نصایح پیامبر اسلام(ص) به ابوذر (قسمت اوّل)

آنچه در این نوشتار می‌آید، نصیحت‌های پیامبر اعظم(ص) به ابوذر غفّاری است. این حدیث در کتاب «مکارم الاخلاق» اثر رضی الدین، حسن بن فضل طبرسی، از علمای قرن ششم هجری، فرزند امین الإسلام طبرسی (صاحب «تفسیر مجمع البیان») آمده است. ایشان این حدیث را از پدرشان با ذکر سلسة سند ذکر می‌کند؛1 سپس این حدیث در کتاب «تنبیه الخواطر و نزهـة النواظر» معروف به «مجموعه ورّام» نوشتة ورام بن ابی فراس مالکی اشتری (متوفّای 605ه‍ .ق.) آمده است.2 مرحوم مجلسی نیز این حدیث را به نقل از کتاب «مکارم الاخلاق» در جلد 74 «بحار الأنوار» آورده است. ایشان پس از نقل این روایت، سندهای دیگری را ذکر می‌کند.3 این روایت از طریق ابو أسود دؤلی نقل شده است. در ترجمة این متن، از ترجمة آقای سیّدابراهیم میرباقری استفاده شده است.

ابوذر می‌گوید:

روزی در مسجد، خدمت رسول گرامی رسیدم. در مسجد، جز پیامبر اسلام(ص) و علی(ع) کسی دیگر نبود. خلوت مسجد را مغتنم شمردم و پیش رسول‌الله(ص)

رفته، گفتم: ای رسول خدا! پدر و مادرم فدایت!... مرا وصیّت و سفارشی کن تا خداوند مرا به خاطر آن سود دهد. فرمودند:

«چه خوب، ای ابوذر! تو از مایی. تو از خانوادة مایی و تو را سفارش می‌کنم که آن را خوب فراگیری، وصیّت و توصیه‌ای که دربردارندة تمام راه‌ها و روش‌های خیر و خوبی است. اگر آن را بیاموزی و پاسدارش باشی، به منزلة دو بالی خواهد بود که تو را در پرواز مدد کند.

ای ابوذر! خدا را آن‌گونه عبادت کن که گویا او را می‌بینی. اگر تو او را نمی‌بینی، او تو را می‌بیند. بدان که سرآغاز عبادت و خداپرستی، «معرفت» و «شناخت» است. او قبل از هرچیز، «اوّل» است و چیزی پیش از او نبوده است. او یکتایی است که دومی ندارد. پاینده‌ای است که نهایت ندارد. آسمان‌ها و زمین و آنچه در آنهاست، پدید آمده از قدرت اوست. او «آگاه» و «توانا» است.

پس از توحید - مرحلة دوم «بندگی خدا» - ایمان آوردن به من است و اعتراف و اقرار به این که خداوند مرا به سوی تمامی بشریت، به عنوان «بشیر» و «نذیر» فرستاده است، تا اینکه خلایق را به فرمان خدا به سوی حق (که خداوند است)، دعوت کنم.

پس از توحید و اعتراف به رسالت من، دوستی کردن با «اهل‌بیت من» است. این خانه و خانواده‌ای که به خواست خدا و ارادة او، رجس و پلیدی از آن رفته و به «طهارت» رسیده است و بدان ای اباذر! که خداوند خاندان مرا در میان امّتم، مانند کشتی نوح قرار داده؛ هر کس سوار شد، نجات یافت و هر کس دوری کرد، نابود شد و مانند باب حطّه است در بنی‌اسرائیل؛ هر کس وارد شد، در امان بود.

ای اباذر! وصیّت مرا یاد بگیر که خوشبخت دنیا و آخرت باشی.

ای اباذر! دو نعمت است که در آن دو بسیاری از مردم مغبونند: تندرستی و آسودگی.

ای اباذر! پنج چیز را پیش از پنج تا غنیمت بشمار: جوانی‌ات را پیش از پیری؛ تندرستی‌ات را پیش از بیماری؛ دارائی‌ات را پیش از ناداری؛ آسودگی‌ات را پیش از سرگرمی و زندگی‌ات را پیش از مُردن.

ای اباذر! از اینکه کاری را به آینده موکول کنی (و کار امروز را به فردا بیفکنی «تسویف»)، بپرهیز. تو امروز در مقابل امروزت هستی. از آینده چه خبر داری؟ اگر فردایی داشتی، برای فردایت چنان باش که برای امروزت بودی و اگر به فردا نرسیدی، بر کوتاهی و قصور امروز، اندوه نخواهی داشت.

ای اباذر! چه بسا کسانی که به استقبال روزی می‌شتابند و در انتظار فردایی هستند؛ ولی هرگز به آن نمی‌رسند. اگر به اجل و سرنوشت آن بیندیشی، آرزوهای دور و دراز و مغرور شدن به آنها را دشمن خواهی دانست.

ای اباذر! در دنیا چنان باش که گویی غریبی هستی یا یک رهگذر و خود را از اهل گور به حساب آور.

ای اباذر! بامداد که شد، وعدة شام را به خود مده. هرگاه شام کردی، سخن فردا را مگو.

ای اباذر! قبل از بیمار شدن، از سلامتی‌ات بهره‌برداری کن و قبل از مرگ، از حیات خود؛ چرا که نمی‌دانی نام و نشان تو در فردا چیست.

ای اباذر! بپرهیز از اینکه مرگ، در حال لغزش و خطا تو را دریابد؛ زیرا دیگر نه امکان بازگشتی هست و نه پوزش، پذیرفته می‌شود و نه تو را برای آنچه به جا نهاده‌ای، می‌ستایند و نه اشتغالات، عذری به حساب می‌آید.

ای اباذر! بر عمرت، از درهم و دینارت حریص‌تر باش.

ای اباذر! هریک از شما منتظر چیست؟ ثروتی که طغیان‌آور است؟ فقری که نسیان‌آور است؟ مرضی که به فساد می‌کشد؟ پیری و کهولتی که زمین‌گیر می‌کند؟ یا مرگی که شتابان به سراغ می‌آید؟ یا دجّالی که بدترین غایب مورد انتظار است؟ یا فرا رسیدن قیامت را؟ و ساعت قیامت، وحشت‌بارتر و تلخ‌تر است.

همانا بدترین مردم در قیامت، عالِمی است که از علمش بهره نگیرد و هر که علم را برای جلب خاطر و نظر مردم طلب کند، به سوی بهشت راه نیابد.

ای اباذر! هر که علم را برای فریب مردم تحصیل کند، بوی بهشت را استشمام نکند.

ای اباذر! چون چیزی از تو بپرسند که ندانی، بگو: نمی‌دانم تا از عواقب آن آسوده باشی و به آنچه ندانی، فتوا مده تا از عذاب قیامت برهی.

ای اباذر! جمعی از بهشتیان بر دوزخیان درآیند و از آنها بپرسند: چرا شما جهنّمی شدید که ما از تعلیم و تربیت شما به بهشت درآمدیم؟ جواب دهند: ما به خوبی‌ها امر می‌کردیم و خود خوبی نمی‌کردیم.

ای اباذر! حقوق خداوند متعال بیش از آن است که بندگان بتوانند حقّ همة آنها را ادا کنند و نعمت‌های او بیش از آن است که بندگان، قدرت شمارش آن را داشته باشند؛ ولی صبح و شام در حال توبه باشید.

ای اباذر! تو در گذشت شب و روز، در حالی به سر می‌بری که اجل‌ها کم می‌شود. کارها دقیقاً محفوظ است. مرگ هم ناگهان می‌رسد. هر زارع و کشتکاری، آنچه را کاشته، درو می‌کند (گندم از گندم بروید، جو ز جو) هرکس به هر چیزی برسد، خداوند عطا کرده و هرکه از گزند و شرّی محفوظ مانده، خداوند نگهبانش بوده است.

ای اباذر! پرهیزکاران، سرورانند و فقها، رهبران هستند. همنشینی با اهل تقوا و فقه، سبب فزونی دانش و دین است. مؤمن، گناهش را همچون صخره‌ای سنگین می‌بیند که می‌ترسد بر سرش بیفتد و کافر، گناه خود را همچون مگسی می‌بیند که بر بینی‌اش می‌گذرد.

ای اباذر! هرگاه خداوند ارادة نیکی به بنده‌ای بکند، گناهانش را همیشه پیش چشمش قرار می‌دهد و هرگاه خوبی کسی را نخواهد، گناهانش را از یادش می‌برد.

ای اباذر! به خُردی گناه نگاه نکن؛ ولکن عظمت خدایی را که عصیانش کرده‌ای، توجّه کن.

ای اباذر! مؤمن بر گناهی که کرده از گنجشکی که گرفتار قفس شده (و برای آزادی تقلّا می‌کند) مضطرب‌تر و پرهیجان‌تر است.

ای اباذر! هر که عملش با گفته‌اش یکی باشد، نصیب و بهرة خویش را برگیرد و هر که عملش خلاف سخنش باشد، به خود ستم روا داشته است.

ای اباذر! انسان به واسطة گناهی که می‌کند، از روزی محروم می‌گردد.

ای اباذر! کاری را که به تو هیچ ارتباطی ندارد، رها کن و جز به آنچه تو را سود بخشد، سخن مگو و زبانت را نگه‌دار؛ چنان‌که زر و سیمت را حفاظت می‌کنی.

ای اباذر! خداوند متعال گروهی را به بهشت می‌برد و چندان‌که ملال یابند، به ایشان عطا می‌کند و قومی دیگر در درجات بالاتر فوق آنها منزل می‌گیرند؛ دستة اوّل وقتی ایشان را می‌بینند، می‌شناسند و می‌گویند: خداوندا! اینها دوستان ما بودند که در دنیا با هم بودیم. چرا آنها را در مقامی برتر نشاندی؟ جواب آید که: آنها در وقتی‌که شما سیر بودید، گرسنه و روزه‌دار بودند و در شب که چشمان شما در خواب خوش بود، آنها (به عبادت) بیدار بودند.

ای اباذر! خداوند روشنی چشم مرا در نماز قرار داده و نماز را چنان محبوب من ساخته که غذای لذیذ را برای گرسنه و آب گوارا را در کام تشنه؛ امّا گرسنه از غذا سیر شود؛ ولی من از نماز هرگز سیر نمی‌شوم.

ای اباذر! هر که در شبانه‌روز غیر از نمازهای واجب، 12 رکعت نماز مستحب

گزارد، خانه‌ای در بهشت حقّ واجب اوست.

ای اباذر! تو مادام که مشغول نماز هستی، درب پادشاه جبّار و پیروزی را می‌کوبی و هر کس باب سلطانی را بکوبد، سرانجام به رویش باز گردد.

ای اباذر! هیچ مؤمنی به نماز نایستد؛ مگر آنکه خوبی‌ها و اجرها بین او تا عرش پراکنده شود و فرشته‌ای بر او گماشته شود که بگوید: ای پسر آدم! اگر بدانی که چه اجری برای تو هست از طرف آنکه با او در نماز مناجات می‌کنی، هرگز از نماز روی نگردانی.

ای اباذر! خوشا به حال پرچم‌داران در قیامت که آن را برداشته، بر مردم به سوی بهشت پیشی می‌گیرند. آنها کسانی‌اند که در سَحر و غیر سَحر به مساجد می‌شتابند.

ای اباذر! نماز ستون دین و زبان بزرگتر است، و صدقه خطا را می‌شوید و زبان بزرگتر است و روزه سپر از آتش است و زبان بزرگتر است و جهاد بزرگی و شرف است و زبان بزرگتر است.

ای اباذر! هر درجة بالاتر بهشت نسبت به درجة پایین‌تر، به اندازة بلندی آسمان برتری دارد و گاه بنده‌ای سر به آسمان برمی‌دارد، نوری بر او می‌زند که چشمش را خیره می‌کند. در این وقت به فغان آید که: این نور چیست؟ پاسخ شنود که: این نور برادر مؤمن تو است. پس گِله آغاز کند که: خداوندا! در دنیا با هم عمل می‌نمودیم و چرا مقام او این‌چنین بر من فزونی دارد؟ جوابش دهند که: عمل او از تو برتر و بهتر بود. بعد به دل وی رضایت داده شود که به مقام خود خشنود باشد.

ای اباذر! دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است و هیچ مؤمنی در دنیا صبح نکند؛ مگر آنکه حزین باشد و چرا حزین نباشد که خداوند به وی بیم داده است که حتماً به دوزخ درخواهد آمد؛ ولی وعدة بیرون شدن از دوزخ حتمی نیست و در دنیا دچار گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها و رنج‌های جانکاه می‌شود و ستم می‌بیند و کمک نمی‌شود و دل به ثواب خدا بسته و همواره محزون است تا از دنیا جدا شود و آنگاه است که به راحت و مقام ارجمند نائل آید.

ای اباذر! خداوند به هیچ عبادتی که بالاتر از حزن طولانی باشد، بندگی نشده است.

یا اباذر! هر که را علمی داده شده که او را به گریه نیاورد، حقیقتاً به او دانشی بی‌سود داده شده؛ که خداوند علما را چنین مدح می‌کند: «آنان ‌که پیش از آن دانش داده شده‌اند، چون (قرآن و کلمات حق) بر آنها خوانده شود به سجده می‌افتند و بینی به خاک می‌سایند و می‌گویند: خدای ما منزّه است که وعدة او انجام‌پذیر است و به سجده افتند و بگریند و بر خشوعشان افزوده گردد.»4

یا اباذر! هر که می‌تواند گریه کند، بگرید و هر که نمی‌تواند گریه کند، در دل همواره محزون باشد و حالت گریه بر خود گیرد؛ که آدم سنگدل از خدای متعال دور است؛ ولی نمی‌فهمند.

ای اباذر! خداوند می‌فرماید: «برای یک بنده، دو بیم و خوف را جمع نمی‌کنم و نیز وی را دو امن و راحت نمی‌بخشم. اگر در دنیا از خوف من در امان و فارغ باشد، در قیامت گرفتار بیمش سازم و اگر در دنیا از من بترسد، از خوف در قیامت در امانش بدارم.»

یا اباذر! اگر کسی به قدر هفتاد پیغمبر عمل (صالح) دارد، باید آنها را به چیزی نشمرد و همواره در اضطراب باشد که نکند در قیامت نجات نیابد.

یا اباذر! بندة گناهکاری را در قیامت می‌آوردند و گناهانش را در برابر دیده‌اش می‌نهند. می‌گوید: من در دنیا همواره بر این گناه خود ترسان بودم و در نتیجة همین سخن، بخشوده می‌گردد.

یا اباذر! مردی که به کارهای خوب خودش تکیه و خاطرجمعی دارد و به نظر خود، گناهان صغیرِ و کوچکی انجام می‌دهد و (آنها را تا دم مرگ رها نمی‌کند)، در روز قیامت خداوند بر او خشمگین خواهد بود و مرد دیگری که گناه مرتکب می‌شود، ولی بعداً آنها را ترک نماید، در قیامت در امان خواهد بود.

ای اباذر! گاه بنده‌ای گناه می‌کند و بهشت می‌رود.»

پرسیدم: چگونه یا رسول‌الله؟ فرمودند:

«گناهش همواره در برابر چشمش است و از آن توبه می‌کند و به سوی حق بازمی‌گردد تا به بهشت می‌رود.