یاران امام مهدی (عج) در دوران غیبت

واحد پژوهش موعود

بر اساس آنچه در روایات، ادعیه و سخنان برخی از بزرگان آمده است، امام مهدی(عج) در دوران غیبت، یاران متعدّدی دارند که آن حضرت را در انجام مأموریت‌هایی که بر عهده دارند، یاری و همراهی می‌کنند؛ امّا همة این یاران در یک سطح نیستند و به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. برای آشنایی بیشتر شما عزیزان با این گروه‌ها، در اینجا به اجمال هریک از آنها را بررسی می‌کنیم:

1. اوتاد

اوتاد جمع وَتِد یا وَتَد و در اصل به معنای تکّة چوب یا فلزّی بوده است که برای بستن طناب خیمه، در زمین فرو می‌کرده‌اند و موجب پایداری و استواری آن می‌شده است. با توجّه به این معنا، در زبان عرب به هر چیز که مایة پایداری و استواری چیز دیگری می‌شود، اوتاد گفته می‌شود؛ چنان‌که کوه‌ها را اوتاد زمین، دندان‌ها را اوتاد دهان و رؤسا و بزرگان را اوتاد شهرها می‌نامند.1

در «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی» اوتاد این‌گونه معرفی شده‌اند:

اوتاد در لغت به معنی میخ‌هاست. در «قرآن کریم» از کوه‌ها به عنوان اوتاد ارض یاد شده است که در کتب روایات آن را به گروه‌های مختلف اولیاءء تعبیر و تفسیر کرده‌اند. در روایات شیعه واژة اوتاد گاه به پیامبر(ص)، ائمّة دوازده‌گانه(ع) و گاه به گروهی از اولیاء اطلاق شده است که در سلسله مراتب ابدال و عبّاد و سیّاح قرار دارند و از محبوب‌ترین بندگان خدا هستند...

در روایات صوفیة اهل سنّت، اوتاد گروهی از اولیاء شمرده شده‌اند که شمار آنها چهار، هفت یا چهل تن هستند که بر خُلق موسی(ع) یا بر قلب جبرئیل(ع) خلق شده‌اند یا دارای یقینی همچون یقین ابراهیم(ع) هستند که به برکت ایشان باران می‌بارد، بلا از زمین دور می‌شود و مردم به واسطة ایشان روزی می‌یابند ...

ابن عربی گاهی الیاس، عیسی، ادریس و خضر(ع) را از اوتاد معرفی می‌کند که با جسم خود در دنیا حضور دارند.2

در مورد ویژگی‌های اوتاد مطالب گوناگونی در روایات و سخنان بزرگان نقل شده است که از جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

در قسمتی از «حدیث معراج» خدای متعال، خطاب به پیامبر اعظم(ص) می‌فرماید:

«ای احمد! می‌دانی به خاطر چه چیز تو را بر دیگر پیامبران برتری دادم؟» رسول خدا(ص) عرض می‌کنند: «به خدا سوگند! نه.» پس خداوند می‌فرماید:

«به خاطر [نوع] آفرینش، خوش‌خلقی، بخشندگی و مهربانی نسبت به مردمان. این‌چنین هستند اوتاد زمین و کسی از جملة اوتاد نمی‌شود؛ مگر به واسطة وجود این صفات.»3

امام علی(ع) در یکی از خطبه‌های خود در وصف اوتاد می‌فرمایند:

«ای بندگان خدا! دوست‌داشتنی‌ترین بندگان خدا بنده‌ای است که خداوند وی را علیه نفس یاری دهد. پس اندوه را شعار خود سازد و خوف از عذاب را تن‌پوش خویش. از این‌رو چراغ هدایت در دلش افروخته و برای روز قیامت خود توشه‌ای مهیّا کرده، مرگی را که دیگران دورش می‌پندارند نزدیکش انگاشته، تن به سختی‌ها سپرده، نگریسته و نیکو نگریسته، خدا را یاد کرده و فراوان یاد کرده...

به مرحله‌ای از یقین رسید که چهرة یقین را که چون آفتاب تابان بود، مشاهده کرد. خود را وقف برترین کارها، یعنی فرمان خدا کرد تا هر وظیفه که بر عهدة او است، به انجام رساند و هر فرعی را به اصلش باز گرداند...

او یکی از معادن دین و اوتاد زمین است. خود را ملزم ساخته به دادْ رفتار کند و نخستین گام در این راه، نفی هواهای نفسانی است از خود...»4

شیخ کفعمی(ره) نیز اوتاد را این‌گونه توصیف می‌کند:

آنها گروهی هستند که یک چشم بر هم زدن هم از پروردگارشان غافل نمی‌شوند و از مال دنیا، مگر به اندازة لازم و ضروری جمع نمی‌کنند و لغزش‌های بشری از آنها سر نمی‌زند. در آنها عصمت شرط نشده؛ ولی در قطب شده است.5

2. ابدال

ابدال از نظر لغوی جمع بَدَل، بِدل یا بدیل، به معنای جانشین و نیز به معنای کریم و شریف است.

علّامه فخرالدّینی طریحی (م 1085ه‍ .ق.) دربارة معنای اصطلاحی ابدال می‌نویسد:

ابدال گروهی از صالحان هستند که هرگز جهان از وجود آنها خالی نمی‌ماند. هرگاه یکی از آنها بمیرد، خداوند فرد دیگری را به جای او قرار می‌دهد. در [کتاب] «قاموس» آمده است: ابدال گروهی هستند که خداوند به وسیلة آنان زمین را برپا می‌دارد. آنها هفتاد نفرند؛ چهل نفر در «شام» و سی نفر در دیگر سرزمین‌ها. یکی از آنها نمی‌میرد؛ مگر اینکه فرد دیگری از مردم جایگزین او می‌شود.7

در برخی منابع در معرفی ابدال چنین آمده است:

این اسم بر جمعی از بندگان خاصّ خدا اطلاق می‌شود که در میان اولیاء دارای مرتبتی مخصوص بوده‌اند. تعداد ابدال ثابت و معیّن است و هرگاه عمر یکی از آنان به پایان رسد، فرد دیگری از طبقة فروتر اولیاء، جایگزین او می‌گردد. دربارة وجه تسمیة این گروه به ابدال اختلاف است. به موجب برخی از روایات شیعه، اینان از آن‌رو که جانشینان انبیاء شمرده می‌شوند، ابدال نامیده شده‌اند. بعضی گفته‌اند که چون تعداد ابدال ثابت است و به محض درگذشت یکی از آنان، فرد دیگری جانشین او می‌گردد، چنین نامیده شده‌اند. گاه نیز گفته شده است که چون آنان می‌توانند به هنگام ضرورت، صورتی مثالی یا شخصی روحانی را به عنوان بدل به جای بگذارند و جایگاه خود را ترک کنند، ابدال خوانده شده‌اند...

در روایات و ادعیة شیعه این کلمه، گاه بر اوصیای پیامبر اسلام(ص) که خداوند آنان را بدل و جانشین انبیاء قرار داده، اطلاق شده است و گاه مراد از آن، اصحاب خاصّ ائمّه(ع) بوده است. اهل سنّت نیز روایاتی نقل کرده‌اند که در آنها ویژگی‌هایی برای ابدال به دست داده‌اند. از علی(ع) نقل کرده‌اند که فرمودند:

«ابدال که شمارة آنان چهل نفر است، در شام هستند. هرگاه یکی از آنان وفات کند، خداوند یک تن دیگر را جایگزین او می‌نماید.

خداوند به برکت وجود آنان باران بر زمین می‌باراند و به سبب آنان، مسلمانان بر دشمنان پیروز می‌گردند و عذاب الهی از اهل شام برداشته شود.»8

برخی اهل تحقیق نیز ابدال را این‌گونه تعریف کرده‌اند:

در نظام صوفیه یکی از طبقات اولیاء و خاصّان خدا که مردم آنها را نمی‌شناسند و به همین جهت، رجال‌الغیب نیز خوانده می‌شوند.9

در منابع اهل سنّت احادیث و آثار متعدّدی در زمینة ویژگی‌های ابدال نقل شده است که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:

در یکی از این روایات ابن مسعود از پیامبر گرامی اسلام(ص) چنین نقل می‌کند:

«پیوسته چهل نفر از امّت من هستند که قلب‌هایشان همانند قلب حضرت ابراهیم(ع) است. خداوند به وسیلة آنها بلاها را از اهل زمین دور می‌گرداند که به آنان ابدال گفته می‌شود.»

سپس رسول خدا فرمودند:

«بدانید که اینان هرگز این مقام را از خواندن نماز و گرفتن روزه و پرداخت صدقه به دست نیاوردند.» عرض کردند: ای رسول خدا! پس به چه چیز به این مقام رسیدند؟ پیامبر فرمودند:

«به وسیلة جود، بخشش و خیرخواهی برای مسلمانان.»10

از معاذ بن جبل نیز در این زمینه چنین نقل شده است:

«سه چیز است که در هر کس وجود داشته باشد، او از ابدال (همان کسانی که پایداری دنیا و اهل آن به وجود آنهاست) به شمار می‌آید؛ راضی بودن به قضا [ی الهی]، صبر بر محارم خدا و خشمگین شدن برای خدای صاحب عزّت و جلال.»11

در مورد جایگاه و مرتبة ابدال گفته‌اند:

ابدال از نظر مراقبه در مرتبه‌ای پایین‌تر از اوتاد قرار دارند و گاه از آنان غفلت سر می‌زند؛

ولی با یاد کردن [از خدا] آن را جبران می‌کنند و عمداً از آنها گناهی سر نمی‌زند.12

گفتنی است در مورد تعداد ابدال روایات متفاوتی نقل شده است. حدّاقل تعداد نقل شده در روایات سی نفر و حدّاکثر آنها هشتاد نفر است.13

3. نجبا

نجبا جمع نجیب و در لغت به معنای مردمان نجیب و اصیل و بزرگ‌زاده و گرامی‌گوهر است و در اصطلاح صوفیه بر چهل مرد که مأمور اصلاح احوال مردم و حمل اثقال آنها و متصرّف در حقوق خلق هستند، اطلاق می‌شود.14

در «فرهنگ معارف اسلامی»15 و «دائرة المعارف معارف و معاریف»16 نیز بر همین معنا تأکید شده است.

نجبا از نظر جایگاه و مرتبة معنوی، در درجه‌ای پایین‌تر از ابدال قرار دارند.17

4. صلحا (صالحان)

صلحا جمع صلیح، به معنای صالح است.18 این واژه دربرگیرندة عموم انسان‌های شایسته‌ای است که به وظایف و تکالیف شرعی خود عمل و از گناهان پرهیز می‌کنند.

شیخ کفعمی دربارة این گروه می‌نویسد:

صالحان مردمان پرهیزکاری هستند که به صفت عدالت آراسته شده‌اند. گاه از آنان گناه سرمی‌زند؛ ولی با طلب آمرزش و پشیمانی، آن را جبران می‌کنند. خدای تعالی می‌فرماید: «در حقیقت کسانی که [از خدا] پروا دارند، چون وسوسه‌ای از جانب شیطان بدیشان برسد [خدا را] به یاد آورند و به ناگاه، بینا شوند.»19

گفتنی است شیخ کفعمی(ره) پس از بیان مراتب چهارگانة یاد شده، اضافه می‌کند:

گفته شده است: هرگاه یکی از اوتاد چهارگانه کم شود، یک نفر از گروه چهل نفره (ابدال) جانشین او می‌شود و هنگامی که یک نفر از گروه چهل نفره کاسته شود، فرد دیگری از گروه هفتاد نفره (نجبا) به جای او قرار می‌گیرد و اگر یکی از گروه هفتاد نفره از دست برود، به جای او کسی از گروه سیصد و شصت نفره (صالحان) گذاشته می‌شود. در صورتی که یکی از این گروه سیصد و شصت نفره کم شود، شخصی از سایر مردم جایگزین او می‌شود.20

افزون بر گروه‌های چهارگانة یاد شده، در كلمات برخی بزرگان به عناوین دیگری برای گروه‌های مختلف یاران امام زمان(عج) اشاره شده است كه به نظر می‌رسد با گروه‌های قبلی هم‌پوشانی داشته باشد. عناوین این گروه‌ها به قرار زیر است:

5. نقبا (نقیبان)

نقبا از نظر لغوی، جمع نقیب، به معنای سالار، پیشوا، رئیس، سرپرست گروه، سردسته، بزرگتر و کسی است که معرفت به احوال مردم داشته باشد.21 در «لغت‌نامة دهخدا» در بیان معنای اصطلاحی نقبا چنین آمده است:

نقبا در اصطلاح صوفیه کسانی هستند که بر خفایای باطن مردم اشراف دارند و خفایای ضمایر مردم بر ایشان آشکار است. چه پرده‌ها از برابر چشم باطن ایشان برداشته شده است و ایشان سیصد تن هستند. [آنها] از اصناف اولیاء و رجال‌الغیب باشند که مأمور دستگیری بندگان خدایند.22

5. رجال‌الغیب

برخی علمای لغت رجال الغیب را این‌گونه معنا کرد‌ه‌اند:

گروهی از مردان خدا که از نظر مردم دنیا پوشیده‌اند و جهان به وجود ایشان قوام دارد.23

نویسندة کتاب «معارف و معاریف» نیز در تعریف این واژه می‌نویسد:

رجال‌الغیب یا نجبا هفت تن هستند که در عالم پراکنده و از دید همگان پنهانند.24

با توجّه به مطالب یادشده، شاید بتوان گفت که رجال‌الغیب همان ابدال یا نجبا هستند.

با امید به اینکه خداوند متعال از سر فضل و رحمت بی‌انتهای خویش، به همة ما توفیق یاری امام عصر(عج) در دوران غیبت کبرا و همراهی با آن حضرت را در دوران ظهور عطا فرماید. ان‌شاءالله

پی‌نوشت‌ها: