ابراهیم شفیعی سروستانی
با توجّه به آموزههای قرآنی و روایی، میتوان گفت مردم سه وظیفة اصلی در برابر امامان معصوم(ع) دارند:
1. شناخت عقلی
نخستین وظیفة مردم در برابر اهلبیت(ع) شناخت و پذیرش ایشان با همة ویژگیهایی که برای آنها بیان شده است، به عنوان حجّتهای خدا، جانشینان پیامبر(ص) و پیشوایان امّت است؛ یعنی موضوعی که در روایات از آن با عنوان معرفت امام زمان(عج) یاد و بسیار بر آن تأکید شده است.
در روایتی که شیعه و اهل سنّت از پیامبر اعظم(ص) نقل کرده‌اند، در این زمینه چنین آمده است:
«هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.»1
2. پیوند قلبی
دومین وظیفة مردم در برابر این خاندان، پیوند عاطفی با ایشان و محبّت‌ورزیدن به آنها به عنوان یکی از نزدیکان پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) ایشان است؛ یعنی موضوعی که در آموزههای اسلامی با عنوان مودّت، محبّت و ولایت (به معنای دوستی) نسبت به اهلبیت(ع) به آن پرداخته میشود.
امام علی(ع) در یکی از سخنان خود، پس از دعوت مردم به دوست داشتن اهلبیت(ع) به عنوان یک حقّ الهی، با اشاره به آیة شریفة مودّت میفرمایند:
«بر شما باد دوست داشتن خاندان پیامبرتان؛ زیرا که آن، حقّ خداست برگردن شما و موجب حقّ خدا بر شما میشود. آیا نمیبینید این سخن خدای متعال را که: «بگو من در ازای این [رسالت] از شما مزدی نمیخواهم؛ مگر دوستی با خویشاوندانم.»2و3
3. همراهی عملی
سومین وظیفهای که مردم در برابر این خاندان بر عهده دارند، تسلیم محض در برابر آنان و پیروی از گفتار و رفتار ایشان به عنوان امامان مفترض الطاعة (واجب الاطاعة) است؛ یعنی همان موضوعی که در ادبیات شیعی، از آن با عبارت پذیرش ولایت (به معنای سرپرستی) اهلبیت(ع) و اطاعت و فرمانبری از ایشان تعبیر میشود.
امیرمؤمنان علی(ع) در این‌باره میفرمایند:
«ما را بر عهدة مردم، حقّ فرمانبری و ولایت است و برای این کار، از خداوند سبحان پاداش نیک خواهند گرفت.»4
امام باقر(ع) نیز وظایف مردم در برابر اهلبیت(ع) را این‌چنین برمی‌شمارند:
«مردم در حقیقت سه وظیفه دارند: شناخت امامان، تسلیم آنها بودن در آنچه بر ایشان وارد میشود و ارجاع اختلافات خود به آنان.»5
با توجّه به آنچه گفته شد، سه وظیفة مهمّی که مردم در برابر پیشوایان معصوم خود بر عهده دارند، عبارت است از شناختن ایشان، دوست داشتن ایشان و اطاعت کردن از ایشان. این سه وظیفه، متمّم و مکمّل یکدیگرند و مفهوم امامت با وجود همة آنها معنا پیدا میکند.
مقام معظّم رهبری، حضرت آیتالله خامنهای در یکی از سخنان خود دربارة وجوه سهگانة پیوند و ارتباط مردم با امامان معصوم میفرماید:
در قرآن نسبت به اولیای الهی سه تعبیر وجود دارد:
- یک تعبیر، تعبیر ولایت است:
«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛6
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند؛ همانها که نماز را برپا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند.»
یعنی بحث ولایت. معلوم است که پیوند، ارتباط، معرفت، اینها داخل در زیرمجموعة ولایت است.
- یک بحث، بحث اطاعت است:
«أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛7
خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد.»
اطاعت رسول و اطاعت اولیالامر. این، در عمل است. در میدان عمل باید اطاعت کرد، پیروی کرد.
- امّا یک بحث سومی وجود دارد و آن، بحث مودّت است:
«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَی؛8
بگو: به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نيستم، مگر دوستی دربارة خويشاوندان.»
این مودّت چیست دیگر؟ ولایتِ اینها را داشته باشید، اطاعت هم از اینها بکنید؛ مودّت برای چیست؟ این مودّت، پشتوانه است. اگر این مودّت نباشد، همان بلایی بر سر امّت اسلامی خواهد آمد که در دورانهای اوّل بر سر یک عدّهای آمد که همین مودّت را کنار گذاشتند، به تدریج اطاعت و ولایت هم کنار گذاشته شد. بحث مودّت خیلی مهم است. این مودّت با این ارتباطات عاطفی حاصل میشود؛ ماجرای مصیبتهای اینها را گفتن، یک جور ایجاد ارتباط عاطفی است؛ ماجرای مناقب اینها و فضائل اینها را گفتن، یک جور دیگر پیوند عاطفی است.9
با توجّه به مطالب یادشده، حقوق اهلبیت(ع) را در سه دستة کلّی میتوان دستهبندی کرد:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. حقوق مرتبط با شناخت اهلبیت(ع)؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. حقوق مرتبط با پیوند قلبی و محبّت نسبت به این خاندان؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. حقوق مرتبط با لزوم اطاعت و پیروی از گفتار و رفتار امامان معصوم(ع).
امیدواریم که همة ما بتوانیم این حقوق را به خوبی بشناسیم و به خوبی ادا کنیم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1.كلينی، محمّد بن يعقوب، «أصول الكافي»، ترجمة مصطفوی، تهران، چاپ اوّل، 1369ش. ج 2، ص 131.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. سورة شورا (42)، آیة 23.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. ليثی واسطی، علی بن محمّد، «عيون الحكم و المواعظ»، قم، چاپ اوّل، 1376ش. ص 342؛ «اهلبیت علیهم السلام در قرآن و حدیث»، صص 772 - 773، ح883.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. عبدالواحد الآمدی التمیمی، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق: میر سید جلال الدین المحدث الأرموی، چاپ دوم: تهران، دانشگاه تهران، 1360، ج 5، ص 129، ح 7628؛ «اهلبیت علیهم السلام در قرآن و حدیث»، صص 794-795، ح 927.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «الکافی»، طبقات الاسلامیه، ج 1، ص 390، ح 1؛ صفار قمی، ابوجعفر محمّدبن حسن، «بصائر الدّرجات فی فضائل آل محمّد علیهم السلام»، چاپ اوّل قم، مکتبة آیهالله العظمی المرعشی النجفی، 1404ه .ق، ص 523، ح 20؛ مجلسی، محمّد باقر بن محمّد تقی، «بحار الأنوار»، طبقات بيروت، بيروت، چاپ دوم، 1403 ق.، ج 2، ص 202.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. سورة مائده (5)، آیة 55: «ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آوردند؛ همان کسانی که نماز برپا می دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. سورة نساء (4)، آیة 59: «... خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید...».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. سورة شورا (42)، آیة 23: «... بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم، مگر دوستی دربارة خویشاوندان...».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. از سخنان مقام معظّم رهبری در دیدار با جمعی از طلّاب و روحانیون، 22/9/1388، پایگاه اطّلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8513
بازگشت به ابتدای مقاله ↑