معرفت امام(ع) ؛ چیستی، چرایی و چگونگی

ابراهیم شفیعی سروستانی

معرفت امام جایگاه و اهمّیت ویژه‏ای در آموزه‏های اسلامی دارد و در سخنان پیامبر گرامی اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) تأکید فراوانی بر آن شده است. برای روشن‏تر شدن این موضوع به برخی از روایاتی که در این زمینه وارد شده است، اشاره می‏کنیم:

1. در روایتی که به صورت متواتر1 و از طریق شیعه و اهل سنّت از پیامبر اعظم(ص) نقل شده، نشناختن امام زمان و معرفت نداشتن نسبت به او، با مردن در عصر جاهلیت (عصر کفر و شرک) برابر دانسته شده است. در این روایت می‏خوانیم:

«هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.»2

2. امام باقر(ع) در این زمینه می‏فرمایند:

«هر کس در حالی که امامی نداشته باشد بمیرد، مردنش، مردن جاهلیت است و هر آن که در حال شناختن امامش بمیرد، پیش افتادن یا تأخیر این امر [دولت آل محمّد(ع)]، او را زیان نرساند و هر کس بمیرد در حالی‌که امامش را شناخته، همچون کسی است که در خیمة قائم(عج) با آن حضرت باشد.»3

3. حارث بن مغیره از امام صادق(ع) چنین نقل می‏کند:

به ابوعبدالله [امام صادق](ع) عرض کردم: آیا رسول خدا(ص) فرمود: «کسی که بمیرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است؟ فرمودند: «آری.» گفتم: جاهلیت کامل یا جاهلیتی که امامش را نشناسند؟ فرمودند: «جاهلیت کفر و نفاق و گمراهی.»4

۴. در روایتی که سَدیر از امام باقر(ع) نقل کرده، به صراحت به لزوم معرفت امامان به عنوان یک تکلیف اشاره شده است:

«مردم در حقیقت سه وظیفه دارند: شناخت امامان، تسلیم آنها بودن در آنچه بر ایشان وارد می‏شود و ارجاع اختلافات خود به آنان‏.»5

با توجّه به آنچه بیان شد، هیچ تردیدی در لزوم شناختن امامان به عنوان یکی از حقوق مسلّم آنان باقی نمی‏ماند؛ امّا برای روشن‏تر شدن این موضوع لازم است به چند پرسش پاسخ دهیم:

الف) ضرورت معرفت امام

نخستین پرسش مطرح در اینجا این است که چرا در آموزه‏های اسلامی، این‌همه بر لزوم معرفت امام تأکید شده است؟ برای یافتن پاسخ این پرسش، لازم است که نگاهی اجمالی به جایگاه امام و امامت در مکتب اسلام داشته باشیم:

1. در روایتی که از امام رضا(ع) نقل شده، در این زمینه چنین آمده است:

«امامت زمام دین و مایة نظام مسلمانان و صلاح دنیا و عزّت مؤمنان است. امامت اساس

رشدیابندة اسلام و شاخة بلند آن است. تمامیت نماز، روزه، حج، جهاد، گردآوری مالیات و صدقات، اجرای حدود و احکام و حراست از مرزهای اسلام، همه به دست امام است. امام حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام می‏کند و حدود خدا را برپا می‏دارد و از دین خدا دفاع می‏کند. او با حکمت و اندرز و حجّت رسا [مردم] را به راه پروردگارش فرامی‏خواند.»6

با توجّه به این روایت به خوبی روشن می‏شود که بقای همة اصول و فروع اسلام، به وجود امام بسته است و آموزه‏های اسلامی جز با وجود امام، تحقّق عینی و عملی نمی‏یابد. از این‌رو کسی که امام زمانش را نشناسد، هیچ بهره‏ای هم از اعمال خود نخواهد برد.

2. در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده، این موضوع با صراحت بیشتری بیان شده است. آن حضرت می‏فرمایند:

«بالاترین مرتبة امر [دین] و کلیدش و در همه چیز و مایة خرسندی خدای رحمان، پیروی از امام، بعد از شناخت او است. همانا خدای عزّ و جلّ می‏فرماید: «هر کس از پیامبر فرمان بَرَد، در حقیقت خدا را فرمان برده و هر کس روی‌گردان شود، ما تو را بر ایشان نگهبان نفرستاده‏ایم.»7 همانا اگر مردی شب‏ها را به عبادت به پاخیزد و روزها را روزه دارد و تمام اموالش را صدقه دهد و در تمام دوران عمرش به حج رود و امر ولایت ولیّ خدا را نشناسد تا از او پیروی کند و تمام اعمالش با راهنمایی او باشد، برای او از ثواب خدای جلّ و عزّ حقّی نیست و او از اهل ایمان نباشد.»8

این روایت ضرورت و فلسفة تأکیدهای فراوان اسلام بر شناخت امام را به خوبی آشکار می‏کند و روشن می‏سازد که معرفت امام از آن‌رو اهمّیت دارد که مقدّمة پیروی و اطاعت از او است. به همین دلیل است که می‏بینیم در بسیاری از روایت‏های من مات، به جای تعبیر و لم يعرف امام زمانه، عبارت‏هایی چون «و ليس عليه إمام»،9 «و ليس له إمام»،10 «و ليس له إمام يأتمّ به»،11 «و ليس له إمام يسمع له و يطيع»،12 «و ليس عليه طاعة»13 یا «و ليس فی عنقه بيعة»14 آمده است که همة آنها بر مقدّمه بودن معرفت برای پیروی و اطاعت از امام - به عنوان شرط نجات و رستگاری - دلالت می‏کند.

3. توجّه به روایت ذیل که از امام حسین(ع) نقل شده است، این موضوع را روشن‏تر می‏سازد. آن حضرت در این روایت با اشاره به فلسفة آفرینش انسان می‏فرمایند:

«هان ای مردم! همانا خداوند - بزرگ باد یاد او - بندگان را نیافرید؛ مگر برای اینکه او را بشناسند. پس هرگاه او را بشناسند، او را بپرستند و هرگاه او را بپرستند، با پرستش او از بندگی هر آنچه جز خداست، بی‏نیاز شوند.» مردی پرسید: ای فرزند رسول خدا، پدر و مادرم فدایت! معرفت خدا چیست؟ حضرت فرمودند:

«این است که اهل هر زمانی، امامی را که باید از او فرمان برند، بشناسند.»15

بنابراین می‏توان گفت: فلسفة آفرینش انسان، رسیدن به مقام معرفت خداست. این معرفت حاصل نمی‏شود؛ مگر به معرفت امام و حجّت عصر(عج)؛ زیرا امام آینة تمام‌نمای حق و واسطة شناخت خداست؛ چنان‏که امام صادق(ع) فرمودند:

«ما دانایان (برپادارندگان) به امر خدا و دعوت‏کنندگان به راه او هستیم. به واسطة ما خدا شناخته و پرستیده می‏شود. ما راهنمایان به سوی خدا هستیم و اگر ما نبودیم، خدا پرستیده نمی‏شد.»16

در روایت زیر که از امام علی(ع) نقل شده، ارتباط بین معرفت امام و سعادت و رستگاری انسان‏ها به بیان دیگری توضیح داده شده است:

«خوشبخت‏ترین مردم کسی است که فضل و مقام ما را بشناسد و به وسیلة ما، به خدا نزدیک شود و در دوستی ما یک‌دل و مخلص باشد و به آنچه ما بدان فراخواندیم، عمل کند و از آنچه ما نهی کردیم، دست بردارد. چنین کسی از ماست و در سرای ماندگاری (بهشت) با ماست.»17

۴. توجّه به مفّاد دعاهایی که خواندن آنها در عصر غیبت مورد تأکید قرار گرفته است نیز ما را به اهمّیت موضوع شناخت حجّت خدا و نقش آن در زندگی انسان رهنمون می‏سازد.

بر اساس روایتی که زرارة بن اعین از امام صادق(ع) نقل می‏کند، آن حضرت پس از پیش‏گویی غیبت قائم(عج)، در پاسخ این پرسش زراره که: اگر آن زمان را درک کردم، چه عملی را پیشة خود سازم؟ می‏فرمایند:

«ای زراره! اگر آن زمان را درک کردی، پیوسته این دعا را بخوان: «بار الها! خودت را به من بشناسان؛ که اگر خودت را به من نشناسانی، پیامبرت را نخواهم شناخت. بار الها! فرستاده‏ات را به من بشناسان؛ که اگر فرستاده‏ات را به من نشناسانی، حجّت تو را نخواهم شناخت. بار الها! حجّت خود را به من بشناسان؛ که اگر حجّّتت را به من نشناسانی، از دینم گمراه می‏شوم.»18

این دعا با اندک تفاوتی، در یکی از توقیعات امام عصر(عج) نیز آمده است.19

ب) مفهوم معرفت امام

یکی دیگر از پرسش‏های مطرح در این زمینه، این است که مراد از معرفت امام که بر ما واجب شده است، چیست؟ شیخ صدوق(ره) دربارة ضرورت معرفت امام و آنچه که هر مسلمان باید در مورد امام خود بداند، می‏نویسد:

بر ما واجب است که پیامبر [اسلام] و امامان پس از او را - که درود خدا بر آنان باد - با نام‏ها و ویژگی‏هایشان بشناسیم. این امر فریضة واجبی است که بر ما لازم آمده است و خداوند عذر هیچ‏کس را در مورد آن نمی‏پذیرد؛ خواه جاهل [قاصر] باشد و خواه [جاهل] مقصّر.20

ایشان پس از این عبارت، ویژگی‏های دوازده‏گانه‏ای را که واجب است هر شیعه دربارة امامان خود بپذیرد و بدان معتقد باشد، بدین شرح برمی‏شمارد:

واجب است معتقد باشد، آنها امامان داوزده‏گانه، والیان امر، گواهان بر مردم، راهنمایان به سوی خدا، جایگاه‏های علم الهی، مفسّران وحی، پایه‏های توحید، پیراستگان از خطا و لغزش، صاحبان معجزه‏ها و نشانه‏ها، مایه‏های ثبات و پایداری جهان، وسیله‏های نجات و رستگاری امّت و سرسپردگان امر الهی هستند.21

شایان ذکر است در کتاب «معرفت امام زمان(ع) و تکلیف منتظران» اثر نگارنده، ویژگی‏های یادشده به تفصیل بررسی و مستندات قرآنی و روایی آنها بیان شده است.22

نویسندة کتاب ارزشمند «مکیال‏ المکارم» نیز مراد و مقصود از معرفت امام را که در روایت‏ها بر آنها تأکید شده است، چنین توضیح می‏دهد:

بدون تردید، مقصود از شناختی که امامان ما - درودها و سلام‏های خداوند بر ایشان باد - تحصیل آن را نسبت به امام زمانمان امر فرموده‏اند، این است که ما آن حضرت را چنان‏که هست، بشناسیم؛ به گونه‏ای که این شناخت سبب در امان ماندن ما از شبهه‏های ملحدان و مایة نجاتمان از اعمال گمراه‏کنندة مدّعیان دروغین باشد. چنین شناختی جز به دو امر به دست نمی‏آید: شناختن شخص امام به نام و نسب و دوم، شناخت ویژگی‏های او. به دست آوردن این دو شناخت از اهمّ واجبات است.23

باید دانست شناخت ویژگی‏های امام در عصر ما از اهمّیت بیشتری برخوردار است و در واقع، این نوع شناخت می‏تواند در زندگی فردی و اجتماعی منتظران، منشأ اثر و تحوّل باشد؛ زیرا اگر کسی به حقیقت به صفات و ویژگی‏های امام عصر(عج) و نقش و جایگاه آن حضرت در هستی و فقر و نیاز خود نسبت به او آگاه شود، هرگز از یاد و نام آن حضرت غافل نمی‏شود.

نکته‏ای که باید در نظر داشت، این است که شناخت امام زمان(عج) از شناخت دیگر امامان معصوم(ع) جدا نیست. اگر کسی به طور کلّی به شأن و جایگاه ائمّة هدی(ع) آگاه شد، صفات و ویژگی‏های آنها را شناخت و به مسئولیت خود در

برابر آنها پی برد، به یقین به شناختی شایسته از امام عصر(عج) نیز دست می‏یابد.

ج) راه‏های به دست آوردن معرفت

سومین پرسشی که در این زمینه وجود دارد این است که اساساً معرفت امام زمان(عج) از چه راه‌هایی به دست می‏آید؟ در پاسخ این پرسش باید گفت: معرفت امام زمان(عج) نیز چون برخی دیگر از معرفت‏ها از دو طریق حاصل می‏شود:

یک. معرفت اكتسابی

یکی از راه‏های پی بردن به مراتب و مقامات بلند امامان معصوم شیعه(ع)، به طور کلّی و امام عصر(عج) به طور خاص، مطالعه و تأمّل در کتاب‏ها و مقاله‏هایی است که در این زمینه نگاشته شده است.24 همچنین خواندن زیارت «جامعة کبیره» و تأمّل و تدبّر در اوصافی که در این زیارت برای ائمّة معصومان(ع) نقل شده، در حصول معرفت نسبت به مقام و جایگاه امام در هستی بسیار مؤثّر است.25

شاید بتوان گفت شناخت نشانه‏های ظهور نیز یکی از فروع شناخت امام عصر(عج) است؛ زیرا شناخت دقیق نشانه‏های ظهور سبب می‏شود انسان فریب مدّعیان دروغین مهدویت را نخورد و در دام شیّادانی که ادّعای «مهدی» بودن دارند، نیفتد.

برای ظهور منجیّ آخرالزّمان(عج)، نشانه‏های حتمی و تردیدناپذیری شمرده شده است که با مشاهدة آنها، می‏توان به حقّانیت آن منجی و اینکه او واقعاً همان امام منتظر، یعنی امام مهدی(عج) است، پی برد. بنابراین بر همة منتظران لازم است که پس از شناخت کامل امام عصر(عج)، به مطالعه و شناسایی نشانه‏های ظهور نیز بپردازند.26

دو. معرفت اعطایی

در آموزه‏های اسلامی بر تأثیر پرهیزکاری و انجام اعمال شایسته در حصول معرفت راستین و نهادینه شدن آن در وجود آدمی بسیار تأکید شده است. بر اساس این آموزه‏ها انسان می‏تواند با عمل کردن به آموخته‏های خود، مرزهای دانایی‏اش را گسترش دهد و به آنچه نمی‏داند، دست یابد. قرآن کریم در این زمینه می‏فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده‏اید! اگر از خدا پروا دارید، برای شما [نیروی] تشخیص حق از باطل قرار می‏دهد.»27

و در جایی دیگر می‏فرماید:

«سخنان پاکیزه به سوی او بالا می‏رود و کار شایسته به آن رفعت می‏بخشد.»28

علّامه طباطبایی در تفسیر این آیه و بیان مراد از «کلم الطیب؛ سخن‏های پاكيزه» چنین می‏نویسد:

مراد از آن صرف لفظ نیست؛ بلکه لفظ بدان جهت که معنایی طیّب (پاکیزه) دارد، منظور است. پس در نتیجه مراد از این کلم طیب، عقاید حقّی می‏شود که انسان اعتقاد به آن را زیربنای اعمال خود قرار می‏دهد.29