پیشرفت روانشناسی در آمریکا

نویسنده: عمر هارون الخلیفه / ترجمه: علی شمس

اکنون لازم است به آنچه که دربارة ارتباط روانشناسی با امپریالیسم جهانی اشاره شد، سهم و مشارکت «آمریکا» را نیز در این زمینه افزود. در واقع رفتار آمریکایی‌ها، در امتداد تحقیقات مطالعاتی آلمانی‌ها و انگلیسی‌ها انجام شده است. در اینجا خوب است به رابطة میان روانشناسی آمریکا با روانشناسی جدید «آلمان» اشاره شود. همچنین با انگیزة تأسیس دانشگاه‌های آمریکایی و مهاجرت روانشناسان از اروپا به آمریکا و ظهور مکتب‌های جدید روانشناسی مطابق با «نظریة تکامل»، آشنا شویم.

پایه‌گذار روانشناسی آمریکایی ویلیام جیمز است. او به اهمّیت روانشناسی فیزیولوژیک جدید در آلمان پی برد. جیمز ذاتاً فردی تجربه‌گرا نبود، امّا به تجربه‌گرایی در کار و روانشناسی ایمان داشت. وی تجربه‌گرایی و اصالت تجربی در روانشناسی را پس از تأکید بر معنای فیزیولوژیک عقل، به آمریکایی‌ها ارائه کرد. او به تفسیر روانشناسی جدید آلمان و انتقاد از آن پرداخت و مدام به روح کاربردی و فیزیولوژیک روانشناسی آمریکا متوسّل می‌شد. دشوار بتوان گفت که آیا جیمز در این روش کاربردی، نوآوری هم کرد یا فقط آن را بازگو کرد؟1

سوکال ماجرا را چنین نقل می‌کند که:

نگاه پایه‌گذاران دانشگاه‌های آمریکا نخست به اروپا بود؛ امّا بعدها الگوی آلمانی را به عنوان زیرساخت تحقیقات در «دانشگاه کورنل»، برگزیدند. همچنین دانشگاه‌های «جان هاپکینز»، «کلارک»، «شیکاگو» و «استانفورد» نگاهشان به اندیشه‌های فونت بود.

حتّی وقتی او در سال ۱۸۷۹م.، کارگاه خود را در «لایپزیک» تأسیس کرد، دانشجویان زیادی به سویش شتافتند و در آنجا تحصیل کردند. برخی‌ها نیز در این شاخة جدید از علم، مدرک دکترا گرفتند.

طیّ بیست سال نخست کار این کارگاه روانشناسی، فارغ التّحصیلان آن چهره‌های بارزی در تاریخ روانشناسی شدند. بارزترین آنان آمریکایی‌هایی بودند که به کشورشان بازگشتند تا دربارة روانشناسی تحقیق کند. بسیاری از آنان نیز به تأسیس یا هدایت کارگاه‌های روانشناسی همّت کردند.2

آموزش‌های روشمندی که فونت به شاگردان خود دربارة پاسخ به سؤال‌های عقل ارائه کرد، از سوی آمریکایی‌ها تغییر یافته و به فنّاوری‌های جدیدی تبدیل شد تا به این ترتیب، پاسخگوی سؤال‌های خاصّی در داخل و خارج کارگاه روانشناسی باشد.

پس از این، شاگردان آمریکایی فونت، رویکردهای علمی گوناگون در حوزة روانشناسی را در آمریکا نشر دادند. آنان شاید موفّق‌تر از تمام کسانی بودند که در دیگر نقاط جهان به چنین کاری مشغول بودند.3 آنها همچنین در ایجاد ارتباط بعدی بین روانشناسی و جنگ‌های گرم و سرد نیز موفّقیت‌های زیادی کسب کردند.

اکنون به بررسی تحوّلات شگرفی می‌پردازیم که دربارة روانشناسی در آمریکا رخ داد و بیشترین سهم را در تولید و صدور روانشناسی به جهان و نیز به جهان عرب داشت.

هال (Granville Stanley Hall) نخستین دکترای خود را سال ۱۸۷۰م. از دانشگاه «هاروارد» گرفت و بانی انتشار نخستین نشریة ادواری انگلیسی دربارة روانشناسی با عنوان «مجلّة روانشناسی آمریکا» در سال ۱۸۸۷م. بود. در سال ۱۸۸۹م.، جان دیویی، نخستین کتاب درسی روانشناسی را تأليف کرد. این کتاب نخستین اثر یک آمریکایی در عرصة روانشناسی جدید به شمار می‌آمد. او همچنین نخستین همایش سالانة خود را با عنوان «اتّحادیة روانشناسان آمریکا» در «دانشگاه پنسیلوانیا» برگزار کرد.4

در این همایش، ۱۸ نفر از مجموع ۳۲ عضو اتّحادیه شرکت کردند و ۱۲ مقاله دربارة پیشرفت و تحوّل روانشناسی ارائه شد. از سال ۱۸۹۰م. این اتّحادیه، جلسه‌های منظّمی با سایر انجمن‌هایی که با مقولة روانشناسی سر و کار داشتند، برگزار کرد. البتّه «انجمن طبیعی‌دانان آمریکا» نیز کمک زیادی به اتّحادیه کرد.5 بعدها اتّحادیة روانشناسان آمریکا نقشی اساسی‌تر در ترسیم سیاست روانشناسی و کاربردهای جهانی ایفا کرد.

در سال ۱۹۰۰م.، یعنی هفده سال پس از تأسیس کارگاه روانشناسی در «دانشگاه جان هاپکینز» - که هال آن را افتتاح کرده بود - ۲۶ کارگاه روانشناسی دیگر نیز در سایر دانشگاه‌های آمریکا تأسیس شد. این کارگاه‌ها روش‌های علمی روانشناسی جدید را سرلوحة کار خود قرار داده بودند. از آن تعداد، ۱۳ کارگاه روانشناسی را شاگردان فونت افتتاح کردند. آنان دانش‌اندوختگان دانشگاه لایپزیک بودند.6 این کارگاه‌ها به تحقیق دربارة روانشناسی پرداختند؛ یعنی همان علمی که در حال وفق دادن خود با محیط جدید بود.7

در واقع روانشناسی آمریکایی، ویژگی‌های بالینی خود را از تجربه‌گرایی آلمانی به ارث برد؛ امّا اندیشه و عقلانیت خویش را از داروین گرفت. روانشناسی آمریکایی، عقل را تنها در خصلت کاربردی آن می‌پسندید.

در سال ۱۹۰۰م. روانشناسی آمریکایی به پذیرش روانشناسی تجربی و روانشناسی موجود زنده و قیاس عقلی روی آورد و اندک اندک، فروید را کشف کرد. در آن زمان پیروان مکتب روانشناسی فونت، شامل برخی از محافظه‌کاران و تندروهای مکتب فیزیولوژیک می‌شد؛8 امّا اکثر روانشناسان میانه‌رو بودند. در این بین فضا برای واتسن مهیّا شد. او روانشناسی رفتاری را در دانشگاه جان هاپکینز در بهار ۱۹۱۳م. پایه‌گذاری کرد. واتسن برای انتشار اندیشة خود، مقاله‌ای با عنوان «روانشناسی بر اساس دیدگاه رفتارشناسی» ارائه داد.9

عامل دیگری که موجب تحوّل روانشناسی آمریکایی شد، مهاجرت جمعی از روانشناسان (مانند مک دوگال و کافکا) از اروپا به آمریکا بود؛ درحالی‌که تأثیر مکاتب فونتیسم، فرویدیسم، گاشتلیسم و پیاژه‌تيسم در آمریکا هنوز نیرومند بود. در دوران نازیسم، جمع دیگری از روانشناسان اروپایی و جمعی از روانشناسان آسیایی برای تکمیل تحصیلات عالی خود در رشتة روانشناسی، راهی آمریکا شدند.10

پس از آن گروه گروه از روانشناسان از نقاط مختلف جهان به ویژه از غرب اروپا، راهی آمریکا شدند. این مهاجرت‌ها دقیقاً به همان دلیلی انجام می‌گرفت که مهاجرت نقّاشان به «ایتالیا» (در قرن هفدهم) و به «فرانسه» (در اوایل قرن بیستم) انجام شد. در واقع هر روانشناس اروپایی احساس می‌کرد باید مدّتی در یکی از دانشگاه‌های آمریکایی به سر برد تا مطمئن شود که تحصیلات خود را به پایان رسانده و با صلاحیت لازم، امور روانشناختی را کسب کرده است.11

از سال ۱۹۸۰م. به بعد در آمریکا هر سال، حدود 3000 مدرک دکترا صادر می‌شود که از کلّ مدارک دکترا در این رشته در سایر نقاط جهان بیشتر است. در قیاس با سایر کشورها، تحوّلات عمده‌ای که در علوم روانشناسی در آمریکا رخ داد، نابسامانی‌های کمتری در پی داشت. در آمریکا به ازای هر یک میلیون نفر، حدود ۵۸۰ روانشناس و ۱۶۰ پژوهشگر روانشناس و در دیگر کشورهای صنعتی، به ازای هر یک میلیون نفر، ۳۶۷ روانشناس و ۸۲ پژوهشگر وجود دارد؛ امّا در کشورهای در حال رشد، به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت، ۸۹ روانشناس و ۳۹ پژوهشگر روانشناس وجود دارد. بنابراین کشورهای صنعتی حدود چهار برابر بیشتر از کشورهای در حال رشد روانشناس و 20 برابر پژوهشگر روانشناس دارند. می‌توان نتیجه گرفت که بین توان اقتصادی و صنعتی هر کشور با پیشرفت روانشناسی در آن، رابطه‌ای نیرومند وجود دارد.12

در سال ۱۹۳۰م. بین روانشناسی و پوزیتیویسم (اثبات‌گرایی) نوین اتریشی رابطه برقرار شد. آنگاه روانشناسی پوزیتیویستی به روانشناسی رفتاری یا اجرایی تغییر یافت. بدین ترتیب، روانشناسی گشتالت در آمریکا شکل گرفت؛ زیرا نازیسم حاکم بر آلمان مانع چنین فضایی برای آن می‌شد.

هنگامی که آمریکایی‌ها به لایپزیک رفتند تا روانشناسی نوین را از فونت بیاموزند، روانشناسی فیزیولوژیک و روانشناسی کارگاهی را با رنگ و لعابی غلیظ، با خود به کشورشان آوردند؛ ولی در آمریکا الگوی فعّالیت در روانشناسی را از توصیف و یکسان‌سازی، به ارزیابی قدرت یا طاقت فردی تغییر داده و اصلاح کردند. این کار

در چارچوب الگوی همخوانی موفّقیت‌آمیز خود با محیطش انجام شد. بنابراین می‌توان گفت پیدایش ادوات روانشناسی، به فونت مربوط است؛ درحالی‌که این دانش ملهم از رگالتون است؛ امّا چرا؟

پاسخ سؤال بالا این است که:

نظریة تکامل، این تغییر را رقم زد.13 طبق نظریة تکامل مشکل این است که محیط پیرامونی، نامحسوس عمل می‌کند؛ یعنی نه هل می‌دهد و نه عقب می‌کشد؛ بلکه انتخاب یا گزینش می‌کند. گزینش طبیعی در طول هزاران سال از تاریخ اندیشة بشری، همواره وجود داشته و به صورت نامرئی به راه خود ادامه داده است. هرچند این امر اهمّیتی فوق‌العاده داشته، امّا سرانجام وقتی آن را کشف کردند، به کلید نظریة تکامل تبدیل شد.14

آمریکا نظریة تکامل را با ولع خاصّی پذیرفت. حتّی می‌توان مکتب روانشناسی توافق و ارزش‌های بقا را نتیجة آن دانست. آمریکا بیش از آلمان و «انگلیس»، مستعدّ پذیرش مکتب تکامل بود. آمریکا کشوری پیشرو و جدید بود و بقا از طریق توافق با محيط، كلید فرهنگ دنیای نوین به حساب می‌آمد. فلسفة نوین آمریکا بر فرصت‌ها و بلندپروازی‌های فردی متکّی است؛ همان فلسفه‌ای که موجب رشد نظریة فیزیولوژی و استفادة ابزاری از علم روانشناسی شد. بدیهی است روح حاکم بر آن دوران، چنین رویکردی را تجویز می‌کرد.

پیشرفت شگرف نظریة تکامل، بقای اصلح و روانشناسی توافق، در آمریکا نقش مهمّی در الگوسازی فرهنگی، برای کشورهای بوتة گدازش15 ایفا کرد. ایدة کشورهای بوتة گدازش، علاوه بر فلسفة سیاسی مربوط به الگوسازی فرهنگی، کاملاً با نظریة روانشناسی اجتماعی قائل به تشابه و تجاذب، مطابق بود.16و17

تحقیقات روانشناسی اجتماعی نشان داد که اگر دو نفر از نظر گرایش‌ها، فعّالیت‌های اعتقادات و گروه نژادی شبیه باشند، به یکدیگر روی می‌آورند و یکدیگر را دوست خواهند داشت.17 به نظر اسکینر می‌توان از این طریق، تغییراتی فرهنگی در ملل ایجاد کرد و از این فراتر، می‌توان فرهنگ مورد نظر خود را طرّاحی نمود و آن را رواج داد. در واقع به همان‌گونه که می‌توان یک فرد را کنترل کرد، به همان شیوه می‌توان کنترل تمام محیط فرهنگی را نیز در اختیار داشت. وی می‌گوید:

از آنجا که علم رفتارشناسی و فنّاوری رفتاری موجب طرّاحی و برنامه‌ریزی بهتر می‌شود، بنابراین، این دو را باید دگرگونی مهم در پیشرفت فرهنگ تلقّی کرد. اگر از تحوّل فرهنگ، منظور و هدفی داشته باشیم، این کار باید چنان باشد که مردم را در کنترل بیشتری در ارتباط با نتایج رفتاری‌شان قرار دهد.

روانشناسی اجتماعی مرتبط با روانشناسی مردمی یا فرهنگی (فولکلوریک)، در فهم و الگوسازی فرهنگی برای گروه‌های نژادی مؤثّر بوده است. بدین ترتیب روند تاریخی تماس فرهنگی بین گروه‌های مختلف انسانی، از طریق شكل رمانتیک کشورهای بوتة گدازش تعریف شد و مهاجران در آن بوته، گدازش شدند. ایدة اصلی این طرح، مهاجرت اقلّیت‌های فرهنگی و دست‌برداشتن از روش‌های قدیمی خود، کنار گذاشتن میراث‌های فرهنگی خویش و انتخاب روش آمریکایی بود. در نتیجه چنانچه خط‌دهی کافی انجام گیرد و بوتة گدازش نیز حرارت کافی داشته باشد، همة فرقه‌های فرهنگی موجود، در مجموعه‌های بشری ذوب می‌شوند و فرد فرد جوامع از لحاظ فرهنگی، آمریکایی خواهند شد.19

ترجیح بند پایانی این بخش می‌تواند با این نتیجه‌گیری همراه باشد که آمریکایی‌ها، روانشناسی را در خاک خویش و سازگار با ارزش‌های خود جرح و تعدیل کردند. چون به شدّت معتقد بودند: گونة اصلح، ماندگار و محکوم به بقاست. در این حال، در جامعة آمریکا، افراد و گروه‌های اصلح ماندگارند و این بقای اصلح در داخل، با بقای اصلح در بیرون مرتبط است. (این نظریه، دیدگاه آمریکا به عنوان کشوری ابرقدرت است. از این‌رو آمریکایی‌ها چند الگوی مختلف را جرح و تعدیل کردند و آنها (یعنی روانشناسی تجربی که مکتبی برگرفته از آلمان بود، روانشناسی سنجشی (روانسنجی) که از انگلستان گرفته بودند و روانشناسی پوزیتیویستی که از «اتریش» برخاسته بود) را با هم در آمیختند.

آنها مکتب‌های وارداتی را تقویت و بومی کرده و با رفتارشناسی و روانشناسی فیزیولوژیک و ابزاری، سازگار کردند. در نهایت هم بر همة این علوم وارداتی، مهر آمریکایی زدند.

آمریکایی‌ها روایتگر منفعل روانشناسی اروپا نشدند؛ بلکه به آن نگاهی انتقادی کردند. دانشجویان آمریکایی فنّاوری علمی این دانش را در آلمان آموختند؛ولی روح حاکم بر آن را آمریکایی کردند.

بدین ترتیب قطب روانشناسی جهان از لایپزیک به آمریکا انتقال یافت و در نتیجه، آمریکا مرکز روانشناسی جهان شد. در این شرایط، دانشگاه‌های آمریکایی به قبلة روانشناسان جهان، به ویژه روانشناسان عرب تبدیل شد.

الگوی روانشناسی آمریکایی، بیشترین تأثیر را در جهان داشته است. منابع و مآخذ، كتب مرجع، نشریات ادواری و مجلّه‌ها، برنامه‌ها، سمینارها، انجمن‌ها و سازمان‌های بسیاری در این زمینه شکل گرفت. اکنون ابزار و فنّاوری مربوط به روانشناسی باینک تولید و محصول آمریکاست و به همة جهان، از جمله جهان عرب صادر می‌شود.