یهودشناخت (قسمت اوّل)

سهیلا جلالی کندری

یهود شناخت - قسمت اوّل

«قرآن» کتاب انسان‌سازی است و به منظور عبرت‌آموزی انسان‌ها به ذکر اقوام گذشته پرداخته است تا انسان‌ها با عنایت به کارهای آنان و جزا و پاداش اعمالشان، به خود آیند و راه صحیح و مستقیم خداپرستی را که همان دین اسلام است، انتخاب کنند و از پیروی راه‌های انحرافی که راه شیطان است، دوری گزینند.

در قرآن کریم بیش از همة اقوام دیگر، از بنی‌اسرائیل سخن گفته شده؛ چنان‌که نام موسی(ع) نیز بیش از دیگر پیامبران برده شده است. آیات بسیاری از نعمت‌های مختلف نازل‌شده بر این قوم سخن گفته و سپس موضع آنان در برابر نعمت‌ها را تبیین نموده است. آیاتی از برگزیده شدن قوم و تفضیلشان بر جهانیان سخن گفته و از این برتری به کلمة فَضَّلَ تعبیر کرده است.

در ابتدا ضروری است معنای این کلمه را بیان نماییم و سپس به تبیین ابعاد این تفضیل بپردازیم.

معنای تفضیل در لغت و قرآن

فضل به معنای زیادی و فزونی است و بر این معنا، لغت‌شناسان نامی هم‌نظر هستند.1

با دقّت و تدبّر در آیات قرآن درمی‌یابیم این کلمه در قرآن به دو معنی به کار رفته است:

1. برتری،

2. عطیه، احسان و لطف.

معنای دوم در واقع مصداقی از معنای اوّل است. راغب در این‌باره می‌نویسد:

هر عطیه‌ای که بر عطا کننده ضروری و لازم نیست، بلکه از روی لطف و کرم این برتری را عطا می‌کند، فضل گویند. احسان و رحمتی را که خداوند بر بندگان می‌کند نیز از این نوع است.

فضل به معنای برتری، شامل دو نوع است:

1. برتری معنوی: مثلاً آیة «... وَ لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ...»3 فضیلت ذاتی و برتری استعدادهای بعضی از انبیاء را بر بعضی دیگر متذکّر شده است.4

2. برتری مادّی: آیة «وَاللهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ...»5 برتری از حیث مال و روزی را مطرح کرده است.6

تفضیل بنی‌اسرائیل

آیاتی از قرآن به تفضیل بنی‌اسرائیل بر جهانیان تصریح نموده7 و آیاتی نیز به طور ضمنی این مطلب را بیان کرده‌اند.8 اکنون به شرح آیات اصلی در این‌باره می‌پردازیم:

آیة اوّل

«يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ؛9

ای بنی‌اسرائیل! نعمتی را که بر شما ارزانی داشتم و شما را بر جهانیان برتری دادم، به یاد بیاورید.»

دربارة این آیه دو سؤال مطرح است: اوّل آنکه سبب برتری بنی‌اسرائیل چیست؟ و دوم آنکه منظور از الْعَالَمِينَ چه کسانی هستند؟

برخی از مفسّران برتری بنی‌اسرائیل را به سبب برخورداری آنان از نعمت‌های الهی می‌دانند؛ هرچند که در تعیین مصادیق این نعمت‌ها با یکدیگر اختلاف نظر دارند. برخی آن را مجموع نعمت‌هایی نظیر بعثت بسیار در بین ایشان، به دست آوردن نعمت استقلال و آزادی، انزال منّ و سلوی و... دانسته‌اند10 و بعضی دیگر سبب این برتری را تنها بعثت پیامبران یا نزدیکی ایشان به پروردگار به سبب پیروی از شریعت او می‌دانند.11 گروهی دیگر تفضیل را از مصادیق نعمت‌های الهی بر بنی‌اسرائیل می‌دانند و در تفسیر آیه، از سبب این برتری سخن نگفته‌اند.12

دربارة الْعَالَمِينَ در آیه، دو نظر کلّی ارائه شده است:

1. منظور جمع بسیاری از مردم است؛ از این‌رو که بنی‌اسرائیل از نعمت ایمان برخوردار شدند، از بسیاری از جهانیان برتر گردیدند؛ ولی این برتری تا زمانی ادامه دارد که آنان ایمان خود را حفظ نمایند و تابع احکام و قوانین شرع باشند؛13

2. منظور تمامی مردم است. البتّه برخی معتقدند مراد، تمامی انسان‌ها در زمان بعثت موسی(ع) است14 و برخی دیگر معتقدند مراد، تمامی انسان‌ها در همة اعصار است؛ زیرا هیچ قوم دیگری در طول زمان از نعمت‌های متعدّدی که آنان متنعّم شدند، برخوردار نشدند.15

محّمدجواد مغنیه در توضیح این مطلب می‌نویسد:

آنان بر تمامی انسان‌ها برتری یافتند؛ زیرا معامله‌ای را که خداوند با ایشان کرد، همتایی ندارد. خداوند تمامی مشکلاتی را که بر سر راه آنان قرار می‌گرفت، از طریق معجزه حل می‌نمود؛ نه از طریق طبیعی و معمول. به این ترتیب، مقایسه کردن سایر نسل‌ها با نسل بنی‌اسرائیل در عصر موسی(ع) اصلاً موردی ندارد و شاید سرّ حکمت خداوند در این کار، این باشد که خداوند خواسته است به وسیلة یهود برای انسان‌ها مثل بزند، تا همه بدانند زندگی از طریق رنج بردن و مبارزه با طبیعت، شیرین می‌شود و تنها از این راه است که حقایق، کشف و اسرار شناخته می‌شود و انسان به مدارج تمدّن و پیشرفت صعود خواهد کرد. اگر انسان با تکیه بر دیگران زندگی کند و منتظر نزول مائدة آسمانی باشد، با حیوان تمایزی نخواهد داشت و نیازی هم به عقل و ادراک نخواهد بود. چنین زنده بودنی، جمود و مرگ است؛ در حالی‌که جهاد و مبارزه، نشاط و زندگی است.16

آیة دوم

«وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ؛17

موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! نعمتی را که خدا بر شما ارزانی داشته است، یاد کنید که از میان شما پیامبران و پادشاهان پدید آورد و به شما چیزی عنایت کرد که بر هیچیک از مردم جهان عنایت نکرده است.»

موسی(ع) برای تشجیع بنی‌اسرائیل به جهاد و تصرّف ارض مقدّسه، برخی از نعمت‌های الهی را متذکّر شده، می‌فرماید: «خدا به شما چیزی داده که به هیچیک جهانیان نداده بود.»

در این آیه مراد از الْعَالَمِينَ، یا مردم موجود در زمان موسی(ع) است یا تمامی مردم جهان تا زمان موسی(ع).

علّامه طباطبایی وجه دوم را برگزیده و معتقد است: چون این‌همه معجزه و برهان‌های روشن به قوم‌های دیگر داده نشده بود، پس مراد از جهانیان، تمامی مردم تا زمان موسی(ع) است.18

اکنون این سؤال مطرح است که چرا خداوند این‌همه نعمت به بنی‌اسرائیل عطا کرد؟ آیا آنان دارای برتری ذاتی بودند یا دلیل، چیز دیگری است؟

برای یافتن پاسخ این سؤال، به آیات زیر توجّه می‌کنیم. این آیات از یک سو به برگزیده شدن آنان اشاره دارد و از سوی دیگر، دلیل مسئله را بیان می‌کند.

آیة سوم

«وَ لَقَدْ نَجَّیْنا بنى اسرائیل مِنَ الْعَذابِ الْمُهِینِ ٭ مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ ٭ وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْم عَلَى الْعالَمِینَ ٭ وَ آتَیْناهُمْ مِنَ الْآیاتِ ما فِیهِ بَلؤُا مُبِینٌ؛19

ما بنی‌اسرائیل را از عذاب خوارکننده رهانیدیم؛ از فرعون برتری‌جوی و گزاف‌کار و از روی علم بر اهل جهانیان برگزیدیم و آیاتی به آنها عطا کردیم که در آن امتحانی آشکار بود.»

این آیه دقیقاً نشان می‌دهد که برگزیده شدن بنی‌اسرائیل به منظور آزمایش آنان بوده است تا آشکار شود آنها با وجود داشتن بیّنات و آیات فراوان و کتاب هدایت، چه راهی در پیش می‌گیرند؛ آیا از صالحان خواهند بود یا از کافران؟ همان‌گونه که موسی(ع) در وعده‌ای که برای رهایی به بنی‌اسرائیل می‌دهد و می‌فرماید:

«... عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ؛20

امید است پروردگارتان دشمن شما را نابود کند و شما را در اين سرزمین، جانشین آنان سازد تا ببیند شما چگونه عمل می‌کنید.»

به این ترتیب از ابتدا موسی(ع) متذکّر شده است که جانشینی آنان به جای مصریان و دیگر اقوام، برای آزمون آنان است.

بنابراین با بررسی آیاتی که به برتری بنی‌اسرائیل اشاره دارند، درمی‌یابیم آنان به دلیل برخورداری از نعمت‌های مکرّر و گوناگون، بر تمامی جهانیان برتری دارند؛ زیرا این نعمت‌ها به تمامی، به هیچ امّت دیگری داده نشد. البتّه باید به این مسئله نیز توجّه داشت که برتری آنان از این جهت موجب برتری آنان از حیث نژاد و جنس نیست؛21 زیرا آیات بسیاری نیز متذکّر خلافکاری‌های آنان شده است. سبب برخورداری از موهبت‌های گوناگون، تنها آزمون آنان بوده است تا خداوند میزان ثبات قدم ایشان را در راه حق و هدایت الهی و مبارزه با امیال نفسانی، محک بزند.

نعمت‌های عطا شده به بنی‌اسرائیل

این نعمت‌ها را می‌توان به نعمت‌های مادّی و نعمت‌های معنوی تقسیم نمود.

الف) نعمت‌های مادّی

نعمت‌های مادّی که خداوند به بنی‌اسرائیل ارزانی داشت، مصادیق و انواع گوناگونی دارد که در اینجا به ذکر برخی از مهم‌ترین این نعمت‌ها اکتفا می‌کنیم.

1. رهایی از ظلم و شکنجة فرعونیان

قرآن کریم بارها از نعمت رها ساختن و نجات دادن بنی‌اسرائیل از ظلم فرعون سخن می‌گوید. خداوند با تذکّر این نعمت بزرگ، سعی دارد بنی‌اسرائیل را به حق‌شناسی و سپاس وادارد. در جایی این ظلم را کرب عظیم22 می‌نامد و در جایی دیگر، عذاب مهین.23 در آیة دیگر خداوند از شیوة رفتار فرعون با گروهی از زیر دستانش که همان بنی‌اسرائیل بودند، پرده برمی‌دارد و می‌فرماید:

«فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت؛ فرقه‌ای را زبون می‌داشت و پسرانشان را می‌کشت و زنانشان را زنده می‌گذاشت که او از تبهکاران بود.»24

فرعون پس از بعثت موسی(ع) بر شدّت ظلم خود افزود.25 آیاتی صریحاً به نعمت رفع این ظلم، یعنی ذبح ابناء و استحیاء نساء اشاره می‌کند.26

در سورة «اعراف»، از این شکنجه با جملة «...يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ...»27 تعبیر شده است. پس منظور از ذبح ابناء، همان کشتن آنهاست و شاید تعبیر یذبّح، دلالت بر این دارد که آنان با بنی‌اسرائیل همچون چارپایان رفتار می‌کردند و مانند حیوانات، سر آنها را می‌بریدند. این فعل چون به صورت مضارع و در باب تفعیل استفاده شده، دلالت بر استمرار و کثرت این عمل دارد.

منظور از ابناء نیز اطفال پسر یا مردان بالغ است؛ امّا اکثر مفسّران با این قرینه که موسی(ع) نیز در هنگام تولّد، در خطر کشته شدن قرار داشت، معتقدند منظور از آن، اطفال پسر است.28

در معنای واژة استحیاء مفسّران دو دیدگاه دارند: برخی معتقدند ریشة کلمه حیّ است؛ بنابراین منظور زنده باقی گذاشتن زنان است.29 برخی دیگر معتقدند از ریشة حیاء است و منظور از آن انجام منکراتی است که موجب از بین رفتن حیا و عفّت زنان بنی‌اسرائیل می‌شده است.

طبرسی این دو نظر را تلفیق کرده و می‌نویسد:

فرعون زنان بنی‌اسرائیل را زنده می‌گذاشت تا آنها را به کنیزی گیرند و از این طریق با آنان نکاح کنند و این کار از ذبح و کشتن آنها بدتر بود.30

2. مشاهدة عینی غرق فرعونیان

خداوند فرعون و فرعونیان را غرق نمود و این در حالی بود که بنی‌اسرائیل شاهد بر این امر بودند. مشاهدة عینی هلاکت فرعونیان در واقع نعمتی علاوه بر نعمت هلاکت آنهاست؛ زیرا مشاهدة هلاکت کسانی که آنها را به خواری و مذلّت کشانده و عذاب و شکنجة فراوان بر ایشان روا داشته بودند، موجب تقویت ایمان بنی‌اسرائیل بر صحّت موسی(ع) و راهی بود که ایشان را به آن هدایت می‌کرد.

«و آن هنگام را که دریا را برایتان شکافتیم و شما را رهانیدیم و فرعونیان را در برابر چشمانتان غرقه ساختیم...»31

3. عبور از دریا

آیاتی چند از نعمت شکافته شدن دریا برای عبور بنی‌اسرائیل و رهایی آنان از چنگ تعقیب‌کنندگان سخن می‌گوید. از جمله در سورة «شعرا»32 اشاره می‌کند فرعون به محض اطّلاع از خروج بنی‌اسرائیل، سپاهی فراهم می‌کند و به دنبال آنان روان می‌شود و به هنگام طلوع آفتاب به موسی(ع) و همراهانش می‌رسد. بنی‌اسرائیل از ترس بر خود می‌لرزیدند؛ زیرا در پیش روی آنان، امواج خروشان بود و در پشت سرشان لشکر مجهّز فرعون. لذا گفتند: «ما به طور قطع در چنگال فرعونیان گرفتار خواهیم شد.» ولی موسی(ع) همچنان آرام و مطمئن گفت: «هرگز چنین نیست؛ چرا که پروردگار من با من است و به زودی مرا هدایت خواهد کرد.» در این هنگام به موسی(ع) وحی شد: «عصایت را به دریا بزن.» ناگاه دریا شکافته شد و آب‌ها کنار رفت و هر بخشی از آب همچون کوهی عظیم روی هم انباشته شد و جادّه‌ای نمایان گشت و به این ترتیب، موسی(ع) و همراهان او نجات یافتند.33