گذار از دموکراسی به تله‌کراسی

جهانی جدید به نام سایبر

مقدمه

وقتی صحبت از فضای سایبر به میان می‌آید، دو نوع برداشت از آن وجود دارد. کسانی که اندکی با مبانی کامپیوتر آشنا هستند، ذهنشان به سمت فضایی از برنامه‌نویسی‌های پیچیده، هک، نفوذ، بدافزار‌ها و باج‌افزارها و چنین مفاهیمی می‌رود و عوام مردم نیز برداشتشان از این فضا همان فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی و اینترنت است. امّا آیا واقعا فضای سایبر در جهان امروز محدود به همین دو حوزه می‌شود؟ با کمی تأمّل متوجّه خواهیم شد که زندگی ما در ابعاد گوناگون، درگیر این فضا شده است و تنها محدود به استفاده از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی نمی‌شود. تمام تصمیم‌سازی‌هایی که هر فرد در زندگی روزمرّة خود اتّخاذ می‌کند، از یک شهروند ساده گرفته تا اصلی‌ترین پست‌های حکومتی، متأثّر از این فضا است.

ما در جهان امروز بدون آنکه متوجّه شویم، وارد یک بعد جدیدی از زندگی شده‌ایم و آن هم سبک زندگی جدیدی است که فضای سایبر بر ما تحمیل کرده است. امروز زندگی بدون استفاده از گوشی‌های هوشمند و بدون اتّصال به اینترنت، امری دشوار و حتّی تا حدّی نشدنی به حساب می‌آید. با گذر از دورة گوشی‌های هوشمند، جهان امروز در حال رفتن به سوی خانة هوشمند، شهر هوشمند و حتّی در چشم‌انداز‌هایی که نهادهای آینده‌شناسی ارائه می‌دهند، سیّارة هوشمند است.

بسیار ساده‌انگارانه است اگر بخواهیم این تغییرات را تنها با نگاه پیشرفت تکنولوژیکی بنگریم. در واقع باید گفت، درست است که این تغییرات بر بستر توسعه تکنولوژی صورت می‌گیرد، امّا بدون هدف هم نیست. اینکه شرکت‌های عظیم حوزة IT و از آنها بالاتر، حکومت‌ها در سطح جهان هزینه‌های سرسام‌آوری انجام می‌دهند تا بستری فراهم کنند تا افراد جهان هرچه بیشتر به این فضا متّصل شوند، از سر دلسوزی و حتّی کسب سود نیست؛ بلکه به دلیل ورود به عصری است که عصر اطّلاعات نام دارد و در این عصر، هر کشور و حکومتی که دست برتر در مدیریت اطّلاعات جهانی را داشته باشد، می‌تواند نه تنها بر مردم کشور خود، بر مردم جهان حکومت کند. امروز هر فرد علاوه بر اینکه شهروند کشور خود است، شهروند جهان سایبر نیز هست و از قوانینی که دولت جهانی سایبر بر این فضا می‌گذارد، پیروی می‌کند و آن‌گونه که تصمیم‌سازان این حوزه تصمیم‌گیری کنند، باید در این جهان زندگی کند.

مغز جهان و مفهوم تله‌کراسی

اچ.جی.ولز1 نویسندة آمریکایی است که رمان‌های علمی - تخیّلی او معروف است تا جایی که به او لقب «پدر داستان‌های علمی - تخیّلی» داده شده است. از جملة کارهای او می‌توان به رمان‌هایی مانند «ماشین زمان»، «مرد نامرئی» و «جنگ جهان‌ها» اشاره کرد. ولز دو کتاب معروف دیگر با نام‌های «مغز جهان» و «نظم نوین جهانی» نیز دارد که بیشتر از آنکه که رمان باشند، آینده‌پژوهی استراتژیک به حساب می‌آیند. ولز را نمی‌توان یک نویسندة سادة رمان‌های علمی - تخیّلی دانست؛ بلکه باید گفت که او یک استراتژیست انگلیسی بود که طرّاحی‌های استراتژیک خود را در قالب داستان بیان می‌نمود. کتاب «مغز جهان» که در سال 1936م. نوشته شده، در واقع گوشه‌ای از جهان امروز ما را به تصویر کشده است. در آن زمان فنّاوری ضبط بر روی نوار‌های مغناطیسی به تازگی کشف شده بود و ولز جهانی را تصوّر کرده بود که در آن بتوان تمام دانش بشری در سطح زمین را بر روی این نوار‌ها جمع‌‌آوری کرده و آن را با دیگران به اشتراک گذاشت. در واقع ولز رؤیای یک دائرة‌المعارف جهانی را در سر داشته که بتوان تمام دانش بشری را یک‌جا بر روی آن آورد و با دیگران به اشتراک گذاشت.

همین تخیّل ولز موجب شد که بشر به دنبال رقم زدن چنین موضوعی تلاش کند و در نتیجة تلاش او، امروز اینترنت را رقم زده است. البتّه باید گفت که اینترنت حتّی توانسته فرای آنچه را که ولز در سر داشت، رقم برند. به عبارت دیگر آنچه که ولز در سر آرزوی آن را داشت، امروز با نام «ویکی‌پدیا» رقم خورده است که تنها گوشه‌ای از کاربردهای ایترنت است. ولز در آن زمان جهانی را متصوّر می‌شود که تمام اطّلاعات موجود بشر در آن گرد‌آوری شده است و در واقع یک مغز برای جهان را پدید آورده است. امروز آمریکا به دنبال تحقّق رؤیای ولز است. آمریکا می‌خواهد با استفاده از شبکه جهانی اینترنت که در جهان ایجاد کرده است و با استفاده از موتور‌های جست‌و‌جویی مانند گوگل و ابرسازمان‌های نظامی‌ای، مانند «آژانس امنیت ملّی آمریکا»2 سکّان‌دار سیستم مدیریت اطّلاعات جهانی باشد. به عبارت دیگر آمریکا به دنبال این است که خود، مغز جهان باشد.

سیستم عصبی بدن را در نظر بگیرید. همان‌گونه که سیستم عصبی بدن در تمام پیکرة بدن گسترده شده است و اطّلاعات را از جای‌جای بدن ما دریافت و برای تحلیل و صدور فرمان به مغز می‌فرستد، شبکة اینترنت هم برای پیکرة بدن زمین، مانند شبکة عصبی رفتار می‌کند و تمام اطّلاعات را از جای‌جای نقاط زمین برای تحلیل و صدور فرمان به داخل آمریکا می‌برد. در واقع این پافشاری برای پیشرفت تکنولوژی در حوزة IT و اتّصال تمام کشور‌های جهان به زیرساخت ارتباطات جهانی برای تکمیل این پازل است. هریک از کشور‌های جهان به مثابه یک عضو این بدن و هریک از افراد، نقش یک سلول این بدن را بازی می‌کنند. تمام اطّلاعات باید از تک تک این سلول‌ها به مغز واحد جهان فرستاده شود تا این مغز بتواند این پیکره را کنترل کند. برای تحقّق این امر، نیاز است که نه تنها افراد، بلکه تمام اشیاء نیز به شبکه عصبی اینترنت متّصل باشند. برای همین مشاهده می‌شود که به صورت ناگهانی موضوع اینترنت اشیاء به اصلی‌ترین موضوع مقالات علمی تبدیل می‌شود تا تلاش تمام افراد علمی را در این حوزه متمرکز کند و این تکّه از پازل، در سریع‌ترین زمان خود تکمیل شود. در ادامه برای رقم خوردن چنین موضوعی نیاز

است تا تک تک افراد، در هر لحظه به اینترنت متّصل باشند؛ بنابراین فنّاوری‌های اینترنت موبایلی روز به روز گسترده‌تر می‌شود و برای اینکه این فنّاوری‌ها بتوانند پهنای باند مورد نیاز چنین حجم اطّلاعاتی را فراهم کنند، تکنولوژی 5G پا به عرصه جهان می‌گذارد. حال اگر با این دید به روند توسعة فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات نگاه کنیم، می‌توانیم جایگاه پدیده‌هایی، مانند بیت‌کوین و دیگر رمز‌ارزها را که به طور لحظه‌ای پدیدار و به سرعت در تمام جهان فراگیر می‌شوند، بهتر متوجه شویم. این جهان جدید نیاز به سیستم اقتصادی جدید دارد؛ لذا سیستم اقتصادی گذشته باید کنار گذاشته شود و سیستم اقتصاد سایبری جدید جایگزین آن شود. پس رمز‌ارزها ظهور می‌کنند.

ولز بلافاصله پس نگارش کتاب «مغز جهان» کتاب دیگری در سال 1940م. می‌نویسد به نام «نظم نوین جهانی». شاید این عبارت برای بسیاری از خوانندگان آشنا باشد. این ادبیاتی است که از سال‌ها پیش در کلام رؤسای جمهور آمریکا و رسانه‌های این کشور تکرار می‌شود. در دورة پس از جنگ جهانی دوم، این ادبیات با ایجاد نهاد‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل، صندوق بین‌المللی پول، سازمان بهداشت جهانی، سازمان جهانی غذا و دیگر نهاد‌های این‌چنینی دنبال شد و ایجاد نظم نوین جهانی از طریق ایجاد قانون‌های بین‌المللی و تعیین چهارچوب‌های یکسان برای تمام کشور‌ها پیگیری می‌شد. حال اگر کشوری تن به این نظام ندهد به راحتّی با وضع قوانین محدودیت‌زای بین‌المللی می‌توان او را کنترل کرد. اصلی‌ترین دلیل تحریم‌های ظالمانه علیه «جمهوری اسلامی ایران» نیز همین موضوع بوده است؛ چرا که ایران با انقلاب اسلامی، نه تنها این نظم را نپذیرفت، این پیام را به کشور‌های آزاده‌ دیگر هم ارسال کرد که چه طور دارند در زمینی که نظام سلطه برای آنها ایجاد کرده است، قدم برمی‌دارند.

هم‌اکنون می‌شود گفت که تقریباً این نقشة نظام سرمایه‌داری برای بسیاری از کشور‌ها رو شده است و دیگر آمریکا آن‌طور که می‌خواهد، نمی‌تواند با استفاده از این سیستم، فرمان‌روایی خود بر جهان را داشته باشد. مضاف بر این موضوع، در مدل نظم جهانی با استفاده از ایجاد نهاد‌های جهانی، کنترل به صورت خالص در اختیار آمریکا نیست و کشور‌های دیگر نظام سلطه، مانند اعضای 5+1 هم بخشی از این سکان را در دست دارند و برای ایجاد فشار به یک کشور باید بتوان این کشور‌ها را نیز هم‌راستا کرد. رمز فرمانروایی در این مدل یک کلمه است: «دموکراسی». نظام سلطه با تعریف این کلمه در واقع تمام کشور‌های جهان را وارد این زمین بازی کرده است. با استفاده از این حربه هر کشوری را که می‌خواهد به این متّهم کند که مخالف دموکراسی است تا به آن فشار بیاورد یا به بهانة ایجاد دموکراسی در آن، دست به حملة نظامی به آن کشور می‌زند؛ مانند کاری که آمریکا و انگلیس با «عراق» و «افغانستان» کردند. حال در سال‌های اخیر دیگر حربة دموکراسی جواب‌گو نیست و در نظم نوین سایبرنتیک جهانی، «تله‌کراسی» مطرح شده است. تله‌کراسی (Telecracy) یعنی اعمال قدرت و حکمرانی از راه دور؛ یعنی آنچه امروز در شبکه‌های اجتماعی آن را مشاهده می‌کنیم؛ یعنی ارسال سبک زندگی از طریق اینترنت به کشور‌های دیگر و کنترل مردم یک کشور بدون حضور فیزیکی در آن. هر زمان که مردمان یک کشور به سبک زندگی‌ای که شما برایشان تعریف کردید زندگی کنند، در واقع شهروند حکومت شما هستند؛ حتّی اگر در یک کشور دیگر باشند. در واقع نظام سرمایه‌داری در این بازی جدید به دنبال این است که سبک زندگی آمریکایی را با استفاده از فضای سایبر، جهانی کند و از این طریق بتواند بر تمام مردم جهان کنترل داشته باشد.

در راستای تحقّق این هدف، دیگر نهاد‌های بین‌المللی گذشته که در بالا نام برده شد، کاربرد ندارند و باید نهاد‌های جدید بین‌المللی تعریف شود تا قواره‌ای جدید برای ایجاد نظم نوین سایبرنتیک جهانی ایجاد کنند که از جملة آنها می‌توان به نهاد‌هایی، مانند ITU ،IANA ،ICANN و از این قبیل اشاره کرد. این نهاد‌ها در قالب سند‌هایی، مانند سند «اهداف توسعة هزاره»3 و «اهداف توسعة پایدار»،4 زمینه را برای ایجاد این حکمرانی جدید فراهم می‌کنند که در ادامه به نمونه‌ای از آن اشاره خواهیم داشت.

اسناد «اهداف توسعة هزاره» و «اهداف توسعة پایدار»

این دو سند اسناد بالادستی و جهانی سازمان ملل هستند که در راستای شکل‌دهی و قالب‌بندی تمام کشورهای جهان در یک ‌شکل و قالب خاص تنظیم شده‌اند. بعد از جنگ جهانی دوم نظام سلطه تصمیم به راه‌اندازی سازمان‌های جهانی کرد تا با استفاده از بازوی حقوقی و تصویب قانون‌های جهانی، بتواند نظم نوینی در جهان ایجاد نماید. سازمان ملل یکی از این سازمان‌ها است که با هدف ایجاد یک یونیفرم واحد برای جهان تأسیس شده است تا با قوانین جهانی، بتواند ساختار کلّی کشورها را یک‌شکل کند تا حکمرانی جهانی آسان‌تر رقم بخورد. همان‌طور که در یک پادگان نظامی، در یک مدرسه، در یک شرکت یا حتّی در یک تیم فوتبال اعضا دارای یک یونیفرم یکسان هستند و از یک سری قواعد و قوانین خاص پیروی می‌کنند، کشورهای جهان نیز باید دارای یک یونیفرم جهانی بوده و بر اساس قواعد جهانی کار کنند تا مدیریت جهان راحت‌تر رقم بخورد.

این دو سند برای چنین منظوری نوشته شده‌اند. این اسناد در بازه‌های 15 ساله

تدوین می‌شوند و اهدافی را که کشورهای جهان باید در این بازه به آن برسند، مشخص می‌کنند. همچنین سازوکارهای نظارتی نیز وجود دارد تا از پیاده‌سازی آنها اطمینان حاصل شود. سند «اهداف توسعة هزاره» که به صورت اختصار با MDGs معرفی می‌شود، در بازة سال‌های 2000 تا 2015م. و هم‌زمان با وارد شدن به هزارة دوم جهان نوشته شده و از همین‌رو هم اهداف توسعة هزاره نام‌ گرفته است. در واقع بعد از گذشت هزار سال از تاریخ غرب (میلاد حضرت مسیح(ع))، اهداف هزارة بعدی که غرب برای جهان در نظر دارد، در قالب این اسناد پایه‌گذاری می‌شود. این تغییرات در هشت هدف اصلی غذا، تحصیل، برابری جنسیتی، کاهش مرگ‌ومیر کودکان، سلامت مادران، بهداشت و درمان، محیط‌زیست و همکاران جهانی، تنظیم و تدوین شده است.