رجعت؛ بازگشت به دنیا در عصر ظهور (2)

ابراهیم منتظرالقائم

رجعت در قرآن

به اعتقاد شيعيان پيش از برپايی قيامت كبرا و هم‏زمان با ظهور امام مهدی(عج)، گروهی از مؤمنان و پرهيزكاران پاك‌سرشت و جمعی از كافران و منافقان زشت‌طينت، پس از مرگ زنده می‏شوند و بار ديگر به دنيا باز می‏گردند تا سرانجام اعمال نيك و بد خود را دريابند و حاكميت نهايی دولت حق را مشاهده كنند. در آموزه‏های شيعی از اين رويداد با عنوان «رَجْعَت» ياد می‏شود.

دلايل قرآنی رجعت را می‏توان به دو دسته تقسيم كرد:

- نخست آياتی كه بر وقوع رجعت (به معنای بازگشت مردگان به دنيا) در امّت‏های پيشين دلالت می‏كنند. از اين قبيل آيات می‏توان دريافت كه بازگشت مردگان به دنيا، امری است ممكن و قابل قبول كه با سنّت‏های الهی مخالفت ندارد؛

- دوم آياتی كه بر وقوع رجعت (به معنای خاصّ آن) در آخرالزّمان دلالت می‏كنند. در اينجا برای روشن‏شدن موضوع، به نمونه‏هايی از هريك از اين دو دسته اشاره می‏كنيم:

1. آيات ثابت‌كنندة امكان رجعت

آيات فراوانی از «قرآن» به نقل مواردی از زنده شدن مردگان در امّت‏های پيشين می‏پردازند. هدف از آوردن اين آيات، چيزی جز اثبات امكان بازگشت به جهان مادّی و وقوع آن در امّت‏های گذشته نيست. البتّه ميان رجعت به مفهومی كه شيعه به آن معتقد است و رجعتی كه در اين آيات به آن اشاره شده، تفاوت‏های زيادی وجود دارد كه در بررسی روايات مربوط به رجعت به آنها اشاره خواهيم كرد. به بيان ديگر، آياتی كه بازگشت افرادی از امّت‏های گذشته را به دنيا اثبات می‏كنند، گويای آن است كه رجعت محال نيست و به صورت كم‏رنگ، در امّت‏های پيشين وجود داشته است و بنابراين، معتقدان به رجعت، سخن عجيب و غريبی نگفته‏اند.1

تعدادی از اين آيات به شرح زير است:

الف) زنده‏شدن گروهی از بنی‏اسرائيل

«قرآن كريم» ماجرای مرگ و زنده شدن گروهی از امّت موسی(ع) را چنين بيان می‏كند:

«و چون گفتيد: ای موسی! تا خدا را آشكارا نبينيم، هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد، پس در حالی‏كه می‏نگريستيد، صاعقه شما را فروگرفت. سپس شما را پس از مرگتان برانگيختيم؛ باشد كه شكرگزاری كنيد.»2

امام رضا(ع) در توضیح آية ياد شده می‏فرمايند:

«هم‏سخن خدا، موسی بن عمران(ع) می‏دانست كه خدا، برتر از اين است كه با چشم‏ها ديده ‏شود؛ ولی چون خداوند عزّ و جلّ با او سخن گفت و به رازگويی، نزديكش ساخت، به سوی قومش بازگشت و به آنان خبر داد كه خدا با او سخن گفت و او را به خود نزديك كرد و با او نجوا نمود. پس آنان گفتند: به تو ايمان‏ نمی‏آوريم؛ مگر اينكه ما هم مثل تو سخن خدا را بشنويم. و قوم موسی‏ هفتصد هزار مرد بودند. پس موسی از ميان آنها ‏هفتاد هزار نفر را برگزيد و سپس، هفت هزار نفر و پس از آن، هفتصد نفر و سپس هفتاد نفر را برای موعدی كه خدا معيّن كرده بود، برگزيد. پس موسی آنان را به سوی «كوه سينا» بيرون برد و در پايين كوه، آنها را متوقّف كرد و خود به بالای كوه طور رفت و از خدای والا و بلندپايه، خواست تا با او سخن بگويد و سخنش را به گوش آنان برساند. پس خدا كه ياد او والاست، با او سخن گفت و آنها، سخن خدا را از بالا و پايين، راست و چپ و پشت و جلو شنيدند؛ زيرا

خدا سخنش را در درخت ايجاد كرد. آنگاه از درخت پراكنده كرد تا اينكه از هر طرف، آن را شنيدند. چون آنها كلام خدا را شنيدند، گفتند: ما هرگز به تو ايمان نمی‏آوريم و نمی‌پذیریم که آنچه شنیدیم، سخن خدا بود تا اینکه خدا را آشكارا ببينيم. پس زمانی که این سخن بزرگ را گفتند و این‌چنین مخالفت و گردن‌کشی کردند، خدای والا و بلندپايه صاعقه‏ای فرستاد و آنها را به سبب ستمشان گرفتار کرد و مردند. در این هنگام موسی عرض كرد: خداوندا! اگر بنی‌اسرائیل هنگام بازگشت به من بگویند كه تو چون به دروغ ادّعا می‏كردی با خدا سخن می‌گویی، آنها را بردی و كشتی، جواب آنان را چه بگويم؟ پس خداوند دوباره ايشان را زنده كرد و همراه او فرستاد.»3

بررسی كتاب‏های تفسير گويای آن است كه همة نويسندگان تفاسير همگام با مفسّران نخستين قرآن، مانند قُتاده، اكرمه، سدّی، مجاهد و ابن عبّاس بر اين نظر اتّفاق دارند كه هفتاد تن از افراد قوم بنی‏اسرائيل بر اثر صاعقه‏ای آسمانی جان خود را از دست دادند و خدا بر ايشان مرحمت فرمودند و برای دومين بار آنان را به دنيا بازگرداند.4

در اين ميان تنها يكی از مفسّران معاصر را می‏بينيم كه در كتاب تفسير خود به توجيه آيه پرداخته و برخلاف نظر همة مفسّران بزرگ شيعه و سنّی گفته است: مراد از برانگيختن در اين آيه، گسترش نسل كسانی است كه در اثر صاعقه مردند؛ زيرا گمان می‏رفت به سبب اين مرگ، نسل ايشان نيز منقطع گردد.5

روشن است كه اين سخن نوعی تفسير به رأی بيش نيست و هيچ مؤيّدی از قرآن و روايات ندارد. افزون بر اينكه هيچ آشنا به زبان عربی، برانگيخته شدن پس از مرگ را اين‏گونه معنا نكرده است.

ب) زنده شدن كشتة بنی‏اسرائيل

داستان زنده شدن كشتة بنی‏اسرائيل، يكی ديگر از مصداق‏های رجعت در امّت‏های پيشين است. خداوند در قرآن كريم در اين‌باره می‏فرمايد:

«و چون شخصی را كشتيد و دربارة او با يكديگر به ستيزه برخاستيد؛ حال آنكه خدا آنچه را كتمان می‏كرديد، آشكار گردانيد. پس فرموديم: «پاره‏ای از آن [گاو سر بريده را] به آن [مقتول] بزنيد [تا زنده شود].» اين‏گونه خدا مردگان را زنده می‏كند و آيات خود را به شما می‏نماياند؛ باشد كه بينديشيد.»6

شيخ صدوق روايتی را از امام رضا(ع) ذيل اين آيه نقل كرده است كه به روشنی نشان می‏دهد مراد از اين آيه، زنده شدن كشتة بنی‏اسرائيل است:

«مردی از بنی‏اسرائيل يكی از خويشان خود را كُشت و جسدش را بر سرِ راه برترينِ خاندان بنی‏اسرائيل افكند. سپس به خونخواهی‏اش آمد. به موسی(ع) گفتند: فلان خاندان، فلانی را كشته‏اند. ما را از قاتلش آگاه كن. فرمود: «مادّه گاوی برايم بياوريد.» گفتند: آيا ما را به ريشخند می‏گيری؟ فرمود: «به خدا پناه می‏برم از اين كه از نادانان باشم.»7 اگر آنان هر گاوی را قصد می‏كردند، كفايتشان می‏كرد؛ ولی سخت گرفتند. خدا هم بر آنان سخت گرفت... پس آن را خريدند و آوردند. وی به ذبحش فرمان داد. سپس دستور داد كه با دُم آن به جسد مرده بزنند. چون چنين كردند، مقتول زنده شد و گفت: ای پيامبر خدا! پسر عمويم مرا كشته است؛ نه كسی كه متّهم به قتل من شده است. بدين وسيله، قاتلش را شناختند.»8

در ميان مفسّران بزرگ شيعه و سنّی دربارة مفهوم اين آيات، هيچ اختلاف نظر اساسی وجود ندارد و همة آنها گفته‏اند پس از آنكه قسمتی از بدن گاو را به بدن مقتول زدند، او زنده شد، قاتل خود را نام برد و دوباره از دنيا رفت.9 تنها موضوع محلّ اختلاف در اين آيات، منظور از كلمة بعض است و دقيقاً معلوم نيست كه كدام عضو گاو را با چه بخشی از بدن مقتول تماس دادند.10

گفتنی است مفسّری كه پيش از اين از او ياد شد، در مورد اين آيه هم، تفسيری شگفت‏انگيز(!) ارائه داده و ادّعايی كرده است كه با هيچيك از موازين تفسير انطباق ندارد.11

ج) زنده شدن دوبارة هزاران نفر

قرآن كريم حكايت قومی را نقل می‏كند كه از ترس مرگ، خانه‏های خود را ترك كردند؛ ولی مرگ به سراغشان آمد و همة آنها از دنيا رفتند. سپس به اذن خدا بار ديگر زنده شدند تا نشانه‏ای بر قدرت پروردگار باشند:

«آيا از [حال] كسانی كه از بيم مرگ از خانه‏های خود خارج شدند و هزاران تن بودند، خبر

نيافتی؟ پس خداوند به آنان گفت: «تن به مرگ بسپاريد.» آنگاه آنان را زنده ساخت. آری، خداوند نسبت به مردم، صاحب بخشش است؛ ولی بيشتر مردم سپاس‏گزاری نمی‏كنند.»12

از امام صادق(ع) ذيل اين آيه چنين روايت شده است:

«خداوند قومی را كه تعدادی بی‏شمار بودند13 و برای فرار از طاعون، از شهر و ديار خود خارج شده بودند، برای مدّت زمانی طولانی گرفتار مرگ ساخت، تا آنجا كه استخوان‏های آنها پوسيد، بند بند آنها از هم جدا شد و به طور كلّی، تبديل به خاك شدند. آنگاه خداوند در زمانی كه می‏خواست آفريدگانش را زنده ببيند، پيامبری به نام حزقيل را برانگيخت. اين پيامبر آن قوم را فرا خواند؛ پس بدن‏های [متلاشی شدة] آنها جمع شد؛ جان‏ها به بدن‏ها بازگشت و به همان هيئتی كه از دنيا رفته بودند، به پا خاستند؛ بی‏آنكه حتّی يك نفر از ميان آن جمع كم شده باشد و پس از آن، مدّتی طولانی زندگی كردند.»14

همة مفسّران شيعه و سنّی نيز با اندك اختلافی، همين مطلب را در ذيل آية ياد شده بیان كرده‏اند.15

در برخی ديگر از آيات قرآن نيز به مواردی از زنده‏شدن مردگان و بازگشت آنها به دنيا اشاره شده است كه زنده شدن عُزَير،16 صد سال پس از مرگ و زنده‏شدن مردگان به دست حضرت عيسی(ع)17 از آن جمله است.

2. آيات بيان‌كنندة وقوع رجعت

پيشوايان معصوم دين(ع) آيات فراوانی از قرآن كريم را به وقوع رجعت در آخرالزّمان تفسير و تأويل كرده‏اند كه در اينجا به برخی از آنها اشاره می‏كنيم:

الف) معروف‏ترين آيه‏ای كه به آن بر وقوع رجعت استدلال شده، آية زير است:

«و آن روز كه از هر امّتی، گروهی از كسانی را كه آيات ما را تكذيب كرده‏اند، محشور می‏گردانيم. پس آنان نگاه داشته می‏شوند تا همه به هم بپيوندند.»18

از امام صادق(ع) ذيل آية يادشده چنين روايت شده است:

از امام ابوعبدالله [جعفربن محمّدصادق](ع) دربارة اين سخن خدا: «و آن روز كه از هر امّتی گروهی را محشور می‏گردانيم...» پرسيدم. آن حضرت فرمودند:

«مردم دربارة آن، چه می‏گويند؟» گفتم: می‏گويند اين آيه دربارة قيامت است. سپس ابوعبدالله(ع) فرمودند:

«آيا خدای تعالی در روز قيامت، از هر امتی گروهی را محشور و بقيّه آنها را رها می‏كند؟ [ اين گونه نيست] اين آيه قطعاً دربارة رجعت است؛ امّا آية قيامت اين آيه است: «و آنان را گرد می‏آوريم و هيچيك را فروگذار نمی‏كنيم.»19و20

بيشتر مفسّران شيعه نيز به هنگام بحث از اين آيه، با همين استدلال، آن را به رجعت و بازگشت به دنيا پيش از قيامت مربوط دانسته‏اند. علّامه طبرسی در اين زمينه می‏نويسد:

كسانی از اماميه كه به رجعت عقيده دارند، با اين آيه بر درستی اعتقاد خود استدلال كرده و گفته‏اند: آمدن «مِن» در سخن، موجب تبعيض است و بر اين دلالت دارد كه در روز مورد نظر در آيه، برخی از اقوام گردآورده می‏شوند و برخی ديگر گردآورده نمی‏شوند و اين صفت روز رستاخيز نيست؛ زيرا خداوند سبحان دربارة آن فرموده است: «و آنان را گرد می‏آوريم و هيچيك را فروگذار نمی‏كنيم».21

گفتنی است مفسّران اهل سنّت با اين برداشت از اين آيه مخالفت كرده و آن را مربوط به قيامت دانسته‏اند.22

ب) يكی ديگر از آياتی كه در روايات و برخی تفاسير شيعه بر وقوع رجعت تفسير شده، آية شريفة زير است:

«می‏گويند: پروردگارا! دو بار ما را به مرگ رسانيدی و دو بار ما را زنده گردانيدی. به گناهانمان اعتراف كرديم؛ پس آيا راه بيرون‌شدنی [از آتش] هست؟»23

در «تفسير البرهان» ذيل آية يادشده از امام محمّدباقر(ع) چنين روايت شده است:

«اين آيه در مورد گروهی از مردم است كه پس از مرگ به دنيا باز می‏گردند.»24

در «تفسير القمی» نيز ذيل اين آيه از امام صادق(ع) نقل شده است كه فرمودند:

«اين، در رجعت است.»25

علّامه مجلسی پس از نقل اين روايت در توضيح آن می‏نويسد: يعنی يكی از دو زنده‏شدن در رجعت و ديگری در قيامت است و يكی از دو ميراندن در دنيا و ديگری در رجعت است. برخی از مفسّران اين دو بار زنده شدن و مردن را به زنده شدن در قبر برای سؤال و ميراندن در قبر [پس از آن] تفسير كرده‏اند. برخی ديگر

ميراندن نخست را بر آفريدن انسان‏ها به صورت مرده در حال نطفه بودن تفسير كرده‏اند.26

مفسّران شيعه و سنّی در تفسير آية يادشده و اينكه مراد از دو بار ميراندن و دو بار زنده‏كردن در اين آيه چيست، سخن‏های مختلفی گفته‏اند كه برخی از مهم‏ترين آنها به شرح زير است: