حجاب، دشمن هویّت غربی!

المهدی الزایداوی / الجزیره ترجمه: حسین اکبرزاده

عوامل حجاب‌هراسی در غرب

در 15 جولای سال 2021م.، دیوان دادگستری اروپا در «لوکزامبورگ»، حکمی را صادر کرد مبنی بر منع حجاب اسلامی در محلّ کار که ذیل مقولة تصمیمات نژادپرستانه علیه اقلّیت مسلمان قرار نمی‌گیرد؛ بلکه این امر به جلوگیری از نزاعات اجتماعی کمک می‌کند. این حکم، گامی جدید در راستای سختگیری اروپا بر زنان مسلمان محجّبه به شمار می‌آید؛ اقدامی مسبوق به سابقه که کشورهایی، مانند «فرانسه»، «آلمان»، «بلژیک» و... همانند آن را قبل از این، در پیش گرفته‌اند. منع استفاده از نقاب و محروم‌ساختن زنان محجّبه از برخی حقوق عادی، مانند تحصیل، کار و ورزش، از جمله این اقدامات هستند. این شیوه از مواجهة غرب با حجاب، حاصل امروز و دیروز نیست؛ بلکه عارضة انباشت‌هایی فکری است که اروپاییان طیّ قرون متمادی از اسلام و شرق برساخته‌اند.

استشراق از پشت نقاب

نمی‌توان به صورت دقیق تاریخ انتشار تصویر کلیشه‌ای منفی دربارة حجاب در دولت‌های غربی را معیّن کرد؛ امّا به هرحال این ایده در طیّ قرن 19م. گسترش یافت؛ هرچند در این بین صداهای مخالف‌خوانی نیز در برابر این کلیشه‌سازی وجود داشت.

اروپا شرق را به چشم مکانی نامأنوس و وحشی که بربریت و قساوت در آن رایج است و در عین حال، لبریز از کامجویی‌های شهوانی و بی‌بندوباری‌های بی حد و مرز جنسی است، می‌نگریست.

در نیمة اوّل قرن 19م.، جریان هنری رمانتیسم - هم‌مسیر با استشراق - به ترسیم چهره‌ای نوین از شرق پرداخت. عدّة زیادی از پیروان این مکتب، به جست‌وجوی شرقی پرداختند که سرشار از عشق و زیبایی و رمانتیسم است؛ لذا غرب به آفرینش شرق نوینی برخاست که رؤیاهای توسعه‌طلبانه در سر دارد و آمدن آن شوالیة اروپایی را برای نجات دادن زیبایی مبهم و دست‌نیافتنی‌اش به انتظار نشسته است.

بدن زنانه از منظر زیبایی و غریزه در نقّاشی‌های مستشرقین، حضور چشمگیری داشته است. در نوشته‌های کلاسیک استشراقی نیز توجّه ویژه‌ای به بدن زن عرب شده است. اهتمام نویسندگانی، چون آندره ژید و ویکتور هوگو به زیبایی‌های نهفتة زن شرقی و ماجراجویی‌های جنسی او، دیدگاه اروپا نسبت به زنان شرق را تشکیل داد.

گوستاو فلوبر شخصیت ملکة سبا را هنگامی که تلاش دارد ناسک را با شیوه‌های حیله‌گرانه فریب دهد، این‌چنین به تصویر می‌کشد:

من صرفاً یک زن نیستم؛ من تمام جهانم. پس آن زمانی که لباس از تنم بیفتد، معمّاها و رازها کشف می‌شوند و هنگامی که بدن مرا به دست آوری، آن‌چنان شادی تو را در بر می‌گیرد که شادی به دست آوردن سرزمینی در گوشه‌ای از کرة خاکی، در برابر آن هیچ است!

ورود به دنیای زنان شرقی به این آسانی‌ها نبود؛ بلکه حضوری سیاسی و تسلّطی نظامی می‌طلبید که با بشارت غرب و شوالیه‌های آن همراه بود؛ همان‌هایی که قرار بود زن شرقی را از زندان حجاب برهانند. از این‌رو، استشراق خود را برای یک جنبش استعماری آماده ساخت و به آن، وجهه‌ای تمدّنی بخشید که بنا بود شرقِ عربیِ اسلامیِ غریق در خرافات و عقب‌ماندگی و پوچی را نجات دهد. جریان استعماری حجاب را وسیله‌ای در خدمت افیون زنان به شمار آورد؛ به گونه‌ای که زن شرقی تنها در صورتی به پا خواهد خاست و آزاد خواهد شد که از افکار غربی پیروی نماید. بنابراین حجاب بر اساس ساز و کار استشراقی، به مثابه عامل انحطاط زن انگاشته می‌شد.

نویسندة کانادایی کاترین بلوک در کتاب خود «دیدگاه غرب نسبت به حجاب»، داستان وکیلی را نقل می‌کند که در «الجزایر» اقامت گزیده و حسب طبیعت شغلش، می‌تواند زنان را بدون نقاب ببیند. او در سخن با یکی از همکارانش این‌چنین می‌گوید:

مردان الجزایری به خاطر پوشاندن این نمونه‌های شگفت‌انگیز زیبایی، گنهکارند. مردمی که چنین گنجینه‌هایی از درّ و گوهر دارند، باید آن را به همگان نمایش دهند. اگر راهی

نیست، باید آنها را مجبور کرد!

این صرفاً آرزوی یک وکیل برای به نمایش گذاشتن زیبایی شرقِ بدون حجاب در برابر دیدگان غرب نبود؛ بلکه سازمان‌های فرانسوی موجود در الجزایر، زنان را به کشف حجاب تشویق می‌کردند.

در 17 می ‌1958م. تعدادی از فرماندهان نظامی فرانسوی به همراه همسرانشان، جشنواره‌ای موسوم به «جشنوارة کشف حجاب» ترتیب دادند که طیّ آن، برخی از زنان الجزایری حجاب خود را برداشتند و آن سوزاندند! در این بین تلاش‌های پیشین فرانسه از طریق باشگاه‌های زنانه، سینما و تئاتر به منظور کشف حجاب و نقاب را نمی‌توان نادیده گرفت.

دشمن‌تراشی

در نیمة قرن بیستم میلادی اروپا از بیشتر مستعمراتش خارج شد و با انبوهی از خسارت‌های نظامی و اقتصادی غیر قابل جبران، مخصوصاً پس از جنگ جهانی دوم که قارّة اروپا را زیر و رو کرد و میلیون‌ها نفر از شهروندان آن را به خاک و خون کشید، به خانه بازگشت. بنابراین باید به دنبال دست یاری‌گری می‌گشت که در بازسازی کشورها به آنها کمک کند. در این بین هزاران نفر از عرب‌ها و مسلمانانی که به دنبال آینده‌ای بهتر بودند، لبّیک‌گویان به عنوان همان دست یاری‌گر وارد اروپا شدند؛ امّا این مهاجران عرب و مسلمان، عرف‌ها و معتقدات دینی خود را نیز به اروپا وارد کردند که بارزترین آنها حجاب بود. بدین ترتیب مواجهه میان غرب و حجاب، به کوچه پس کوچه‌های اروپا کشیده شد و با گذشت سالیان، حضور زنان محجّبه به یک چالش فرهنگی جدّی برای اروپا تبدیل گشت.

فرانسه اوّلین دشمن حجاب در اروپا بود. قوانین جمهوری فرانسه مایة افتخار فرانسویانی بود که آن قوانین را اثر طبیعی انقلاب فرانسه می‌انگاشتند؛ انقلابی که دروازه‌های فرانسه را به روی ستمدیدگان و فراری‌ها گشود و ساختن سرزمینی مقدّس و مملوّ از آزادی و برابری و برادری را اراده نمود؛ امّا همان قوانینی که فرانسویان بر تقدیس آن پافشاری می‌نمودند، به ابزاری درجهت گسترش نابرابری و نژادپرستی و تحقیر دیگران مبدّل گشت.

جنگ‌افروزی علیه حجاب به این سادگی‌ها هم نبود. در سال 2003م. و یک سال پیش از تصمیم‌گیری دربارة ممنوعیت استفاده از مظاهر دینی در مدارس و فضاهای عمومی فرانسه، 1200 درگیری بر سر حجاب در کشور به ثبت رسید که از میان آنها، فقط 24 مورد به دخالت دستگاه قضا منجر شد. بنابراین هدف اصلی فرانسه، برجسته‌سازی حجاب برای تبدیل شدن به مسئلة افکار عمومی بود. دولت فرانسه برای تحقّق این امر، به دو سیاست اصلی تکیه نمود:

1. تشکیک در آمارهای رسمی؛

2. مواجهه با این آمارها به مثابه بخش کوچکی از یک کوه یخ که وجود تلاش‌های مخفیانه‌ای را برای تغییر نظام اجتماعی غربی از طریق تحمیل افکار دینی اسلامی بر فرانسه و اورپا، نوید می‌داد.

دولت فرانسه تلاش بسیاری نمود تا گام‌های ستیزه‌جویانة خود را در برابر حجاب، به عنوان تلاشی برای آزادی زنان عرب و مسلمان معرّفی نماید. شبکه‌های اجتماعی در باب حجاب، نقاب و نمادگرایی آنها، بسیار سخن گفتند و جنبش‌های زنانه‌ای که به صورت بالقوّه با حجاب اجباری در برخی کشورهای عربی و اسلامی به نزاع برخاسته بودند، برجسته ساختند؛ امّا تلاش برای جست‌و‌جوی برابری کامل از منظر فرانسوی، زنان محجّبه را در تَلة نابرابری انداخت؛ چرا که سیاست‌های فرانسه زنان محجّبة مسلمان را از حقوقشان در تعلیم، کار، ورزش و همراهی فرزندانشان در اردوهای مدرسه‌ای، به معنای حقیقی کلمه محروم ساخت. در پی این رویکرد، انزوای زنان مسلمان از جامعة خویش، بیش از پیش افزایش یافت.

تنها دلیل خصومت دولت‌های اروپایی و در رأس آنها فرانسه با حجاب، «تسلیم بودن زنان شرقی در برابر مردان» نبود؛ بلکه دلیل دیگری در اینجا نهفته است؛ دلیلی که امروزه با اوج‌گیری راست‌گراها در این کشورها، واقعیت و ارتباط بیشتری با زمینة ایدئولوژیک غربی دارد و آن، مسئلة «هویّت» است.

حجاب؛ دشمنی برای هویّت غربی

بسیاری از مهاجران در آرزوی آن روزی هستند که بتوانند پاسپورت کشور مقصد را اخذ کرده و از آزادی در سفر و همچنین مصونیت از دگرگونی‌های سیاسی داخلی کشور خود، بهره‌مند گردند؛ امّا اگر داوطلب اقامت بانویی محجّبه باشد، ادارة ثبت احوال روندی متفاوت را در پیش خواهد گرفت.

در سال 1993م. ادارة کل بازرسی امور اجتماعی فرانسه، از گزارشی پرده برداشت که برخی فعّالیت‌های ادارة ثبت احوال را مورد انتقاد قرار می‌داد. این انتقادها از آن رو بود که برخی معیارهای ادارة ثبت احوال، مانند نسبت آمیختگی داوطلب با ارزش‌های جنسیتی فرانسوی، به غایت مبهم می‌نمود. از این‌رو هر استانی، این حق را داشت که بدون وجود هیچ سند صریح قانونی، مجموعه معیارهایی را جهت معرّفی «شهروند شایسته» تعیین نماید.

در پژوهشی با عنوان «حجاب و مشکل جامعه‌پذیری» عبدالعالی حاجات، جامعه‌شناس دانشگاه آزاد «بروکسل»، حقیقتی را فاش کرد مبنی بر اینکه ادارة ثبت احوال فرانسه، حجاب را مانع و دلیلی بارز برای عدم آمیختگی زنان مسلمان با ارزش‌های جمهوری فرانسه به شمار می‌آورد. در این پژوهش که تعدادی از کارکنان ادارة ثبت احوال نیز شرکت داشته‌اند، جزئیات مهمّی از فضای مصاحبة داوطلبان محجّبه فاش شد:

به هنگام ورود زنان محجّبه به دفتر، کارمندان از ایشان می‌خواستند که از حجم لباس‌های خود کاسته و حجاب از سر خود بردارند. در صورتی که داوطلب با این شرایط موافقت

می‌نمود، نقطة مثبتی در پروندة او به حساب آمده و اگر آن را نمی‌پذیرفت، در پروندة او ذکر شده و برای بررسی نهایی به وزارت کشور ارسال می‌شد.

مسئله به اینجا هم ختم نمی‌شود. برخی از کارکنان ادارة ثبت، نامزدهای بانوان محجّبه را به حضور می‌طلبیدند تا میزان آمیختگی حقیقی او با شیوة زندگی فرانسوی را مورد سنجش قرار دهند.

به رغم وجود نداشتن یک سند قانونی شفّاف دربارة منع زنان محجّبه از دریافت شناسنامه، وزیر پیشین کشور فرانسه، ژان پیر شونمان از کارکنان ادارة ثبت درخواست کرد تا در گزارش‌های خود دربارة حجاب، تفکیکی را میان «حجاب بد» و «حجاب قابل قبول» قائل شوند. طبیعتاً حجاب بد، حجاب اسلامی و معمولی است که در میان زنان محجّبة مسلمان رواج دارد و حجاب قابل قبول نیز حجاب سنّتی زنان در کشورهای مسلمان است که همة بدن زن را نمی‌پوشاند؛ حجابی به مثابه یک پوشش فرهنگی.

این اقدامات به همین‌جا ختم نمی شود. پس از آنکه داوطلبِ دریافت اقامت توانست از مراحل پیشین عبور کند، باید در مراسمی نمادین (هیچ الزام قانونی برای شرکت در این مراسم وجود ندارد) که استانداری‌ها برگزار می‌کنند، شرکت کرده و پیش از مواجه شدن با شخص استاندار، حجاب از سر خود بردارند!

عبدالعالی حاجات مواجهة دولت فرانسه را با حجاب به مثابه تمایل دولت برای تسلّط تام بر روح و قلب و کالبد شهروندان فرانسوی تفسیر می‌کند.

میشل فوکو متفکّر فرانسوی دربارة این پدیده می‌گوید: حکومت‌های غربی از مرحلة کنترل مرگ به مرحلة کنترل زندگی افراد رسیده‌اند. اروپا بدن آدمی را عاملی سیاسی می‌انگارد که کنترل آن، بخشی از فرایند کنترل زندگی افراد به شمار می‌آید.

نبرد بر سر حجاب صرفاً نبرد بر سر یک شمایل و نماد اسلامی نیست؛ بلکه حجاب جزئی از هویّتی است که مسلمانان برای حفظ آن در مغرب‌زمین، در حال جنگیدن هستند. بنابراین واکنش نسبت به قوانین منع حجاب در صفوف مهاجران مسلمان، بسیار گسترده است.

به تازگی و هم‌زمان با انتشار افکار ستیزه‌جویانه علیه حجاب و نقاب و همین‌طور قدرت گرفتن راست‌گراها در اروپا، این نبرد هویّتی شدّت چشمگیری یافته است.