چهل سالگی‌ات گذشت؛ عصا به دست گیر!

بیست سال پیش از این, در یکی از روزهای پائیز سال1380, اوّلین مجلّد از مجلّدات «استراتژی انتظار» منتشر شد. قبل از آن نیز این اثر به صورت پاورقی در جریدة «کیهان» آمده بود. در آن ایّام, بیش از بیست و سه سال از عمر انقلاب و تأسیس نظام جمهوری اسلامی نگذشته و تازه جوانی را به تجربه نشسته بود و جا داشت، صمیمانه متولّیان امر، متذکّر خامی‌ها و ندانم‌کاری‌های خود شوند و ژرفا و وسعت مسئولیت و تکلیفی را که بر عهده داشتند، به آنان اعلام شود تا شاید به قول جناب سعدی شیرازی:

سرچشمه شاید گرفتن به بیل

چو پُر شد نشاید گذشتن به پیل

در آن سال‌ها, به رغم زخم‌های دردناک و چرکین حاصل از بی‌عدالتی صاحب‌منصبان عصر پهلوی, حکمرانی عاری از تفکّر استراتژیک نودولتان انقلابی و غفلت آنان از ضرورت در کار وارد کردن عقل سیاسی در ادارة مناسبات داخلی و خارجی، چنان دهان نگشوده بود. از این‌رو امید می‌رفت قلم ناصحان و نیشتر حکیمان، کارسازی کند و امور بر مدار اهل صلاح و تقوا به گردش آید.

هیهات! با گذر ایّام و ماه و سال، زخمی بر زخمی دیگر وارد آمد و صاحبان مناصب، به جای توبه و جبران مافات بر ندانم‌کاری‌ها، خاک افشاندند، همة بی‌لیاقتی و خیانت‌ها را احاله به عمل خصم کردند و بنا را بر به دست داغ و درفش سپردن منتقدان و معترضان گذاردند تا به امروز که آن نهال غرس‌شدة مبارک در سال 1357، چهل سالگی را هم پشت سر گذارد و فصل و وقت به دست گرفتن عصای احتیاط رسید و زنگ خطرها به صدا درآمد.

بیست سال پیش و در کتاب استراتژی انتظار، متذکّر هفت غفلت عارض‌شده بر اندیشه و عمل صاحب‌منصبان و در نتیجه, فراهم شدن زمینه‌های بروز بحران و بن‌بست در مناسبات و معاملات کلان سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نظام جمهوری اسلامی شده بودم. متأسّفانه امروز که پس از آن‌همه سال به عقب برمی‌گردم، درمی‌یابم که در میانسالی, نه تنها متذکّر و متنبّه نشده و از غفلت روی برنگردانده است، بلکه مهیّای به دست گرفتن عصای چهل سالگی نیز نیست.

غفلت از ضرورت انجام مطالعات استراتژیک و اتّخاذ تفکّر استراتژیک در امر ملک‌داری، یکی از آن هفت غفلت برشمرده شده در استراتژی انتظار بود.

به ندرت, در میان صاحب‌منصبانی که طیّ این سال‌ها بر پشتی قدرت تکیه زدند و ریاست بر این سرزمین کهنْ‌تاریخ را پذیرفتند، نشانی از تفکّر استراتژیک و وارد کردن عقل سیاسی مورد اشارة حکما در وقت امر و نهی ملاحظه می‌کنیم.

آنان عموماً مبتلا و معتاد به برنامه‌های مقطعی و مسکّن و حرکت‌های تاکتیکی و بدون پشتوانة استراتژی بوده‌اند. تاکتیک‌ها و تکنیک‌های موردی، خلق‌السّاعه و فصلی، وقتی متّکی و پشت‌گرم به تفکّر استراتژیک نباشند، رهزنی می‌کنند، سرمایه‌ها به هدر می‌دهند، بر میزان خطرات و مخاطرات می‌افزایند و فرصت‌سوزی می‌کنند؛ به آن می‌ماند که فرماندة یک لشکر، در کشاکش میدان رزم، بدون ملاحظة موقعیت استراتژیک خصم خود، استراتژی فرماندة رقیب و عِدّه و عُدّة لشکریان رو در رو و بدون توجّه و همّت به ضرورت اتّخاذ استراتژی برای دفع حملات خصم و تدارک تمهیدات لازم نبرد، تنها به فرونشاندن احساسات و عواطف پیرامونیان مشغول شود، آلام را تخفیف داده و با در کار وارد کردن چند تاکتیک، خود را فعّال و برتر نشان دهد و برای خود زمان بخرد.

چنین فرماندهی, به ناگهان خود و لشکریانش را آماج تیرها و محاصرة خصم خواهد یافت.

متأسّفانه در همة این سال‌ها فرصت‌سوزی کرده‌ایم. با آنچه که امروزه از آن با عبارت «پوپولیسم» یاد می‌شود، بر ضعف‌های خود و ابواب جمعی‌مان پرده کشیده‌ایم و مردم را مأیوس ساخته و جملة شکست‌ها و ضعف‌ را به گردن خصم افکنده‌ایم.

وای بر ما! اگر در این‌همه سال، نشان و نامی از «آمریکا» و «انگلیس» و صهیونیسم جهانی نبود، آن‌همه ندانم‌کاری و گاه خیانت را به کدامین جریان احاله کرده و از تیغ پرسش و استنطاق اهل خرد و عقل می‌رستیم؟

ژنرال و فرماندهی که پهنة نبرد را می‌شناسد، دشمن خود را ارزیابی کرده و از جملة عِدّه و عُدّة خصم آگاه است، خود را و توش و توان خود را می‌داند و از همه مهم‌تر، واجد تفکّر استراتژیک در میدان‌داری است:

اوّلاً، پیروزی را نه در میدان نبرد، بلکه در اتاق نقشه و طرّاحی می‌جوید. فرماندة لایق، شباهنگام و در اتاق جنگ و به مدد تفکّر استراتژیک، پیروزی و تفوّق خود را می‌بیند و در روز روشن و در صحنة کارزار, آن‌همه را به ظهور می‌رساند؛ نه آنکه رجماً بالغیب یا با نذر و نیاز و صد ابتلا و بلا و از دست بخش معظمی از سپاهیانش, آن را فراچنگ آورد. به قول جناب سون وو، بزرگترین استراتژیست عهد کهن در کتاب «هنر رزم»:

یک سپاه پیروز, نخست پیروز شده، آنگاه به نبرد می‌پردازد؛ در حالی‌که یک سپاه محکوم به شکست، نخست به نبرد پرداخته، آنگاه پیروزی را (در میدان) می‌جوید.1

ثانیاً، فرماندة ماهر متّکی و مبتنی بر استراتژی اخذ شده و شناسایی زمین نبرد، در هر حوزه‌ای (سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، بهداشتی، درمانی و...) فرماندهی یمین و یسار و قلب لشکرگاه خود را به لایق‌ترین‌ها، مجرّب‌ترین‌ها و آب‌دیده‌ترین‌ها می‌سپارد و نه آنکه حسب گرایش‌های حزبی - قبیله‌ای، از اهداف کلان چشم پوشیده و به دست خود، میدان را به خصم واگذارد. مردان لایق و مجرّب آنجا که باید بایستند، نمی‌نشینند و آنجا که باید سر بپوشند، سر فراز نمی‌آورند.

ملک‌داری با همة پهنه‌هایش، بی‌شباهت به میدان نبرد نیست و البتّه هر میدانی، ژنرال مخصوص خود را می‌طلبد. گماردن مردان جنگی در سمت اهل سیاست، به همان اندازه خطای استراتژیک به حساب می‌آید که برگزیدن مردان سیاسی در جایگاه اهل فرهنگ.

در سلسه‌مراتب کنش‌ها و واکنش‌های امر ملک‌داری، اهل فرهنگ، مقدّم بر اهل سیاست و اهل سیاست، مقدّم بر اهل نظامی‌گری‌اند. آن زمان که سلاح اهل فرهنگ از کار می‌افتد، صاحبان خرد سیاسی پای در میدان می‌گذارند و آن هنگام که صاحبان خرد سیاسی در تدبیر امور و دفع خصم درمی‌مانند، مردان نظامی وارد میدان می‌شوند...

هیهات! این معادلات را عموماً معکوس خوانده‌ایم!

به جز این، طیّ بیش از چهل سال, تمامی پهنة مناسبات و معاملات خرد و کلان را با رویکرد نظامی، ملاحظه و با ادوات و ابزار نظامی و انتظامی، سعی در حلّ و فصل قضایا و تنظیم مناسبات کرده و مردان جنگاور را مقدّم داشته‌ایم؛ در حالی‌که هریک از میادین سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... آرایش و تاکتیک مناسب خود را داراست و پیروزی سرداری در میدان نظامی‌گری، ضرورتاً موجب توفیق هم او در میدان سیاست و اقتصاد نخواهد بود.

بر اهل خرد پوشیده نیست که ملک‌داری، پیش از آنکه بر ساحت و صحن عوالم برزخی واقع شود، بر صحن و ساحت زمین واقع است و کار بر زمین، قواعد مخصوص خود را داراست.

آنکه زمین را، آب و هوا و فصل را، استعداد دانه و گیاه را نمی‌شناسد، به عبث, بر خود نام دهقان می‌نهد و بیهوده خود را متّهم به اهل کشت و برداشت می‌سازد. چنین شخصی فرصت‌سوزی می‌کند، باد درو می‌کند و خود را مدیون کرور کرور خلق روزگار می‌سازد.

در همة این سال‌ها, کم نبودند نامزدهایی که برای احراز مناصب و پست‌ها، به وقت تبلیغات، چنان نشان می‌دادند که یک تنه لشکری را حریفند؛ امّا در عمل, خود را حاصل جمع بی‌لیاقتی و جهالت و ظلم و تعدّی نشان دادند.

اسف‌بار آنکه، عموم رؤسا و صاحب‌منصبان، مستقیم و غیرمستقیم، درس‌آموز مدارس علمیّه و گاه در کسوت روحانیت بودند و همة قول و فعل خود را مستند به کلامی وحیانی و ربّانی منبعث از «قرآن» و روایت می‌ساختند تا شاهدی برای استحکام رأی و اندیشة خود ارائه کرده باشند.

اجازه می‌خواهم از جملة آنان، صامت و ناطق بخواهم تنها با مراجعه به چند حدیث که پس از این می‌آید، خود را سنجیده و به سؤالات زیر پاسخ دهند:

1. آیا هیچگاه با کناره گرفتن از پاسبانان و شحنه‌ها، خود را در معرض مراجعه و دیدار صاحب‌نعمتان خود, یعنی مردم قرار داده‌اید؟

داستان نامة امام عصر(عج) به آیت‌الله سیّد ابوالحسن اصفهانی معروف است. طبق برخی نقل‌ها، نامه در پاکتی بوده که پشت آن نوشته شده بود: «فرمانده»؛ یعنی فرمان او... و درون پاکت نامه ‌این خطاب به ایشان:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم

یا سیّد ابوالحسن! أرخِص نَفسَک، وَ اجعَل مَجلِسَکَ فی الدِّهلیزِ، وَ اقضِ حوائِجَ النّاس، نَحنُ نَنصُرُکَ؛

ای سیّد ابوالحسن! خود را (برای مردم) ارزان کن! محلّ نشستن خود را در دهلیز خانه قرار بده (تا دسترسی به تو آسان باشد)؛ پردة خود را میفکن (پنهان از دید مردم مباش)، حوائج

مردم را برآور، ما تو را یاری می‌کنیم.»2

بی‌شک جمع کثیری از صاحبان مسند و امضا در «ایران», از این بخش امتیازی کسب نکرده و دست رد بر سینه‌شان خواهد خورد.

2. آیا به هنگام قبول پست و منصب، پیرامون خویش و در حوزة تخصّصی مورد نیاز کشور، شخص و اشخاص دیگری را افضل از خود می‌شناختید و در آنان توانایی و اهلیّت بیشتری در مقایسه با خود سراغ داشتید؟ در این بازیابی خود, آیا از قبول منصب سر باز زدید یا آنکه چشمان خود را بستید و هزینة کلان همة ضعف و نقصان خود را بر امّت مسلمان، بر بیت‌المال و نظام سیاسی، اجتماعی فراانقلابی تحمیل کردید و پاسدار حزب و گروه خود شدید؟

3. آیا پس از قبول مسئولیت و جلب مقام وزارت، وکالت و ریاست، همواره و در همة امور، مصالح مردم را بر مصالح خود، شرکت‌ها و مؤسّسات تابع خود و حزب و گروهی که از میانشان برخاسته بودید، ترجیح دادید؟

قطار در رفت و آمد رؤسای جمهوری، طیّ چهل و اندی سال گذشته و عزل و نصب‌های بی‌دلیل، از معاونت وزیر تا آبدارچی جزء، نشان می‌دهد که هیچگاه مصالح امور و منافع مردم، مقدّم بر منافع حزبی و گروهی دو جریان اصلی حاکم (اصول‌گرا و اصلاح‌طلب) نبوده است؛

4. آیا در منصب اشغال شده, همواره از اصول اساسی حوزة مسئولیت و مقوّم بنیادهای حرفه‌ای، در کشاورزی، صنعت، بهداشت و... حراست کرده و از اشتغال به امور فرعی در هر حوزه‌ای, پرهیز کرده‌اید؟

سهم بزرگی از روزان و ماهان اغلب وزرا و وکلا، مصروف اموری‌ است که هیچ ربطی به حوزة مسئولیت ذاتی آنان ندارد.

5. آیا پس از اخذ مناصب، مشاورانی امین، صالح، کارآمد و مجرّب در کنار خود وارد کرده‌اید یا آنکه اشخاصی، چون نماینگان مجلس مستعفی و وابستگانی را که وامدارشان بوده‌اید، در این مقامات جای داده و از کیسة خلیفه به آنان, بذل و بخشش کرده‌اید؟

6. آیا در پرهیزکاری تمام، از حضور چرب‌زبانان، مجیزگویان و تبلیغات‌چی‌های رسمی و غیررسمی اطراف خود, ممانعت به عمل آورده و اهل فضل را بر آنان رجحان داده‌اید؟

چه بسیار هستند صاحبان مناصبی که برای تبلیغ و بزرگداشت خود، بودجه‌های رسمی را مصروف نام و نشان و تبلیغ خود در رسانه‌های رسمی و غیررسمی می‌سازند تا همیشه بر صفحات اوّل روزنامه‌ها و خبرهای شباهنگامی رادیو و تلویزیون بمانند!

7. آیا از سودجویی و انتقام‌گیری پرهیز کرده و مصالح عموم رعایا را رعایت کرده‌اید و مالی و اندوخته‌ای فراتر از آنچه حقّ شما بوده، نداشته‌اید؟

8. آیا همواره فریادرس مظلومان بوده و حقوقشان را پاس داشته‌اید یا اعتراض و سؤال آنان را حمل بر سیاه‌نمایی کرده‌اید و به بیگانگان منسوبشان ساخته‌اید؟

9. ...

به استناد احادیث پیش رو، میزان پاسخ مثبت یا منفی‌ای که به این دست از سؤالات می‌دهید، از جمع خائنان، ظالمان, متقلّبان، دوزخیان، ضایع‌کنندگان اصول و سرانجام متجاوزان به حقّ‌الله و حقّ النّاس یا در جمع آنان وارد می‌آیید.

در سلسله‌مراتب حکومتی، رؤسای سه قوّه، وزیران، وکیلان، استان‌داران، گردانندگان شوراها و مجامع و بالأخره عموم صاحبان امضا و امر و نهی که به نحوی از انحاء، زمامدار سمتی در دارالحکومه هستند، در معرض این پرسش‌ها قرار دارند و ناگزیر باید خود را به محک کلام وحیانی زده و پیش از فوت شدن فرصت, خود را از عقوبت محتوم برهانند؛ ان‌شاءالله.