آیندة کودکان ایرانی و مشارکت نوجوانان در فضای مجازی

احسان مرزبان / احد رضاییان

این پژوهش به دنبال شناسایی و شرح سناریوهای باورپذیر و محتمل دربارة حضور آیندة کودکان در فضای مجازی از دیدگاه آینده‌پژوهی است. دسترسی کودکان و نوجوانان به اینترنت و فناوری‌های مبتنی بر شبکه, به طور فزاینده‌ای در حال رایج شدن است. بنابراین شرح عوامل کلیدی و عدم قطعیت‌های مؤثّر بر این پدیده, نیازمند بینش جامعی از روندهای جاری و نوظهور و تغییر محرّک‌ها می‌باشد. یافته‌های این مطالعه درک جامع‌تری از آینده‌های قابل باور ارائه می‌کند و در عین حال, بر اهمّیت درگیر کردن و پرداختن به منافع مخاطبان و نیازهای همة ذی‌نفعان اجتماعی در طرّاحی راهبردهای‌ مرتبط و گسترش افق دیدگاه تصمیم‌گیرندگان به سمت گزینه‌های جایگزین آینده تأکید دارد.

مقدّمه

اینترنت بیش از هر زمان دیگری به ابزاری حیاتی برای مشارکت اجتماعی و فرصت‌های کودکان در دنیای امروز و آینده تبدیل شده است و آنان به طور قابل توجّهی تحت تأثیر دسترسی به اینترنت قرار گرفته‌اند. تحقّق و درک مهارت‌های جدید، امکانات ارتباطی جدید و به ویژه دسترسی به داده‌ها و خدمات برخط, به قدری مهم شده است که بسیاری از دولت‌های ملّی به طور رسمی حقّ دسترسی به اینترنت را به عنوان حقوق بشر به رسمیت شناخته‌اند.1 در طول زمان، پیشرفت‌های فناوری با تغییرات اجتماعی بی‌سابقه و سریع در هم تنیده می‌شوند: اینترنت پرسرعت، پهنای وسیع‌تر باند و افزایش چشمگیر ضریب نفوذ اینترنت تلفن همراه (حدود 99٪ در کشورهای OECD از جملة این پیشرفت‌ها است.

فناوری‌های جدید تغییرات اساسی در زندگی کودکان قرن بیست و یکم, به عنوان کاربران اصلی خدمات برخط و دیجیتالی نوظهور ایجاد کرده است. بسترهای (پلتفرم‌های) دیجیتال به بخشی از روند طبیعی رشد و توسعة ذهنی کودکان در سنین پایین تبدیل شده‌اند. در نتیجه، فضای مجازی (و صنعت رسانه و سرگرمی) به طور فزاینده‌ای بر فعّالیت‌های ما در ارتباط با رشد، یادگیری، بازی و تعامل با فرزندانمان تأثیر می‌گذارد.4 با این حال, مسائلی مانند امنیت، قابلیت اطمینان و حمایت از کودکان در فناوری‌های برخط و دیجیتال در سطح جهانی مورد توجّه قرار می‌گیرد و ایجاد راهبرد‌های مؤثّر در این زمینه, مستلزم نگرش و رویکرد فعّال به جای منفعل آن است.

در «ایران»، استفاده از رایانه و فناوری‌های دیجیتال بخش قابل توجّهی از اوقات

فراغت کودکان را به خود اختصاص داده است.5 به‌رغم مزایای فضای مجازی و فناوری‌های مرتبط (از جمله یادگیری، همکاری و تعامل)، خطرات بالقوّه و واقعی برای کودکان در فضای مجازی نیز وجود دارد که باید توسط همة ذی‌نفعان مورد توجّه و مشارکت قرار گیرد.6 درحقیقت، فضای مجازی را باید در درجة اوّل, از دو دیدگاه فرصت‌ها و تهدیدها نگریست و این یک نگرش پذیرفته شده در بسیاری از کشورهای جهان است.

نتایج مطالعات نشان داده است که سیاست‌گذاران فضای مجازی کشور, به ویژه برای کودکان و نوجوانان (0 تا 16 سال) با چالش‌های مختلفی در تدوین برنامه‌های مناسب و راهبردهای پایدار برای مقابله با تغییرات در حال ظهور و پیچیدگی‌های درونی مشارکت کودکان در فضای مجازی مواجه هستند.7 آیندة مشارکت کودکان در فضای مجازی تحت تأثیر عوامل کلیدی و عدم اطمینان است. هرگونه تدوین و تصمیم‌گیری راهبردها مستلزم بینشی جامع از روندهای جاری و نوظهور و محرّک‌های تغییر و دستیابی به یک درک جامع از گزینه‌های جایگزین (سناریوها و تصاویر احتمالی آینده) می‌باشد. بنابراین رویکرد نظری آینده‌پژوهی برای این پژوهش, برای گزینه‌های سازگار و پایدار در قالب سناریوهای منسجم در زمینة تحقیق انتخاب شده است.

بر این اساس، پژوهش حاضر سعی در شناسایی روندهای حیاتی و فناوری‌های نوظهور در این حوزه دارد. سپس، علاوه بر شناسایی نیروهای محرّک و عدم قطعیت‌های مؤثّر بر مشارکت کودکان در فضای مجازی، سناریوهای سازگار و پایدار (ممکن‌تر) مشارکت کودکان آینده شناسایی و در افق پانزده ساله تشریح می‌شود. این افق آن‌قدرها که انتظار می‌رود نزدیک نیست، تغییرات قابل توجّه بعید به نظر می‌رسد و در عین حال آن‌قدر دور نیست که تصوّْر آن را سخت کند. بر این اساس، افق 15 ساله در هیئت کارشناسی مناسب در نظر گرفته شد. علاوه بر این، روابط بین عوامل کلیدی (از نظر تأثیر / وابستگی) تجزیه و تحلیل می‌شود. در نهایت، توصیه‌های راهبردی برای آماده شدن برای تغییرات آتی و همچنین جهت دهی به آن تغییرات در این مطالعه ارائه شده است.

با این حال، روندهای اجتماعی نوظهور مانند مخاطبان جوان‌تر و کاهش سنّ دسترسی برخط، به رسمیت شناختن اینترنت به عنوان یک حق و شاخصة رفاه و گوناگونی تجربة کاربر از طریق فضای مجازی، مستلزم نظارت مداوم بر تغییرات و تلاش فراگیر برای ایجاد ارزش افزوده برای طیف وسیع‌تری از مخاطبان جوان و خانواده‌های آنها8 می‌باشد. در این راستا, صنعت سرگرمی و رسانه در دنیا دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. در حال حاضر فعّالان فضای مجازی بر ایجاد جذّاب‌ترین و متقاعدکننده‌ترین تجربه‌ها برای کاربران و مخاطبان تمرکز دارند. این هدف اصلی رشد و راهبردهای‌های سرمایه‌گذاری است، به ویژه در زمینه‌های مرتبط با کودک, از جمله یادگیری، سرگرمی و اوقات فراغت است. در این مسیر، استفاده از قابلیت‌های فناورانه در این تلاش‌ها محوری است.9 فناوری به طور اجتناب ناپذیری با تحوّلات فضای مجازی پیوند مقیّد شده‌ای دارد.

گزارش چشم‌انداز صنعت رسانه و فناوری جهانی در سال 2017 م.، هشت مورد از فناوری‌های نوظهور حیاتی در رسانه و سرگرمی را فهرست می‌کند که تقریباً همه مبتنی بر توسعة فضای سایبری هستند . شناخت این نوآوری‌های نوظهور پیش‌شرط طرّاحی و توسعة هر گونه تصویری از آیندة حضور کودکان در فضای مجازی است.

این هشت مورد به شرح زیر است:

1. Artificial intelligence.

2. Cloud computing.

3. Block Chain.

4. Big Data and Data Analysis.

5. Access, not ownership.

6. Cyber security.

7. Augmented and virtual reality.

8. IOT.

شرکت‌های تجارت الکترونیک سرمایه‌گذاری زیادی در قطعات و دستگاه‌های هوشمند، از جمله افزایش قابلیت هدایت صوتی آنها انجام داده اند؛ بنابراین واضح است که روندهای نوظهور فناورانه، همچنین گرایش‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، تأثیر زیادی بر آیندة مشارکت کودکان دارد. به طور کلّی، نرخ سریع و غیرقابل پیش‌بینی تغییرات جهانی، عدم قطعیت‌های آینده را به‌شدّت افزایش می‌دهد و عدم قطعیت‌های بیشتر به معنای امکان بیشتر جایگزین‌های گوناگون است.10 در سناریوی مبتنی بر آینده‌نگاری، این روندها و عوامل نقش مهمّی در ایجاد آینده‌های جایگزین دارند.

یافته‌ها

شناسایی 28 عامل مؤثّر در مشارکت آیندة کودکان در فضای مجازی خروجی این فرآیند تحقیق بوده که به شرح زیر است:

1. دسترسی خانواده و کودک به فضای مجازی؛

2. سطح سواد فضای مجازی؛

3. تجهیزات، پهنای باند و ارزش خدمات؛

4. میزان و سطح فیلتر؛

5. درآمد سرانة خانوار؛

6. جذّابیت و سهولت دسترسی به فناوری‌های جدید؛

7. امنیت و تهدیدات سایبری؛

8. نقش تربیتی والدین؛

9. کاهش اعتماد بین خانواده‌ها؛

10. فروپاشی روابط اجتماعی؛

11. فردگرایی جهانی؛

12. رشد سازمان‌های غیردولتی؛

13. دیجیتالی شدن؛

14. کاهش هزینه‌های تولید و خدمات تحویلی و محتوا؛

15. نسبی‌گرایی ارزش‌ها؛

16. افزایش آگاهی و دانش عمومی؛

17. تغییر در هوش اجتماعی؛

18. هویّت مجازی در آینده؛

19. نقش ساختارهای دولتی؛

20. فناوری اطّلاعات مبتنی بر هوش مصنوعی؛

21. تغییر در ذائقة نسل‌های جدید؛

22. گسترش تنوّع فرهنگی (جهانی شدن)؛

23. تلاش دولت برای نظم بخشیدن به فضای مجازی؛

24. کاهش منابع بیولوژیکی و طبیعی؛

25. میزان سرمایه‌گذاری در فناوری‌های فضای مجازی؛

26. محدودیت‌های فنّی و مشکلات زیرساختی کشور؛

27. ثبات اقتصادی فضای مجازی کودکان؛

28. تصویر ذهنی خانواده‌ها از رشد فرزندانشان؛

این 28 عامل به هیئت کارشناسان پژوهشی، اعمّ از مدیران و مخاطبان حرفه‌ای فضای مجازی از رشته‌های مختلف ارائه شده است.

نتیجه گیری

آیندة کودکان در فضای مجازی یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها و موضوعات مطرح شده در فضای مجازی است. تولید محتوای جذّاب برای کودکان، نظارت بر رفتار برخطّ کودکان، اتّخاذ راهبرد‌های مناسب شبکه‌سازی و هماهنگی فعّال با رشد سریع فناوری‌های مؤثّر، از جملة این موضوعات است. در این پژوهش, سعی بر آن شده است تا سناریوهای احتمالی مشارکت کودکان در آینده با فضای مجازی را شناسایی، بررسی و با استفاده ازدیدگاه ترکیبی شامل ابزارهای کیفی (مصاحبه و هیئت متخصّص) و ابزارهای کمّی/کیفی (پرسشنامه، سناریو ،نرم افزار Wizard و نرم افزار Micmac) را توسعه دهیم.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، پنج متغیّر «سطح دسترسی کودک و خانواده به فضای مجازی»، «تصویر ذهنی خانواده‌ها از رشد فرزندانشان»، «سرمایه‌گذاری در فناوری‌های فضای مجازی»، «تلاش دولت برای تنظیم فضای مجازی» و «درآمد سرانة خانواده‌ها»، به طور کلّی بیشترین تأثیر و بیشترین عدم اطمینان را در تعیین آیندة نظام دارند.

هر یک از سناریوهای آینده را می‌توان با تغییر این نیروهای محرّک محقّق کرد. هم زمان، چهار متغیّر، شامل «جذّابیت و دسترسی به فناوری‌های جدید»، «سطح سواد سایبری»، «دیجیتال‌سازی و مجازی‌سازی وظایف» و «تغییر ذائقه و سبک زندگی نسل‌های جدید» متغیّرهایی هستند که می‌توانند تحت تأثیر قرار گیرند. بنابراین این متغیّرها در شکل‌دهی به تحوّلات و سناریوهای آتی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند و پیدایش هر جایگزینی برای آینده، به نحوة تعامل بازیگران با این عوامل بستگی دارد.

به عنوان یک نتیجه‌گیری راهبردی، تحقّق سناریوی بهینه برای آیندة کودک در فضای مجازی نیازمند توجّه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان به عوامل سازنده‌ای است که اصلاح آنها می‌تواند به تغییر عمدة سامانه کمک کند. در این راستا، از دیدگاه کارشناسان، شاخص‌هایی، مانند «سیاست امنیت سایبری دولت»، «وضعیت دسترسی به شبکه»، «تعامل با دنیای وب» و «توانایی مشارکت کاربران در تدوین سیاست‌ها و تولید محتوا» شاخص‌های کلیدی راهبردی هستند.

نحوة شکل‌گیری این شاخص‌ها در پیمودن مسیر تحوّلات (توسعه‌ها) آینده و کسب آمادگی برای رویارویی با این تحوّلات بسیار مؤثّر خواهد بود.

با این حال، محرّک‌های اجتماعی و فناوری در حال تغییر هستند و تنها راه برای همراهی موفّقیت آمیز با این تغییرات، یک رویکرد فعّالانه (برای انطباق، تغییر، یا تجهیز) است. لازم به یادآوری است که مطالعات آینده- حدّاقل در رویکرد تشریحی - تلاش برای جایگزینی، تهیّه و گسترش تصاویر پیش روی آینده در زمینة تحقیق خواهد بود. به طور ویژه، موضوع درگیر شدن کودکان در فضای مجازی, ارتباط مستقیمی با ادراکات جامعه و حریم خصوصی خانواده و هر گونه رفاه در آینده بستگی به انطباق و هم‌سو کردن اقدامات تصمیم گیرندگان با نیازها و علایق واقعی مخاطبان مختلف (یعنی خانواده‌ها) دارد، مخاطبانی که به سرعت و به راحتی به توانایی‌های فناوری جهان، ابزارهای رسانه‌ای جدید و انتخاب‌های مبتنی بر فناوری بیشتر مجهّز شده اند.

بنابراین توصیة راهبردی این پژوهش، تلاش برای افزایش آگاهی خانواده‌ها دربارة نقاط قوّت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای فضای مجازی برای کودکان و در عین حال هم‌سو کردن منافع مدیران و تصمیم‌گیرندگان در نهادهای مسئول با خواسته‌ها و نیازهای طیف وسیع و گوناگون مخاطبان فضای مجازی (با علایق، سوابق و ایده‌های مختلف) است.

همچنین دومین توصیة راهبردی به طور خاص بر نقش فناوری‌ها در این حوزه و اهمّیت همگام سازی با فناوری‌های نوظهور برای حفظ قدرت رقابتی در یک محیط بسیار پیچیده و ایجاد اعتماد و ایجاد ارزش برای مخاطبان (خانواده‌ها، جوانان، نوجوانان و... فرزندان) تمرکز دارد.

در نهایت، هر تلاش مطالعاتی آینده برای سناریوی تحوّل و توسعه, در نهایت تلاشی کاهش‌گرایانه در مقایسه با پیچیدگی‌ها و تضادهای دنیای واقعی خواهد بود؛ با این حال، صرفاً شناسایی مؤلّفه‌های تأثیرگذار، عدم قطعیت‌های حیاتی و تصاویر احتمالی از آینده، می‌توانند زمینة مناسبی را برای تصمیم‌گیران برای مواجهه با واقعیت چندلایه، تغییرات در حال ظهور و تعاملات پیچیده فراهم کنند. در نتیجه, بستری برای انتخاب و اتّخاذ استراتژی‌ها و اولویت‌ها می‌شود.

در صورت تمایل به مطالعة روش تحقیق مقالة فوق می‌توانید به مقالة اصلی که به زبان انگلیسی است، به نشانی: https://jcss.ut.ac.i مراجعه کنید.

پی‌نوشت‌ها: