 ترکیب «اهل‌بیت» سه بار در قرآن به کار رفته است؛10 امّا در این کتاب شریف، در دو مورد به طور خاص به اهل‏بیت پیامبر اکرم(ص) اشاره شده است:

1. قرآن کریم در «سورة احزاب» در ادامة توصیه‏هایی به همسران پیامبر(ص) با ضمیرهای جمع مؤنّث، یک‌باره پیامبر(ص) را مخاطب قرار می‏دهد و با ضمیر جمع مذکّر می‏فرماید:

«إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً؛11

خداوند خواسته است که پلیدی را تنها از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاک گرداند.»

این آیه که به «آیة تطهیر» معروف شده است، مهم‏ترین منبع قرآنی برای شناخت مصادیق اهل‏بیت به شمار می‏آید.

در روایتی که امام سجّاد(ع) از امّ سلمه، همسر گرامی پیامبر اکرم(ص) نقل کرده‏اند، دربارة شأن نزول این آیه چنین آمده است:

نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ في بَيتي وفي يَومي، كانَ رَسولُ اللهِ(ص) عِندي فَدَعا عَلِيّاً وفاطِمَةَ وَالحَسَنَ وَالحُسَينَ(ع)، وجاءَ جَبرَئيلُ(ع)، فَمَدَّ عَلَيهِم كِساءً فَدَكِيّاً ثُمَّ قالَ: «اللَّهُمَّ هؤُلاءِ أهلُ بَيتي، اللَّهُمَّ أذهِب عَنهُمُ الرِّجسَ وطَهِّرهُم تَطهيراً؛12

این آیه در خانة من و در روزی که پیامبر خدا(ص) در خانه من بود، نازل شد. پیامبر(ص) نزد من بود که علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) را فراخواند. جبرئیل(ع) هم آمد و پیامبر(ص) عبای فدکی را بر آنها گستراند و سپس فرمود: «پروردگارا! اینان، اهل‌بیت منند. خدایا! هر گونه پلیدی را از آنها دور کن و کاملاً پاکشان گردان.»

ابو سعید خُدری، از اصحاب پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) نیز دربارة شأن نزول این آیه می‏گوید:

قالَ رَسولُ اللهِ(ص): «نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ في خَمسَةٍ: فِيَّ، وفي عَلِيٍّ، وحَسَنٍ، وحُسَينٍ، وفاطِمَةَ: «إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً؛13

پیامبر خدا - که درود و سلام خدا بر او باد - فرمود: «این آیه: «خداوند، خواسته است پلیدی را تنها از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاکیزه گرداند.» در حقّ پنج تن نازل شده است: در حقّ من و در حقّ علی و حسن و حسین و فاطمه.»

1. در «سورة طه» نیز با عبارت «أهلک» به اهل‌بیت پیامبر(ص) اشاره شده است. آنجا که می‏فرماید:

«وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا؛14

و خاندانت را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش.»

مفسّران در ذیل این آیه روایتی را از امام حسن مجتبی(ع) نقل کرده‏اند که ما را در فهم بهتر مصداق اهل‏بیت یاری می‏دهد. آن حضرت می‏فرمایند:

لَمّا نَزَلَت‏ «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها»، يَأتينا جَدِّي كُلَّ يَومٍ عِندَ طُلوعِ الفَجرِ، يَقولُ: الصَّلاةَ يا أهلَ البَيتِ يَرحَمُكُمُ اللهُ‏ «إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛15

چون که این آیه: «خاندانت را به نماز فرمان بده و بر آن، بردباری کن.» نازل شد، جدّ من هر روز هنگام دمیدن سپیده، نزد ما می‏آمد و می‏فرمود: «رحمت خدا بر شما باد! گاه نماز است‏. «خداوند خواسته است پلیدی را تنها از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاکیزه گرداند.»

مشابه این روایت از امام باقر(ع) و امام رضا(ع) نیز نقل شده است.16 ابو سعید خُدری نیز در این‌باره می‏گوید:

لَمّا نَزَلَت «وَأمر أهلك بِالصَّلَاةِ» كَانَ النَّبِي صَلّی الله عَلَيْهِ وَ سلّم يَجِيء إِلَی بَاب عليّ صَلَاة الْغَدَاة ثَمَانِيَة أشهر يَقُولُ: الصَّلَاةَ رَحِمَكُمُ اللهُ‏ «إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً؛17

چون آیة «و کسان خود را به نماز فرمان ده.» نازل شد، پیامبر خدا - که درود و سلام خدا بر او باد - مدّت هشت ماه، هر بامداد وقت نماز صبح به درِ خانة علی می‏آمد و می‏فرمود: «رحمت خدا بر شما باد! هنگام نماز است‏. «خداوند خواسته است پلیدی را تنها از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاکیزه گرداند.»

در روایات، بسیار از اهل‏بیت(ع) سخن به میان آمده؛ ولی یکی از معروف‏ترین آنها

حدیث ثقلین است که در آن پیامبر گرامی اسلام(ص) می‏فرمایند:

«إِنِّی تَارِک فِیکمُ الثَّقَلَینِ مَا إِنْ تَمَسَّکتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی اهل‌بیتی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْض؛18

من دو چیز گران‏بها (گران‏سنگ) را در میان شما به یادگار می‏گذارم و تا زمانی که بدان‏ها تمسّک جویید، هرگز گمراه نمی‏شوید: یکی کتاب خدا و دیگری خاندان و اهل‌بیت من. این دو از یکدیگر جدا نمی‏شوند تا زمانی که در [کنار] حوض [کوثر] بر من وارد شوند.»

در روایتی که از امام حسین(ع) نقل شده در تبیین معنای «عترت پیامبر(ص)» که در حدیث ثقلین به آنها اشاره شده، چنین آمده است:

سُئِلَ أميرُ المُؤمِنينَ صَلَواتُ اللهِ عَلَيهِ عَن مَعنی‏ قَولِ رَسولِ اللهِ(ص): «إنّي مُخَلِّفٌ فيكُمُ الثِّقلَينِ؛ كِتابَ اللهِ وعِترَتي»، مَنِ العِترَةُ؟ فَقالَ: «أنَا، وَالحَسَنُ، وَالحُسَينُ، وَالأَئِمَّةُ التِّسعَةُ مِن وُلدِ الحُسَينِ، تاسِعُهُم مَهدِيُّهُم وقائِمُهم، لا يُفارِقونَ كِتابَ اللهِ ولا يُفارِقُهُم، حَتَّی‏ يَرِدوا عَلی‏ رَسولِ اللهِ(ص) حَوضَهُ؛19

از امیر مؤمنان - که درود خدا بر او باد - دربارة معنای این سخن پیامبر خدا - که درود خدا بر او و خاندانش باد: «من در میان شما، دو چیز گران‏بها بر جای می‏گذارم: کتاب خدا و عترتم»، سؤال شد که: چه کسی عترت است؟ فرمودند: «من و حسن و حسین و نُه امام از نسل حسین که نهمینِ ایشان، مهدی و قائمشان است. اینان هرگز از کتاب خدا جدا نمی‏شوند و کتاب خدا هم از آنان جدا نمی‏شود، تا اینکه بر پیامبر خدا، در کنار حوض او، وارد می‏شوند.»

با توجّه به آیات و روایات یادشده، می‏توان گفت که مراد از اهل‏بیت در آیة تطهیر، پنج نور پاک، یعنی پیامبر اکرم(ص)، امام علی، امام حسن، امام حسین و حضرت فاطمه زهرا(ع) و مراد از اهل‏بیت در حدیث ثقلین، دوازده جانشین معصوم پیامبر اسلام(ص) هستند.

در ادامه در این‌باره بیشتر سخن خواهیم گفت.

3. مصداق اهل‏بیت(ع)

از آنجا که در قرآن و روایات اسلامی فضایل فراوانی برای اهل‏بیت(ع) بیان شده و محبّت و اطاعت از اهل‏بیت بر همة مسلمانان واجب شده، شناخت مصادیق خارجی اهل‌بیت حائز اهمّیت فراوانی است. در مورد مصادیق اهل‌بیت(ع) اقوال مختلفی بیان شده است؛ امّا از مجموع آنچه دو تن از همسران پیامبر(ص) (امّ سلمه و عایشه) در معنای «اهل‌بیت» از پیامبر خدا روایت کرده‏اند20 و آنچه هفده تن از اصحاب پیامبر خدا(ص) دربارة آن گزارش کرده‏اند21 و آنچه اهل‌بیت(ع)، خود در تفسیر «اهل‌بیت» گفته‏اند،22 چنین بر می‏آید که تنها گروهی خاص از نزدیکان پیامبر(ص)، «اهل‌بیت» شمرده می‏شوند و حتّی همسران پیامبر(ص) جزو آن نیستند. بدین ترتیب، مجال کمترین شک در مقصود از «اهل‌بیت» برای محقّق منصف، باقی نمی‏ماند.23

از سوی دیگر، مضمون و سیاق آیة تطهیر نیز مؤیّد احادیثی است که «اهل‌بیت» را به جمع خاصّی از نزدیکان پیامبر(ص) تفسیر کرده‏اند.24

به علاوه، سیرة عملی پیامبر خدا(ص) در تبیین این آیة شریف - از هنگامی که برای دفع احتمال ورود همسرانشان در عنوان «اهل‌بیت»، مانع از ملحق شدن همسر بزرگوارش امّ‏سلمه به «اصحاب کساء» شد تا هنگام مرگ - به‌گونه‏ای بود که هیچ‌گونه اختلافی در مفهوم و مصداق «اهل‌بیت» باقی نمی‏گذاشت و در زمان حیات ایشان، جز گروه خاصّی از نزدیکان پیامبر(ص) که از نظر علمی و عملی، شایستگی هدایت و رهبری امّت اسلامی را داشتند، کسی مدّعی این عنوان نبود.25

بنابراین هر گونه شبهه در مفهوم و مصداق «اهل‌بیت» در آیة تطهیر و حدیث ثقلین، در برابر سخنان صریح و روشن پیامبر(ص) در تفسیر این عنوان و سیرة عملی ایشان در این زمینه، فاقد ارزش علمی است.

قابل توجّه اینکه مضمون حدیث ثقلین و تأکید پیامبر خدا(ص) بر این نکته که قرآن و اهل‌بیت، تا قیامت با هم هستند و جامعة اسلامی موظّف به پیروی از آنان است، به روشنی دلالت دارد که مصادیق «اهل‌بیت»، منحصر به «اصحاب کساء» که آخرین آنان (امام حسین(ع))، پنجاه سال پس از رحلت پیامبر(ص) به شهادت رسید، نیستند؛ بلکه چنان‌که در شماری از روایات اهل‌البیت بدان تصریح گردیده است، نُه تن از فرزندان حسین(ع) نیز بدان افزوده می‏شود.26

بر این اساس، دیدگاه برگزیده دربارة مصداق اهل‏بیت در این مقاله این است که مصداق جامع اهل‏بیت، اعم از مصداق اهل‏بیت در آیة تطهیر و مصداق اهل‏بیت در حدیث ثقلین است و همة چهارده معصوم(ع) را شامل می‏شود. بنابراین، هرگاه عبارت اهل‏بیت، به طور مطلق و بدون اضافه شدن به نام پیامبر اکرم(ص) یا ضمیری که اشاره به نام ایشان دارد، استعمال شود، معمولاً مراد از آن چهارده معصوم(ع) است و هرگاه این عبارت به صورت مضاف استعمال شود، مراد از آن تنها، عترت و ذرّیة معصوم رسول گرامی اسلام(ص) است.

پی‌نوشت‌ها: