محمّد بن علي بن بابويه قمي

دبیرخانه دائرةالمعارف موعود آخرالزّمان

محمّد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، ملقّب به شیخ صدوق و مشهور به عمادالدّين، متولّد ۳۰۵ و متوفّای ۳۸۱ه‍ .ق. است. کنیة او را ابوجعفر گفته‌اند. ایشان محدّث و فقیه بزرگ شیعة امامیه در قرن چهارم هجری قمری بود.

شرح حال

محمّد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی معروف به شيخ صدوق در حدود سال ۳۰5ه‍ .ق. در شهر «قم» متولّد شد.

دربارة زمان و مکان ولادت وی اطّلاع روشنی در دست نیست. جمعی از نویسندگان قرون اخیر با تکیه بر برخی روایات، تولّد ابن بابویه را اندکی پس از سال ۳۰۵ه‍ .ق. دانسته‌اند.1و2

دونالدسون تولبد وی‌ را در ۳۱۱ه‍ .ق./ ۹۲۳ م. یا چند سالی‌ پیش از آن‌ در «خراسان» دانسته‌ است‌.

نسب

يکی از معروف‌ترين خاندان‌های بزرگ که بيش از سيصد سال در مرکز ایران، دانشمندان نامور از آن برخاسته‌اند، خاندان بابویه است که صدوق بزرگترين شخصيت اين خاندان به شمار می‌رود.

بابويه جدّ اعلای صدوق است. اوّلين کسی که از اين خاندان لقب ابن بابويه گرفت، پدر صدوق، يعنی علی بن حسين بن موسی بن بابويه است.

ابن بابويه خود از دانشمندان بنام شيعه بوده و بيش از يکصد کتاب در موضوعات مختلف نگاشته است. وی پيشوای شيعه در قم و اطراف آن در زمان خود بوده و در عصر امام حسن عسکری(ع) و غیبت صغرای حضرت ولیّ‌عصر(عج) و در عهد نيابت خاصّة حسین بن روح می‌زيسته است.

این عالم بزرگ وارسته و پارسا در قم، مغازه‌ای داشت که در کنار کارهای علمی، بخشی از وقت خود را به کسب و کار می‌پرداخت و با درآمد آن، مخارج زندگی خويش را تأمين می‌کرد؛ امّا در حقيقت، او دانشمندی سترگ بود که نه تنها در مجامع علمی آن روز از مقام و منزلت علمی بالايی برخوردار بود، هم‌اکنون نيز مورد احترام دانش‌پژوهان و اساتيد بزرگ علوی اسلامی است.

داستان ولادت

ساليانی آنچه روح پدر صدوق را آزرده می‌ساخت، نداشتن فرزند بود. گرچه 50 بهار از عمر او می‌گذشت و رو به پيری می‌رفت، هرگز از رحمت الهی نااميد نبود و بارها از خدای خويش درخواست کرده بود تا فرزندی به او عطا کند؛ امّا از گره کار مطلّع نبود.

روزی بر آن شد تا نامه‌ای به امام و پيشوای خود حضرت مهدی(عج) بنويسد و از ايشان بخواهد تا برايش دعا کند. به دنبال فرصتی مناسب و فردی مطمئن بود تا به واسطة او نامه ارسال کند. تا آنکه زمانی کاروانی از قم به «عراق» می‌رفت. در بين آن کاروان يکی از دوستانش به نام ابوجعفر محمّد بن علی الاسود را يافت که می‌توانست نامة وی را به مقصد برساند.

او نامه‌ای به محضر ولیّ‌عصر(عج) نوشت و به وی سپرد تا در عراق، به حسين بن روح بدهد و از او بخواهد که اين نامه را به حضرت برساند. ابوجعفر ‌می‌گويد:

من نامة او را به نمايندة مهدی موعود(عج) رساندم و پس از سه روز به من خبر داد که

حضرت برای ابن‌بابويه دعا کرد و در آيندة نزديک خداوند به او فرزندی خواهد داد که منشأ برکات زيادی خواهد شد.3

شيخ طوسی در کتاب «الغیبه» دربارة تولّد صدوق چنين نگاشته است:

بسياری از بزرگان قم نقل کرده‌اند که علی بن حسين بن بابويه با دخترعموی خود ازدواج کرد؛ ولی از وی صاحب فرزند نشد. نامه‌ای به شيخ ابوالقاسم حسين بن روح نوشت که از حضرت ولیّ‌عصر(عج) بخواهد تا برای او دعا کند که خداوند به او فرزند عطا فرمايد. از حضرت جواب آمد که از اين همسر صاحب فرزند نمی‌شوی؛ ولی به زودی با کنيزی ديلمی ازدواج خواهی کرد که خداوند از او دو فرزند فقيه به تو خواهد داد.4

شيخ صدوق خود نيز ماجرای دعای حضرت ولیّ‌عصر(عج) و ولادت خود را در کتاب «کمال الدّین» آورده و در ادامه نوشته است:

هرگاه ابوجعفر محمّد بن علی اسود مرا می‌ديد که برای آموختن حديث و علوم اهل بيت(ع) با اشتياق تمام به درس اساتيد می‌رفتم، می‌فرمود: اين ميل و اشتياق به علم‌آموزی که تو داری، جای تعجّب نيست؛ زيرا تو به دعای امام زمان(عج) متولّد شده‌ای.

به هر تقدير اين بشارت به ابن/ بابويه رسيد و پس از مدّتی در پی ازدواج با کنيزی ديلمی، خداوند محمّد را به او عطا فرمود که در آن سنين ماية اميد و چشم‌روشنی پدر گشت و سپس پسر ديگری به او داد و نامش را حسين نهاد.

حسین بن علی بن بابويه نيز از دانشمندان و پس از پدر و برادرش، محمّد بزرگترين و معروف‌ترين شخصيت خاندان بابويه است.

دوران تحصيل

محمّد در سنين کودکی فراگيری دانش دينی را نزد پدر آغاز کرد و تحصيلات ابتدايی و رشد اوّلية او در علوم، در شهر قم که آن روز، محلّ حضور دانشمندان و محدّثان بود، به انجام رسيد. ایشان با جدّيت تمام و سعی پيگير، به فراگيری علم و معرفت همّت گماشت. روزی نمی‌گذشت که بر اندوخته‌های علمی او افزوده نگردد. عمدة مطالب را از پدر خود، علی بن بابويه آموخت و افزون بر آن، در مجالس و محافل درسی بزرگان علم و ادب حاضر می‌شد.

پس از آنکه به مرتبة بالايی از تحصيل رسيد، برای درک محضر اساتيد بزرگ و حديث‌شناسان آن دوران، سفرهای علمی خود را آغاز کرد و شايد بتوان گفت يکی از عوامل مؤثّر در موفّقيت وی، استفاده از محضر اساتيد بسيار است. از همين‌رو نمی‌توان به طور کامل اساتيد او را شمارش کرد. دانشمند محقّق، شيخ عبدالرّحیم ربّانی شیرازی در پيش‌گفتار کتاب «معانی الاخبار» که شرح زندگانی وی را نگاشته، ۲۵۲ تن از اساتيد صدوق را نام برده است.5

هجرت به ری

ابن بابویه‌ در تاریخ نامعلومی قم را ترک کرده و به‌ «ری» که در آن‌ زمان‌ پایتخت‌ آل‌ بویه‌ بود، رفته‌ و در این شهر اقامت گزیده است‌.6 تنها اطّلاع‌ ما دربارة تاریخ سفر وی‌ به‌ ری‌ این است که در رجب ۳۳۹ه‍ .ق. بخشی‌ از روایات‌ علی بن ابراهیم قمی و دیگران‌ را از شریف حمزة بن محمّد علوی‌ در قم‌ شنیده7و8و9 و در رجب ۳۴۷ه‍ .ق. در ری‌ بوده‌ است‌.10و11

علل هجرت به ری

با ملاحظة اینکه ابن ولید که‌ پس‌ از پدر، نزدیک‌ترین‌ استاد ابن بابویه‌ به‌ او بوده‌ و به‌ سال ۳۴۳ ه‍ .ق. وفات یافته‌،12 می‌توان حدس زد که‌ این اتّفاق‌، علقة ابن بابویه‌ را به قم‌ سست کرده و مقدّمة هجرت‌ وی‌ به‌ ری‌ را فراهم کرده باشد.

به‌ هر حال،‌ او در ری‌ از مشایخ آن شهر، چون احمد بن محمّد بن صقر صائغ‌ و محمّد بن ابراهیم بن اسحاق طالقانی حدیث شنیده است‌.13و14

يکی از حوادث مهمّ دوران زندگی شيخ صدوق، روی کار آمدن سلسلة ايرانی‌نژاد و شيعی‌مذهب آل بويه بود که ميان سال‌های ۳۲۲-۴۴۸ه‍ .ق. بر بخش بزرگی از «ايران»، عراق و «جزيره» تا مرزهای شمالی «شام» فرمان راندند.

هجرت شيخ صدوق از قم به ری و اقامت در آنجا نيز به خواست يکی از حاکمان اين سلسله، رکن‌الدّوله دیلمی بوده است.

علّامه شوشتری ماجرای هجرت شيخ صدوق از قم به ری را اين‌گونه نگاشته است:

رکن‌الدّوله ( لقب حسن، فرزند ابوشجاع ديلمی است) به منظور ترويج مذهب حق، التماس قدوم شيخ به دارالخلافه نموده، خدمت شيخ اجازت فرموده، سلطان در مجلس اوّل سؤالی چند که در تحقيق مذهب حق به خاطر داشت، بر شيخ عرض نمود و جواب صواب استفاده فرموده، شيخ را تعظيم و تکريم تمام نمود و جوايز و اقطاع مقرّر فرمود.15

به نظر می‌رسد دلیل اصلی دعوت رکن‌الدّوله، خلأ و کمبودی بوده که از هجرت شیخ کلینی از ری به «بغداد» و سپس رحلت او پيش آمده بوده است. در حقيقت وجود شيخ صدوق در ری می‌توانست منشأ برکات فراوان باشد و آن بزرگوار نيز با توجّه به اهمّيت موضوع، دعوت رکن‌الدّوله را پذيرفت و زادگاه خويش را رها کرد و عازم ری گشت.

بحث‌های بسياری که صدوق در مدّت اقامت خود در ری در موضوعات مختلف اسلامی، به ويژه در دو موضوع مهمّ امامت و غيبت حضرت ولیّ‌عصر(عج) با رهبران مذاهب مختلف انجام داد، شاهد خوبی بر اين مدّعاست. حاصل آن گفت‌وگوها که برخی نيز در حضور رکن‌الدّوله بود، کتاب‌های ارزشمندی است که از آن فقيه نامی باقی مانده است.

سفرهای علمی

با مطالعه و دقّت در اين بخش از زندگانی صدوق در می‌يابيم که عشق به جمع‌آوری احاديث در وجود او موج می‌زده و حفظ و حراست از سخنان پيشوايان دينی و نشر و توزيع آنها را سرلوحة کار خود قرار داده بود و برای رسيدن به اين

هدف، از «بلخ» و «بخارا» تا «کوفه» و بغداد و از آنجا تا «مکّه» و «مدینه» سفر کرده و به تمام مراکز اسلامی آن زمان - اعمّ از شيعه و سنّی- سر زده است و چه بسيار که در اين سفرها با مشکلات فراوانی مواجه گشته؛ ولی همه را به جان خريده و غم غربت را تحمّل کرده و با کوله‌باری از احاديث پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) از سفر باز گشته است.

او به هر شهری وارد می‌شد، به دنبال نخبگان می‌گشت و از دانش آنان بهره می‌گرفت و نيز علاقه‌مندان علوم دینی را از منبع سرشار اندوخته‌های خود سيراب می‌کرد.

ابن بابویه‌ در ماه رجب ۳۵۲ه‍ .ق. قصد سفر نمود و با کسب اجازه از رکن‌الدّوله،‌ امیر ری‌ در رجب همین سال راهی «مشهد» شد.16 ابن بابویه‌ طیّ راه مشهد، در ماه شعبان در «نیشابور» بود و از مشایخ بزرگ آن شهر، چون عبدالواحد بن محمّد بن عبدوس نیشابوری‌، حاکم‌ ابوعلی‌ حسین‌ بن احمد بیهقی و ابوطیّب حسین بن احمد رازی‌ حدیث‌ شنید.17و18و19 در آن شهر، اهالی آنجا گرداگرد او را گرفتند و وی با بحث‌های روشنگرانة خود، تشتّت فکری عجيبی را که نسبت به غيبت مهدی موعود(عج) در ميان آنها رواج داشت، از بين برد. او خود شرح اين واقعه را در کتاب کمال‌ الدّين آورده است. علاوه بر آن، از عدّه‌ای از بزرگان آن ديار حديث شنيده و نقل کرده است؛ از جمله عبدالله بن محمّد بن عبدالوهّاب.

پس از آن ابن بابویه‌ به «مرو» رفت و در آنجا نيز از گروهی ديگر از محدّثان حديث شنيده و نقل کرده است؛ از جمله محمّد بن علی شاه فقيه، ابويوسف و رافع بن عبدالله بن عبدالوهّاب بن عبدالملک.

ابن بابویه‌ سپس به بغداد سفر کرد و در همان سال، از عدّه‌ای ديگر از بزرگان بغداد نيز حديث شنيد؛ از جمله حسین بن یحیی علوی، ابراهیم بن هارون و علی بن ثابت والیبی. او در سال ۳۵۴ه‍ .ق. وارد کوفه شد و از مشايخ آنجا استماع حدیث کرد؛ درنگی پرثمر در کوفه‌ که‌ امکان استماع از افزون بر ۱۰ شیخ بزرگ کوفی، از جمله‌ ابوالقاسم حسن بن محمّد سکونی‌، محمّد بن بکران نقّاش و احمد بن ابراهیم فامی را برای‌ وی‌ فراهم کرد.20و21و22

در بغداد نیز وی‌ ضمن استماع از مشایخ بزرگ آن شهر، چون حافظ محمّد بن عمر بن جعابی و حسن بن محمّد بن یحیی‌ علوی‌،23و24 برخی‌ مناظرات ارشادی نیز داشته است‌.25 همین‌ اقامت کوتاه برای جمعی از مشایخ بغداد، چون شیخ مفید، این امکان را فراهم کرد که‌ از وی‌ استماع‌ حدیث‌ کرده‌ و اجازه دریافت کنند.

ابن بابویه‌ برای زيارت بیت‌الله الحرام و انجام مناسک حج عازم «حجاز» شد. وی‌ ظاهراً در اواخر ۳۵۳ه‍ .ق. ری‌ را به‌ قصد سفر حج‌ ترک کرد؛ به گونه‌ای که‌ در ذی‌حجّة همان‌ سال مناسک حج را به‌جای آورد. در مورد استفادة ابن بابویه‌ از مشایخ حرمین، سندی در دست نیست‌؛ لیکن‌ می‌دانیم‌ که‌ وی‌ در بازگشت‌ به‌ عراق، در اوایل 35۴ه‍ .ق. در «فید» (میانة راه حجاز به‌ عراق‌) با ابوعلی‌ احمد بن ابی‌جعفر بیهقی دیدار کرده‌ و از او حدیث‌ شنیده است‌.26