رجعت؛ بازگشت به دنیا در عصر ظهور (۱)

جایگاه رجعت در آموزه‌های اسلامی

به اعتقاد شیعیان، پیش از برپایی قیامت كبرا و هم‌زمان با ظهور امام مهدی(عج)، گروهی از مؤمنان و پرهیزكاران پاك‌سرشت و جمعی از كافران و منافقان زشت‌طینت، پس از مرگ زنده می‌شوند و بار دیگر به دنیا باز می‌گردند تا سرانجام اعمال نیك و بد خود را دریابند و حاكمیت نهایی دولت حق را مشاهده كنند. در آموزه‌های شیعی از این رویداد با عنوان «رَجْعَت» یاد می‌شود.

در این مقاله به اختصار به بررسی معنا و مفهوم رجعت و جایگاه آن در آموزه‌های اسلامی می‌پردازیم.

1. معنای لغوی و اصطلاحی رجعت

«رجعت» از نظر لغوی، مصدر «مرّه»1 از ماده «رجوع» و به معنای «یك بار بازگشت» است.2 این واژه در علوم مختلفی همچون فقه، كلام، عرفان، نجوم و جامعه‌شناسی به كار می‌رود و در هر علمی، معنای خاصّ خود را دارد.3 در اصطلاح اهل كلام، رجعت به معنای بازگشت به دنیا پس از مرگ و پیش از رستاخیز است كه این، همان معنای مورد نظر ماست.

گفتنی است، برخی اهل لغت نیز رجعت را به بازگشت دنیا پس از مرگز معنا كرده‌اند.4

شیخ مفید(ره) در تعریف این اصطلاح كلامی می‌نویسد:

خداوند گروهی از مردگان را به همان صورتی كه درگذشته بودند، به دنیا باز می‌گرداند و گروهی را عزیز و گروهی را خوار می‌كند و اهل حق را بر اهل باطل و ستم‌دیدگان از اهل حق را بر ستمگران چیره می‌گرداند. این رویداد در هنگام قیام مهدی آل محمّد - بر ایشان درود باد - رخ خواهد داد.5

دیگر دانشمندان شیعه نیز در كتاب‌های خود تعاریفی مشابه از این واژه ارائه داده‌اند.6 از تعریف یادشده چند نكته به دست می‌آید:

الف) رجعت‌كنندگان با همان بدن مادّی و به همان صورتی كه پیش از آن داشتند، به دنیا برمی‌گردند؛

ب) رجعت عمومی نیست و تنها گروهی از مردگان، چه اهل حق و چه از اهل باطل، رجعت خواهند كرد؛

ج) رجعت در عصر ظهور امام مهدی(عج) رخ می‌دهد؛

د) فلسفة رجعت، عزیز گردانیدن اهل حق و خوار كردن اهل باطل و چیره‌ساختن ستم‌دیدگان بر ستمگران است.

دربارة این نكات در ادامه بیشتر سخن خواهیم گفت.

باید دانست كه در ادبیات عرب و در متون روایات، ادعیه و زیارت، از رجعت با تعابیری چون «كرّه»7 و «ایاب»8 - به معنای بازگشت - نیز یاد شده است.

2. جایگاه رجعت در آموزه‌های شیعی

همة دانشوران بزرگ شیعه، اعتقاد به رجعت را از ویژگی‌های پیروان امامان معصوم(ع) برشمرده و پیروی از مذهب تشیّع و اعتقاد به رجعت را ملازم یكدیگر دانسته‌اند.

در اینجا برای روشن‌تر شدن موضوع، به عبارت‌های چند تن از بزرگان علمای شیعه به عنوان نمونه اشاره می‌كنیم.

شیخ صدوق(ره) در كتاب «الإعتقادات» در این زمینه می‌نویسد: عقیدة ما دربارة رجعت این است كه آن حق است [و قطعا به وقوع می‌پیوندد]... ایشان پس از بیان شواهد قرآنی متعدّدی دربارة رجعت می‌نویسد:

رجعت در امّت‌های پیشین هم وجود داشته است. پیامبر اسلام - درود و سلام خدا بر او باد - فرمودند: «همة آنچه در امّت‌های پیشین رخ داده است، بی‌هیچ كم و كاست و با كمترین تفاوت در این امّت هم رخ می‌دهد... .» بنا بر این اصل، در این امّت هم رجعت رخ خواهد داد.9

شیخ مفید(ره) نیز در پاسخ پرسشی دربارة رجعت می‌نویسد:

این موضوع [اعتقادی] از ویژگی‌های خاندان محمّد(ص) است و قرآن نیز بر آن گواهی می‌دهد.10

شیخ طوسی(ره) پس از بیان موضوع رجعت می‌نویسد:

روایات متواتر و آیات [قرآن] بر این موضوع دلالت دارند و خداوند تعالی می‌فرماید: «و آن روزی كه از هر امّتی گروهی را محشور می‌گردانیم.»11 پس اعتقاد به رجعت واجب است.12

سیّدمرتضی(ره) در پاسخ كسانی كه دربارة حقیقت رجعت از ایشان پرسیده بودند، پس از بیان مفهوم رجعت دربارة دلایل و مستندات آن می‌گوید:

راه اثبات آن، اجماع امامیه بر وقوع این رویداد است. آنها در این زمینه هیچ اختلافی ندارند.13

شیخ حرّ عاملی(ره) در كتاب خود، اجماع طایفة امامیه را یكی از دوازده دلیل درستی رجعت دانسته است و در بیان یكی از مؤیّدات این اجماع می‌نویسد:

یكی دیگر از اموری كه دلالت بر این اجماع می‌كند، فزونی نویسندگانی است كه روایات مربوط به رجعت را در كتاب‌های مستقل یا غیرمستقل گرد آورده‌اند... كه تعداد آنها از هفتاد كتاب تجاوز می‌كند؛ كتاب‌هایی كه علمای بزرگ امامیه، همچون ثقة‌الاسلام كلینی، رئیس محدّثان، ابن بابویه، رئیس طایفه [امامیه]، ابوجعفر طوسی، سیّدمرتضی، نجاشی، كشی، عیاشی، علی بن ابراهیم، سلیم هلالی، شیخ مفید، كراجكی، نعمانی و... آنها را تألیف كرده‌اند.14

علّامه مجلسی(ره) بیش از پنجاه تن از عالمان شیعه را نام می‌برد كه اصل رجعت را پذیرفته و روایات مربوط به آن را در كتاب‌های خود آورده‌اند.15 ایشان در این‌باره می‌نویسد:

[اعتقاد به] رجعت در تمام دوره‌ها مورد اجماع شیعه و مانند خورشیدی كه در میانة روز می‌درخشد، در میان آنها مشهور بوده است، تا آنجا كه این موضوع را در اشعار خود می‌آوردند و به این موضوع در برابر مخالفان خود در همة مناطق استدلال می‌كردند. مخالفان شیعه نیز همواره به خاطر این موضوع بر آنها خرده می‌گرفتند.16

با توجّه به عبارت‌های یادشده، قاطعانه می‌توان گفت موضوع رجعت از دیدگاه عالمان بزرگ شیعه، امری مسلّم و قطعی بوده و در همة ادوار تاریخ شیعه، بر اعتقاد به رجعت به عنوان یكی آموزه‌های تردیدناپذیر مكتب اهل‌بیت(ع) تأكید شده است.17

البته باید توجّه داشت كه اعتقاد به رجعت یكی از اصول دین و در مرتبه اعتقاد به توحید، نبوّت و معاد نیست؛ بلكه یكی از ضروریّات مذهب تشیّع است.18

3. جایگاه رجعت در آموزه‌های اهل سنّت

برخلاف شیعیان، اهل سنّت به رجعت - به معنای یاد شده - اعتقاد ندارند و اساساً منكر این موضوع هستند. این در حالی است كه آنها در كتاب‌های خود روایات زیادی را در مورد زنده شدن مردگان به دست پیامبر اكرم(ص) و غیر ایشان نقل كرده‌اند.

در كتاب‌های اهل سنّت مطلب قابل توجّهی دربارة رجعت - به ویژه به معنایی كه در روایات امامان اهل بیت(ع) آمده است - وجود ندارد؛ مگر در مقام بیان آرای شیعیان در این موضوع و خرده گرفتن بر آنها. البتّه ایشان روایاتی را كه دربارة بازگشت مردگان به زندگی دنیاست، نقل كرده و این‌گونه روایات را منكر نشده‌اند؛ بلكه آنهارا جزو معجزه‌ها و كرامت‌ها دانسته‌اند. ابن ابی دنیا ابوبكر عبدالله بن محمّد بن عبید بن سفیان اموی قرشی (درگذشته به سال 281ه‍ .ق.) كتابی در این زمینه با عنوان من عاش بعد الموت (كسانی كه بعد از مرگ زنده شدند) تألیف كرده است كه در سال 1987م. همراه با تحقیق از سوی دارالكتب العلمیه بیروت منتشر شده است.

ابونعیم اصفهانی در «الدلائل» و سیوطی در «الخصائص» بابی را به معجزات پیامبر خدا - درود خدا بر او و خاندانش باد - در زنده كردن مردگان، اختصاص داده‌اند. ماوردی و قاضی عیاض نیز برخی معجزات آن حضرت در زنده كردن مردگان را روایت كرده‌اند. همچنین سیوطی كرامت‌هایی را در زمینة زنده كردن مردگان از غیر پیامبر نقل كرده است.19

اعتقاد به رجعت، نزد اهل سنّت امری زشت و ناپسند تلقّی می‌شود و مؤلّفان كتاب‌های رجال حدیث این طائفه، اعتقاد به این موضوع را از جمله اموری دانسته‌اند كه موجب خدشه‌دار شدن شخصیت راوی و پذیرفته نشدن روایات او می‌گردد. عالمان جرح و تعدیل آنها پیوسته كسانی از بزرگان راویان و محدّثان شیعه را كه راهی برای خدشه در راستگویی، پرهیزكاری و امانتداری آنها نیافته‌اند، با این جمله كه او اعتقاد به رجعت دارد، رد كرده‌اند. برای نمونه می‌توان به جابر بن یزید جعفی اشاره كرد كه بیشتر عالمان جرح و تعدیل اهل سنّت او را راستگو و مورد اعتماد در حدیث دانسته‌اند؛ با این حال برخی علمای اهل سنّت، او را به دلیل اعتقاد به رجعت، متّهم به دروغ‌گویی كرده و دیگران را از نوشتن حدیث او برحذر داشته‌اند.20

4. رجعت در آثار اسلامی

با توجّه به جایگاه برجستة رجعت در آموزه‌های شیعه، عالمان و محدّثان این مذهب از دیرباز به این موضوع توجّهی ویژه داشته و كتاب‌ها و رساله‌های متعددی در این زمینه تألیف كرده‌اند كه متأسّفانه بسیاری از آنها در گذر زمان از بین رفته و تنها نامی از آنها در كتاب‌های رجال و فهرست باقی مانده است.21

شیخ آقابزرگ تهرانی در كتاب خود، 30 كتاب را كه در ادوار مختلف، در زمینة رجعت نوشته شده‌اند، معرفی كرده است.22

برخی از مهم‌ترین كتاب‌های نوشته شده در زمینه رجعت كه منتشر شده و اكنون در اختیار ماست، عبارتند از:

الف) «الرجعة»، اثر میرزا محمّد مؤمن بن دوست محمّد حسینی استرآبادی (شهید به مكّه در سال 1088ه‍ .ق.)، تحقیق: فارس حسّون كریم، چاپ دوم، قم، انوارالهدی، 1417ه‍ .ق. در این كتاب پس از مقدمه‌ای كوتاه در زمینة لزوم رجوع به امامان در همة امور و تسلیم شدن در برابر آنها، بیش از صد روایت در زمینة موضوع رجعت آمده است.

ب) «الإیقاظ من الهجعة بالبر‌هان علی الرجعة»،23 شیخ محمّد بن حسن حرّ عاملی (متوفّای 1104ه‍ .ق.)، تصحیح: سیّد‌هاشم رسولی محلّاتی، ترجمه: احمد

جنّتی، قم، مطبعة العلمیة، [بی‌تا].

در این كتاب كه در سال 1075ه‍ .ق. تألیف شده است، بیش از 170 روایت، ده‌ها آیه و دلایل و قرائن دیگر برای اثبات رجعت اقامه شده است.

ج) «رجعت»، محمّدباقر مجلسی (متوفّای 1110 ه‍. ق)، با مقدمه و تصحیح و حواشی: ابوذر بیدار، چاپ دوم، تهران، رسالت قلم، 1370.

در این كتاب كه به زبان فارسی نگاشته شده است، چهارده روایت در زمینة ظهور امام مهدی(عج) و موضوع رجعت، ارائه شده است.

گفتنی است علّامه مجلسی(ره) در كتاب بحار الأنوار نیز به تفصیل به موضوع رجعت پرداخته و حدود دویست روایت در این زمینه نقل كرده است.24

د) «الشیعة و الرجعة: كتاب علمي، تاریخي، ادبي، اخلاقي یتضمن فیه بحثا تحلیلیا تحقیقیا عن الرجعة مفصلاً»، محمّدرضا طبسی نجفی (متوفّای 1405ه‍. ق)، چاپ اوّل، نجف اشرف، المطبعة الحیدریه، 1375ه‍ .ق.

در این كتاب پس از بیان مباحث مقدّماتی، در ضمن چند فصل، جایگاه رجعت در قرآن، ادعیه، زیارات، اجماع فق‌ها و كلمات بزرگان بررسی شده است.

در نخستین فصل این كتاب، 174 آیه كه در روایات، به موضوع رجعت تأویل یا تفسیر شده‌اند، به همراه روایات مربوط ارائه شده است.

پی‌نوشت‌ها: