محسن پاک‌آئین
خاطرات یک سفیر(2)
سفر تاریخی آیت‌الله نوری همدانی و اشک شوق نارداران
پیشگفتار
آقای محسن پاک‌آیین تنها سفیر «جمهوری اسلامی ایران» است که خاطرات خود در چهار مأموریت در کشورهای «زامبیا»، «ازبکستان»، «تایلند» و «جمهوری آذربایجان» را با ذکر جزئیات نوشته است. اخیراً «مرکز اسناد انقلاب اسلامی»، کتاب خاطرات ایشان را تحت عنوان «چهار مأموریت در پنج دولت» منتشر کرده است. آقای پاک‌آیین ارتباط خوبی نیز با نشریة «موعود» دارد؛ از این‌رو قرار شد گزیدة خاطرات خود را که دارای ابعاد فرهنگی هستند، برای موعود بنویسد. اینک اوّلین بخش از این خاطرات تقدیم می‌شود.
سفر تاریخی آیت‌الله نوری همدانی، اشک شوق نارداران
از اوّل مأموریت علاقمند بودم یکی از مراجع عظام، به جمهوری آذربایجان سفر کند. در اوایل مرداد بود که آقای ابراهیمی، رایزن فرهنگی سفارت، اطّلاع داد که در دیدار آقای ابراهیمی ترکمان، رئیس «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» با آیت‌الله نوری همدانی، ایشان تمایل خود را برای سفر به «باکو» اعلام کرده است.
چند روز بعد حجّت‌الاسلام اجاق‌نژاد، نمایندة ولیّ فقیه در جمهوری آذربایجان نیز این خبر را تأیید کرد. بعد از مشورت با آقای ابراهیمی و آقای اجاق‌نژاد به این جمع‌بندی رسیدیم که برای استقبال و پذیرایی شایسته از آیت‌الله نوری همدانی، باید شیخ‌الاسلام الله شکور پاشازاده به عنوان عالی‌ترین مقام دینی آذربایجان، میزبان ایشان باشد. اتّفاقاً همان روزها آقای پاشازاده، من و آقای اجاق‌نژاد را برای ناهار به منزل خود دعوت کرد. فرصت مناسب بود و لذا بعد از ناهار، موضوع سفر را مطرح کردیم و ایشان با استقبال از این موضوع گفت: شخصاً میزبان آیت‌الله خواهم شد.
همان روز در مورد تاریخ سفر توافق کرده و مراتب را به «وزارت امور خارجه» و «دفتر آیت‌الله نوری همدانی» اطّلاع دادیم. چند روز مانده به سفر، آقای پاشازاده دو منزل را برای اقامت آیت‌الله پیشنهاد کرد؛ منزل اوّل یک کاخ کاملاً تشریفاتی در حومة باکو و در کنار ساحل بود که به دلیل وضعیت تجمّلاتی، آن را برای اقامت یک مرجع تقلید، مناسب تشخیص ندادیم؛ منزل دوم که یک ساختمان دو طبقه بود، وضعیت مناسبی داشت و لذا برای اقامت آیت‌الله و هیئت همراه تعیین شد.
آیت‌الله العظمی نوری همدانی سفر پنج روزة خود را از روز دوشنبه، نهم شهریورماه 1394ه .ش. آغاز کرد و به عنوان اوّلین مرجع تقلید به جمهوری آذربایجان آمد. ایشان بامداد روز دوشنبه وارد فرودگاه باکو شد و مورد استقبال شیخ‌الاسلام پاشازاده، عالی‌ترین مقام دینی این کشور قرار گرفت. من، آقای اجاق‌نژاد، آقای ابراهیمی و جمعی از کارکنان سفارت هم در مراسم استقبال حضور داشتیم و آقای اجاق‌نژاد در طول سفر، همراه آیت‌الله بود.
آیت‌الله نوری همدانی روز دوشنبه ظهر، با حضور در «مسجد تازه پیر» باکو ضمن اقامة نماز جماعت، با علما و روحانیون آذربایجان دیدار کرد و در سخنانی، با بیان وظیفة علما در زمان حاضر گفت: طبق روایات و آیاتی که داریم، مهم‌ترین وظیفة علما شناخت زمان و حوادث آن می‌باشد. ایشان سه اصل علم، اخلاص و عمل را سرلوحة کار علما و یکی از اصول جهاد در راه خدا مطرح کرد. ایشان همچنین یکی از نیازهای اساسی امروز را وحدت بیان کرد و رابطه و نزدیکی فرهنگی و دینی ایران
و آذربایجان را فرصت مناسبی برای ارتباطات بیشتر دانست.
در این دیدار شیخ الاسلام پاشازاده، این سفر را نقطه‌عطفی در تاریخ آذربایجان دانست و از شخصیت ایشان به عنوان یک مرجع تقلید بزرگ یاد کرد.
زیارت حضرت حکیمه خاتون، معروف به بی بی هیبت، خواهر امام رضا(ع) در باکو و دیدار با زائران این بانوی گرانقدر، برنامة بعدی آیت‌الله نوری همدانی بود. سپس این مرجع تقلید با حضور در «مزار شهدای جمهوری آذربایجان»، به مقام آنها ادای احترام کرد. عصر آن روز آیت‌الله نوری همدانی به «مسجد حیدر»، بزرگترین مسجد «قفقاز» رفته و در مورد جایگاه مسجد صحبت کرد و عنوان داشت: مسجد تنها محلّ عبادت نیست؛ بلکه از صدر اسلام محلّ تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی بوده است.
آیت‌الله نوری همدانی در دومین روز سفر، با علمای این کشور در مسجد تازه پیر دیدار و بعد از نماز ظهر و عصر، دربارة اهمّیت علم و آداب طلبگی و کسب تحصیل علم و دانش صحبت کرد. ایشان در سخنان خود بر وحدت و تقریب بین مسلمانان و دوری از اختلاف تأکید نمود و بیان داشت: علمای اسلام باید با وحدت و همدلی، مقابل فرق انحرافی و تکفیری و سلفی بایستند.
سفر به شهر «شاماخی» و اقامة نماز جماعت ظهر و عصر در مسجد تاریخی آن، برنامة روز سوم آیت‌الله نوری همدانی بود و این مرجع تقلید از این مسجد تاریخی دیدن و در جمع مسلمانان شیعه و سنّی بر وحدت و همدلی تأکید کرد. در این سفر نیز شیخ‌الاسلام پاشازاده و حجّت‌الاسلام اجاق‌نژاد، نمایندة مقام معظم رهبری، آیت‌الله را همراهی می‌کردند.
این مرجع تقلید عصر همان روز وارد «گنجه» شد و از «مقبرة نظامی گنجوی» بازدید کرد. آیت‌الله نوری همدانی که تسلّط خوبی به اشعار نظامی داشت، وی را یکی از شعرای بزرگ در ادبیات معرفی کرده و ضمن تجلیل از جایگاه فرهنگ و هنر و ادبیات فارسی، یکی از راه‌های انتقال معارف «قرآن» و اهل‌بیت(ع) را شعر و هنر توصیف کرد و افزود: اهل‌بیت ما(ع) نیز شعرایی که معارف ایشان را انتقال می‌دادند، تجلیل می‌کردند. ایشان همچنین با حضور در «مسجد شاه عبّاس» و زیارت امامزاده ابراهیم ابن باقر(ع) با مسلمانان گنجه دیدار کرد. آیت‌الله در این دیدار با بیان آیات و روایاتی دربارة مساوات و برابری و عدالت در جامعة اسلامی گفت: همة مسلمانان باهم برابرند و تقوا، تنها ملاک برتری انسان‌هاست. ایشان نیاز امروز را وحدت و همدلی در مقابل دشمنان اسلام دانست و بیان داشت: دشمنان اسلام با ایجاد گروه‌های تکفیری، وهّابی و داعش در حال ایجاد اختلاف بین مسلمانان هستند و نیاز اصلی امروز، وحدت است. شیخ‌الاسلام پاشازاده نیز در این جلسه ضمن تجلیل از جایگاه آیت‌الله نوری همدانی به بیان سوابق علمی و سیاسی ایشان پرداخت و گفت: ایشان از مراجع تقلید بزرگ شیعه است که در دوران زندگی خود، با تألیف کتاب‌های متعدّد و تربیت شاگردان فراوان، خدمات بزرگی ارائه داده است. آیت‌الله نوری همدانی پس از بازگشت از باکو و دیدار با جمعی از شیعیان و ایرانیان مقیم جمهوری آذربایجان، از کتابخانة نسخ خطی و کتب قدیمی مسجد تازه پیر در باکو بازدید کرد.
ایشان در پایان این بازدید متن زیر را در دفتر یادمان آن کتابخانه مرقوم نمود:
بسم الله الرحمن الرحیم
سلام علیکم
الحمدلله برای اینجانب توفیق مسافرت به آذربایجان و دیدار اهالی محترم این منطقه حاصل گردید و ضمناً از این کتابخانه هم دیدن کردم.
اللّهم عجّل لولیّک الفرج
حسین نوری همدانی
صبح آخرین روز اقامت آیت‌الله در باکو جمعی از شیعیان آذربایجان به دیدن ایشان آمده و احکام شرعی خود را پرسیده و پاسخ دریافت کردند. در پایان جلسه یکی از حضّار از آیت‌الله خواست تا برای آزادی زندانیان اسلام‌گرا دعا کنند و ایشان با ذکر دعای «اللّهمّ فکّ کلَّ أسیر» این تقاضا را اجابت کرد.
ظهر همان روز آقای شیخ‌الاسلام پاشازاده اطّلاع داد که عصر به منطقة «نارداران» رفته و با مسلمانان آنجا دیدار داریم. نارداران در حومه باکو، یکی از شهرهای مذهبی جمهوری آذربایجان است. در نارداران اکثر بانوان، محجّبه هستند و بر روی دیوارهای آنجا، آیات قرآنی و احادیث معصومان(ع) نوشته شده است. مردم نارداران به دین‌داری، ولایت‌مداری و دوستداری اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) شهرت دارند و در دهة اوّل ماه محرّم، به ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی، صحن و سرای مرقد بی بی سیّده رحیمه(س)، از منسوبان امام رضا(ع) در نارداران، مملوّ از حضور هزاران محبّ اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) است.
اهالی نارداران بسیار علاقه‌مند به «ایران» و رهبر معظّم انقلاب اسلامی بودند و معمولاً نسبت به سیاست‌های غیردینی حاکمیت، انتقاد داشتند.
خبر بازدید از نارداران برای ما غیر منتظره بود و فکر نمی‌کردیم مسئولان آذربایجان به این سفر راضی شوند؛ امّا از انجام این بازدید خوشحال بودیم. با اینکه خبر سفر آیت‌الله به نارداران اعلام نشده بود، امّا روحانیون آذری و مردم مؤمن و متدیّن نارداران، از ساعتی قبل جلوی حرم رحیمه خاتون(س) و در ورودی امامزاده گرد آمده و آمادة استقبال و قربانی کردن گاو و گوسفند در جلوی پای آیت‌الله بودند. ازدحام جمعیت به حدّی بود که نیروهای محافظ آیت‌الله ترجیح دادند ایشان و هیئت همراه را از درب پشت وارد مسجد نارداران نمایند. وقتی ما وارد مسجد
شدیم، کاملاً خالی بود؛ امّا ناگهان مردم که از حضور آیت‌الله مطلّع شده بودند، با اشک شوق، چون سیلی خروشان به مسجد هجوم آوردند و واقعاً در ابراز ارادت به یک مرجع شیعی، سنگ تمام گذاشتند. در واقع برای مدّتی همة ما متحیّر شدیم.. صدای شعارهائی چون «هیهات من الذّلة»، «ما همه سرباز توییم خامنه‌ای»، «حسین حسین شعار ماست»، «صلّ علی محمّدـ یاور رهبر آمد» و «خامنه‌ای کوثر است، دشمن او ابتر است»، شبستان مسجد را پرکرده بود.
مسلمانان مشتاق برای شنیدن سخنان این عالم فرزانه از دور و نزدیک، خود را به این محل رسانده بودند و عدّه‌ای که نتوانستند خود را به داخل صحن مسجد برسانند، در حیاط محوّطه مجتمع بودند. برخی از جوانان هم با در دست داشتن تصاویری از امام خمینی(ره) و آیت‌الله خامنه‌ای، عشق و ارادت خود به ولایت فقیه را به نمایش گذاشته بودند.
با کمک آقای اجاق‌نژاد و چند نفر از روحانیان، بالأخره جمعیت ساکت شد و آیت‌الله نوری همدانی در بخشی از سخنان خود برای آزادی منطقة «قره‌باغ» دعا کرد که این مسئله موجب به وجود آمدن شور و حرارت خاصّی میان مردم حاضر در صحن و سرای امامزاده شد. این مرجع تقلید شیعیان، پیروی از مکتب سرخ حسینی و بهره‌مندی از شور و حرارت خاصّ انقلابی را لازمة آزادی منطقة قره‌باغ دانست و گفت: ظلم‌ستیزی مهم‌ترین درس نهضت سرخ حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است. این سخنان آیت‌الله بارها با شعارهای مردم قطع شد و در پایان مجلس، همه برای بوسیدن دست آیت‌الله هجوم آوردند که با کمک محافظان ایشان و هیئت همراه، درحالی‌که فرصت پوشیدن کفش نداشتند، از درب پشت به سوی خودروها هدایت شده و در میان شعارهای جمعیت، محل را ترک کردند.
شور و شوق معنوی مردم نارداران در استقبال از حضرت آیت‌الله العظمی نوری همدانی، یک بار دیگر ثابت کرد که عشق و علاقة مردم به اسلام و اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) پایان نداشته و با دوام می‌باشد.
در مجموع سفر آیت‌الله العظمی نوری همدانی به جمهوری آذربایجان به لحاظ تأثیرات و برکات مذهبی و تبلیغی، یک اتّفاق بی نظیر بود. این سفر علاوه بر اینکه به دینداران جمهوری آذربایجان و مبلّغان اسلام در این کشور روحیه داد، در روابط معنوی و مردمی میان جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران نیز فصل تازه‌ای را گشود.
ادامه دارد...