نصرالله کریمی
در كتابها و آثار مؤلّفان اسلامی به هنگام بررسی نشانههای ظهور و آخرالزّمان، از واژه‌ها و اصطلاحات مختلفی استفاده می‌شود که ممکن است معنا و مفهوم برخی از آنها یا دست کم، تفاوت آنها با یکدیگر برای عموم مردم روشن نباشد. از این‌رو در این مقاله، معنا و مفهوم برخی از مهم‌ترین واژه‌ها و اصطلاحات مطرح در این زمینه را بررسی میكنيم:
1. نشانههای ظهور
ظهور مصلح آخرين، حضرت بقيةالله الاعظم(عج) با حوادث طبيعی، رويدادهای اجتماعی و تحوّلات سياسی و نظامی بسياری همراه است كه همه، از آماده شدن جهان برای ورود به عصری جديد و آغاز دورانی سرنوشتساز از حيات كرة خاكی حكايت میكنند. از مجموع اين حوادث، رويدادها و تحوّلات كه پيش از ظهور يا همزمان با آن رخ میدهند، به نشانهها يا علائم ظهور تعبير می‌شود. به اين نكته هم بايد توجّه داشت كه همة اين نشانهها در يك زمان رخ نمیدهند و از نظر دوری يا نزديكی به وقت ظهور، با يكديگر تفاوت دارند.
2. مَلاحِم
اين واژه جمع مَلْحَمَه، به معنای جنگ و خونريزی بزرگ و رزمگاه است. در مورد ريشة اين كلمه برخی گفتهاند: ملحمه از لُحْمَه، به معنای تار و پود پارچه گرفته شده است و چون معمولاً در رزمگاه، طرفين نبرد چون تار و پود پارچه در هم میپيچند، به آن ملحمه میگويند. برخی ديگر گفتهاند: اين كلمه از لَحْم به معنای گوشت گرفته
شده است و بدان دليل به رزمگاه، ملحمه میگويند كه در آن گوشتهای كشتهشدگان به فراوانی به چشم میخورد.
ملاحم در اصطلاح به جنگها و رويدادهای مهمّ سياسی و اجتماعی اطلاق می‌شود كه پيامبر گرامی اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) از وقوع آنها خبر دادهاند.
3. فِتَن
كلمة فتن جمع فتنه، به معنای آزمايش، امتحان، شورش، اختلاف آرا، رنج و محنت است. اين واژه در اصل به عملی گفته می‌شود كه برای پاك كردن طلا و نقره از ناخالصی انجام میگيرد. فتن در اصطلاح به معنای حوادث و رويدادهايی است كه وقوع آنها در كلمات پيامبر اكرم(ص) و اهل‌بيت طاهرينش(ع) پيشگويی شده است.
4. اشراط الساعه
كلمة اشراط جمع شَرَط، به معنای علامت و نشان است. اشراط الساعة يا اشراط يوم القيامة در اصطلاح، عبارت از نشانههای برپايی قيامت است. در منابع روايی از برخی نشانههای ظهور، به عنوان نشانههای برپايی قيامت ياد شده است.
پيامبر گرامی اسلام(ص) از همان سالهای آغازين بعثت، بر اساس دانش ماورايی خود، به پيشگويی رويدادهای مختلف فرهنگی، سياسی و اجتماعی میپرداختند كه در آيندههای دور و نزديك در جامعة اسلامی روی خواهد داد. به تعبير برخی از روايات، ايشان مسلمانان را از همة حوادثی كه تا آستانة قيامت رخ خواهد داد، آگاه میكردند. آن حضرت گاه مسلمانان را نسبت به رخدادهای مباركی كه در آينده رخ خواهد نمود، مژده و بشارت میدادند و گاه آنان را از وقايع شومی كه پيش روی آنهاست، برحذر میداشتند. اين رويّة مستمر پيامبر اكرم(ص) در مورد پيشگويی رويدادهای مختلف، به ويژه رويدادهايی كه در آخرالزّمان رخ خواهد داد، موجب شد كه مسلمانان در طول سالهای پر بركت حيات رسول گرامی اسلام(ص)، از گنجينة ارزشمندی از روايات مربوط به حوادث آينده برخوردار شوند؛ گنجينهای كه از همان سدههای آغازين گسترش اسلام، به دست مؤلّفان، مورّخان و محدّثان، جمعآوری و در اختيار نسلهای آينده گذاشته شد.
مؤلّفان اسلامی مجموعه روايتهايی را كه به ويژه از پيامبر اسلام(ص) در زمينة حوادث مختلف اجتماعی و سياسی وارد شده بود، در كتابهايی كه معمولاً با عناوينی، همچون «علامات المهدی(ع)»، «علامات مهدی آخرالزّمان(ع)»، «علائم الظهور»، «أشراط الساعة»، «علامات الساعة»، «علامات يوم القيامة»، «الفتن»، «الملاحم»، «الفتن و المحن»، «الفتن» و... ناميده میشده است، جمعآوری كردهاند.
گفتنی است كتابشناس بزرگ شيعی، آقا بزرگ تهرانی(ره) از بيش از 30 مورد كتاب كه با عناوينی، نظير «الفتن و الملاحم» نوشته شدهاند، ياد كرده است.
5. شرايط ظهور
به مجموعة زمينهها و بسترهای فرهنگی، سياسی و اقتصادی كه در صورت فراهمشدن آنها، ظهور امام مهدی(عج) رخ خواهد داد، شرايط ظهور گفته می‌شود. البتّه در اينكه با قاطعيت بتوان اموری را شرايط ظهور برشمرد و ادّعا كرد كه با تحقّق آنها حتماً ظهور محقّق خواهد شد، ترديد وجود دارد. با اين حال، شايد بتوان از برخی روايات چنين استفاده كرد كه اموری، مانند آمادگی فكری و عملی مردم برای ظهور امام عدالتگستر، عزم جدّی آنها برای وفا به پيمان خود در برابر آن امام، وجود تعداد كافی ياران مخلص و وفادار، نااميدی كامل مردم از طرحها و برنامههای دستساختة بشر برای اصلاح وضع جهان و... از شرايط ظهور به شمار میآيند.
گفتنی است برخی افراد نشانههای ظهور را با شرايط ظهور اشتباه میگيرند و گمان میكنند ظهور امام مهدی(عج) به تحقّق اين نشانهها بستگی دارد و تا زمانی كه آنها رخ ندهد، لزوماً ظهور واقع نخواهد شد؛ در حالی‌كه نشانههای ظهور تنها جنبة آگاهیبخشی، بيدارسازی و هشداردهی دارند و راههايی برای تشخيص منجیّ موعود حقيقی از موعودهای دروغين به شمار میآيند. بنابراين چه بسا امكان دارد كه ارادة خداوند به ظهور امام مهدی(عج) تعلّق گيرد؛ بیآنكه برخی از نشانههای ظهور محقّق شده باشند. در معارف شيعی از اين موضوع به بداء تعبير می‌شود.