خوش‌گمانی به خدا

بارها در گفت‌وگوهای روزمرّه این سخن را از برخی دوستانم شنیده بودم که: خدا را هر طور عادت دادید، همان‌طور با شما رفتار می‌کند.

در ظاهر، این سخن، عوامانه به نظر می‌آید و در نگاه نخست ممکن است ایرادهایی هم به آن وارد باشد؛ ولی از حقیقتی حکایت می‌کند که در سخنان معصومان(ع) بارها بر آن تأکید شده است.

روح این سخن عامیانه، «خوش‌گمانی» به خدا و باور به لطف، رحمت و کرامت بی‌منتهای او است که امام رضا(ع) دربارة آن می‌فرمایند:

«به خدا خوش‌گمان باش؛ زیرا خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: «من نزد گمان بندة مؤمن خویش هستم. اگر گمان او به من نیک باشد، مطابق آن گمان به او رفتار می‌کنم و اگر بد باشد نیز مطابق همان گمان بد با او عمل کنم.»1

امام باقر(ع) نیز به نقل از رسول گرامی اسلام(ص) نقل می‌کنند که فرمودند:

«سوگند به آنکه جز او خدایی نیست! خیر دنیا و آخرت به مؤمنی ارزانی نمی‌شود، مگر به دلیل خوش‌گمانی و امیدواری او به خدا... سوگند به آنکه جز او خدایی نیست! هیچ بندة مؤمنی به خدا خوش‌گمان نمی‌شود، مگر اینکه خداوند در کنار گمان بندة مؤمنش حاضر می‌شود؛ زیرا خداوند کریم است و همة خیرها به دست او است. او شرم می‌کند که بندة مؤمنش به وی خوش‌گمان شود؛ ولی او خلاف گمان بنده‌اش عمل و امیدش را ناامید کند. پس به خداوند خوش‌گمان و به او امیدوار باشید.»2

اگر باور داشته باشیم رزق و روزی، گشایش و توانگری، عزّت و سربلندی، توفیق و نیک‌بختی و همة آنچه ما در زندگی به آنها نیاز داریم و به آنها وابسته‌ایم، به دست خداست، خدایی که خزائن رحمتش کاستی نمی‌پذیرد، دعای بندگانش را می‌شنود، از حال آنها غافل نمی‌شود، هر که را بخواهد، عزیز و سربلند و هرکه را بخواهد، خوار و بی‌مقدار می‌کند، خداوند نیز بر اساس این باور، رزق و روزی، گشایش و توانگری، عزّت و سربلندی، توفیق و نیک‌بختی و... را به ما ارزانی می‌کند و اگر برعکس، گمان کنیم که همة این امور به دست خود ماست و تنها به تلاش خودمان وابسته است، خداوند نیز بر اساس این گمان باطل، ما را به خودمان وامی‌گذارد تا از همان راهی که گمان می‌کنیم درست است، این امور را جست‌وجو کنیم.

روشن است که این رویّه نتیجه‌ای جز خستگی، خسران، ناامیدی و شکست در پی نخواهد داشت.

پی‌نوشت‌ها: