علی بن حسین بن موسوی بابویه قمی

سوانح احوال و معرفی آثار مولفان و مصنفان نام آور فرهنگ مهدوی

علی بن حسین بن موسوی بابویه قمی

محدّث، عالم، فقیه و دانشمند مورد اطمینان، ابوالحسن علی بن حسین بن موسوی بابوِیْه، از علمای امامیّه در زمان غیبت صغرا است که در دوران حیات مبارک امام حسن عسکری(ع) (اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری قمری) زندگی می‌کرده است. وفات او را 323ه‍ .ق. نوشته‌اند. کنیه‌اش ابوالحسن و مشهور به ابن بابویه و صدوق اوّل بوده است.

شرح حال

ابن بابویه قمی در «قم» چشم به جهان گشود و به حیات علمی و معنوی خویش ادامه داد.

از تاریخ ولادت وی اطّلاع دقیقی در دست نیست؛ ولی با توجّه به نامه‌ای که از امام حسن عسکری(ع) دریافت کرده و در آن نوشته از او تجلیل شده است، حاکی از منزلت علمی و فقهی این محدّث بزرگ شیعی در عصر امامت امام یازدهم(ع) دارد. بنابراین در سال شهادت امام عسکری(ع)، یعنی سال 260 ه‍ .ق.، حدّاقل بیست بهار از عمر خود را سپری کرده است و سال‌روز تولّد وی ممکن است از سال 235 ه‍ .ق.، به بعد باشد. طبق آنچه در منابع و کتاب‌های معتبر آمده است، او با بعضی از بزرگان علمای شیعه, همچون جناب محمّد بن یعقوب کلینی (متوفای 329 ه‍ .ق.) هم عصر بوده و همچنین در زمان غیبت صغرا در عهد نیابت خاصّة حسین بن روح می‌زیسته است.

بابویه، نام جدّ بزرگ او، یک نام کهن ایرانی است که در روزگار پس از ظهور اسلام نیز افرادی به این نام خوانده می‌شدند. این کلمة فارسی، مرکّب از باب (پدر) و ویه (گونه ـ مانند) است؛ یعنی پدرگونه یا پدر مانند؛ مثل سیبوِیه که به معنای سیب‌گونه یا سیب‌مانند است. شاید در استعمال کهن به مرشد و استاد، بابویه گفته می‌شده است.

ابن بابویه بیشتر به فرزندش ابوجعفر محمّد بن علی، معروف به شیخ صدوق (متوفای 381 ه‍ .ق.) گفته می‌شود؛ ولی پدر و فرزند دیگرش، ابوعبدالله حسین بن علی نیز بدین کنیه شهرت داشته‌اند؛ لیکن پسرش به شیخ صدوق و خود به علی بن بابویه مشهور است.

علی بن بابویه، پدر شیخ صدوق، مؤسّس و سلسله‌جنبان خاندان ابن بابویه قمی است که از نسل پاک او مردان دانشور و پارسایی تا اواخر قرن ششم هجری قمری, یکی پس از دیگری قامت برافراشته‌اند.

این عالم بزرگ و وارسته در قم مغازه‌ای داشت و در کنار کارهای علمی، به کسب و کار می‌پرداخت و با درآمد آن, مخارج زندگی خویش را تأمین می‌کرد.

مقام زیارت و دیدار یار

ابن بابویه قمی، از زمان ولادتش تا پایان دورة نیابت ابو جعفر محمّد بن عثمان عمری، دومین سفیر امام زمان(عج)، در شهر قم ماند و به جایی مسافرت نکرد. در آغاز عصر نیابت ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی, یعنی سال 304 یا 305 ه‍ .ق.، به منظور زیارت امامان معصوم(ع) و دیدار سومین نایب خاصّ صاحب الزمان(عج) وارد «عراق» شد.

او پس از زیارت چهار امام معصوم(ع) و بهرة روحی و معنوی از آستان مقدّس آنان به «بغداد» رفت و به دیدار ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی (سومین نایب خاصّ امام زمان(عج) ) شتافت و به وی احترام کرد و بین دو چشمانش را بوسید. سپس در محضرش نشست و با مطرح کردن چندین سؤال، از مقام دانش و تقوا و انفاس قدّسیه اش بهره‌ها برد.

نجاشی می‌نویسد: (علی بن حسین) به عراق مسافرت کرد و به محضر ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی (رضوان خدا بر او باد) رسید. از مسائلی پرسید و پس از این دیدار به وسیلة نامه با او در ارتباط بود.1

علّامه حلّی نیز نظیر گفتة نجاشی را نقل می‌کند.2 از سخنان این دو رجالی سرشناس شیعی استفاده می‌شود که این سفر اوّلین مسافرت این محدث به عراق و بغداد بوده است؛ زیرا اگر در عصر نیابت دومین نایب امام(عج) مسافرت داشت، قطعاً چنین دیداری را با او انجام می‌داد و چنین چیزی نقل نشده است و نیز نامه‌هایی که ابن بابویه قمی از قم به جناب حسین بن روح نوشت پس از این ملاقات حضوری بوده است. رابط میان ابن بابویه قمی و حسین بن روح نوبختی که نامه‌ها را به دست سومین سفیر می‌رساند، محدّث بزرگ شیعی ابوجعفر محمّد بن علی اسود بوده است.3

مقام توسّل

گرچه ابن بابویه تا سال‌های نزدیک پیری صاحب فرزندی نشده بود؛ امّا هرگز از رحمت الهی ناامید نبود و بارها از خدای خویش درخواست می‌کرد تا فرزندی به او عطا کند، لیکن گره از کار او گشوده نمی‌شد. روزی بر آن شد تا نامه‌ای به امام و پیشوای خود حضرت مهدی(عج) بنویسد و از ایشان بخواهد تا برایش دعا کند. به دنبال فرصتی مناسب و فردی مطمئن بود تا به واسطة او نامه را ارسال کند. تا اینکه کاروانی از قم به عراق حرکت کرد و در بین آن کاروان یکی از دوستانش به نام ابوجعفر محمّد بن علی الاسود را یافت. نامه را به وی سپرد تا در عراق به حسین بن روح بدهد و از او بخواهد که این نامه را به حضرت برساند. ابوجعفر می‌گوید: من نامه را به نمایندة حضرت مهدی رساندم و پس از سه روز به من خبر داد که حضرت برای ابن بابویه دعا کرد و در آینده‌ای نزدیک خداوند به او فرزندی عطا خواهد فرمود که منشأ برکات خواهد بود و از او سود خواهد برد.

عدّه‌ای از بزرگان قم داستان فرزنددار شدن ابن بابویه را این گونه گزارش کرده‌اند:

علی بن حسین بابویه با دختر عموی خود موسی بن بابویه ازدواج کرد؛ امّا از او صاحب فرزند نشد. به همین دلیل نامه‌ای به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح نوشت که از حضرت ولیّ عصر(عج) بخواهد دعا کنند تا خداوند به او فرزندی عطا نماید. از حضرت جواب آمد که «از ین همسر صاحب فرزند نمی‌شوی؛ ولی به زودی صاحب کنیزی دیلمی خواهی شد و خداوند از او دو فرزند فقیه به تو خواهد داد.»4

این بشارت از ناحیة مقدّسه به ابن‌بابویه رسید و پس از مدّتی، خداوند متعال از کنیز دیلمی، محمّد را به او عطا فرمود و مایة چشم روشنی وی گشت و سپس پسر دیگری به او داد که نامش را حسین نهاد.

شیخ طوسی از استادش، ابن نوح نقل کرده است که ابوعبدالله بن سوده گفت:

وقتی ابوجعفر (شیخ صدوق) و ابوعبدالله (برادر شیخ صدوق)، فرزندان علی بن بابویه، به نقل حدیث می‌پرداختند، مردم از حافظة آنان شگفت زده می‌شدند و می‌گفتند: این جایگاه بلند اختصاص به شما دو نفر دارد که با دعای امام زمان(عج) متولّد شده‌اید.

و این موضوع از اهل قم به طور متعدّد نقل شده است.

فرزندان علی بن بابویه

چنانچه متذکّر شدیم، علی بن بابویه از کنیز دیلمی صاحب دو پسر فقیه شد که عبارتند از:

محمّد که کنیه‌اش ابوجعفر و ملقبّ به شیخ صدوق است. وی در حدود سال 305 ه‍..ق. در قم متولّد شد. زمانی که خداوند محمّد را به علی داد، او دوران جوانی خود را پشت سر گذاشته‌ و مسائل دینی و آداب اسلامی را در مکتب عالمان و محدّثان آن روز فرا گرفته بود. در آن عصر، علی بن بابویه یکی از شخصیّت‌های بزرگ عالم اسلامی به شمار می‌رفت و شاید خواست و حکمت الهی در این بود که محمّد وقتی متولّد شود که پدر پس از سال‌ها انتظار، بستر پرورش صحیح این کودک را بگستراند و این نهال نورس در مزرعة ادب و دانش دینی او بارور شود.

شیخ الطّائفه، محمّد بن حسن طوسی (متوفای سال 460 ه‍ .ق.) که به یک واسطه شاگرد او بوده است، از وی بدین گونه یاد می‌کند:

ابوجعفر محمّد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، دانشمندی جلیل القدر، بزرگوار، حافظ احادیث، ناقل اخبار و نسبت به رجال، دانا بود. در بین دانشمندان قم، شخصیّتی به قدرتِ حافظه و زیادی دانش او یافت نشده است.

نجاشی، رجالی معروف نوشته است:

صدوق بزرگ و فقیه ما، چهرة معروف شیعیان در «خراسان» بود. وی در سال 355 ه‍ .ق. به بغداد سفر کرد. بزرگان علمای شیعه در سنین جوانی از محضرش استفاده کرده و حدیث شنیده‌اند.

سیّد بن طاوس نیز او را این گونه توصیف کرده است:

شیخ ابوجعفر محمّد بن علی بن بابویه، کسی که دانش و درستکاری او مورد اتّفاق و در گفتار مورد اطمینان کامل است.

فقیه و دانشمند بزرگ، محمّد بن ادریس حلّی (متوفای 598 ه‍ .ق.) در کتاب خود می‌نویسد:

دانشمند مؤثّق بزرگوار، متخصّص اخبار و ناقل آثار، عالم به رجال و حافظ بزرگ حدیث بود. او استاد پیشوای ما، شیخ مفید محمّد بن محمّد بن نعمان است.

شیخ اسدالله دزفولی نیز آورده است:

شیخ صدوق، رئیس محدّثین، زنده کنندة اساس دین، دارندة فضایل و مکارم است. او و برادرش به دعای امام عسکری(ع) و ولیّعصر(عج) به دنیا آمده‌اند.

عالمان اهل سنّت نیز زبان به مدح او گشوده‌اند که در این مختصر فقط به یک نمونه اشاره می‌شود. خیرالدّین زرکلی می‌نویسد:

محمّد بن علی بن حسین معروف به شیخ صدوق، مانند او در بین علمای قم یافت نشده است. در «ری» اقامت داشت و در منطقة شرق و خراسان مقام والایی داشت. در شهر ری بدرود حیات گفت و در همان جا به خاک سپرده شد و حدود سیصد کتاب تألیف کرده است.

... حسین که کنیه‌اش ابوعبدالله و محدّث بزرگ شیعه است. معلوم نیست زادگاه وی کجا بوده و در چه سالی متولّد یا در گذشته است. او هم مانند شیخ صدوق، فقیه بود و از محدّثان و علمای بزرگ عصر خود به شمار می‌رفته است.5

نجاشی دربارة وی می‌گوید:

شخصی مورد وثوق است، از پدرش حدیث نقل کرده و از او اجازه داشته است. او

کتاب‌هایی نیز تألیف کرده است؛ از جمله: کتاب توحید و نفی تشبیه. همچنین کتابی برای صاحب بن عبّاد نوشته است.

وی همچون برادرش از حافظة بسیار توانایی برخوردار بود.

شیخ طوسی، سیّد مرتضی علم الهدی، ابوهاشم محمّد بن حمزه که با شش واسطه به امام موسی کاظم(ع) نسب می‌رسانند, از زمرة شاگردان او هستند و دوکتاب «التوحید» و «نفی التّشبیه» و « الّرد علی الواقفة» به خامة قلم او نگاشته شده است.6

در «غیبت» شیخ طوسی از ابن نوح نقل شده است که ابن بابویه دارای فرزند دیگری نیز به نام حسن بوده است که فرزند سوم ایشان به شمار می‌آید. حسن مشغول عبادت و اهل زهد بوده و از مردم کناره‌گیری می‌کرده و به عکس دو برادرش، فقیه نبوده است.

وفای به نذر زیارت خانة خدا

چشم ابن بابویه قمی در سنین حدود هفتاد سالگی به ولادت فرزندانش روشن گردید و دعای دو امام معصوم امام حسن عسکری(ع) و امام زمان(عج) در حقّش و نیز نذری که در پیشگاه خداوند متعال کرده بود، به اجابت رسید. او منتظر زمان مناسبی بود که شکر این همه لطف و خیر کثیر از جانب پروردگار را انجام دهد و در آستان ربوبی بر خود عهد بسته بود که حقّ سپاس و شکر در خانه خدا انجام پذیرد. از این رو مقدّمات سفر معنوی و روحانی بیت الله الحرام را فراهم کرد.

علی بن حسین، گر چه مقام بزرگ مرجعیّت شیعیان را در قم داشت و در فقه، حدیث، تفسیر و دیگر معارف و تهذیب نفس و اخلاق سرآمد بود، ولی با تیز بینی و بصیرت به خوبی واقف بود که در روزگاری دارد نفس می‌کشد که عصر عیبت صغرای امام زمان(عج) است و نایبان خاص آن حضرت در اوج دانش‌ها و فضیلت‌های اخلاقی و انسانی حضور دارند و احدی با مقام بلند آنان قابل قیاس نیست؛ چرا که این چهار ستاره واسطة فیض و سرچشمة آب حیات از ناحیة صاحب الزّمان(عج) به جهان آفرینشند و اعمال و رفتار دیگران با اجازه و رضایت آنها که خشنودی و اذن مقام ولایت است، مشروعیت دارد؛ لذا پیش از آهنگ زیارت خانة خدا از حرم اهل بیت عصمت و طهارت(ع) از صاحبان حرم، اذن دخول به حرم امن الهی را تقاضامند است.

فرزندش ابو عبدالله حسین می‌فرماید: جمعی از محدّثان شیعی قم که در بغداد ساکن بودند برایم نقل کردند: در سالی که فرقة قرامطه به زائران خانة خدا حمله کردند؛ یعنی همان سالی که شهاب‌های آسمانی فرو ریختند، پدرم - رضوان خدا بر او باد - به محضر ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی(قدس) نامه نوشت و از او اجازه خواست که به «مکّة مکرّمه» مشرف شود.