هم‌نوایی با نقشة کلّی الهی

حسینعلی محمدی

هیچ دربارة نقشة کلّی الهی برای خلق عالم و آدم اندیشه کرده‌ایم؟

آیا بدون طرحی که در آن صدر و ذیل موضوع خلقت معلوم باشد، ابتدا به ساکن، جهانی خلق شده و آدم و حوّایی، تا در گسترة زمین زاد و ولد کنند و با زیر و بم حوادث و رخدادها راه خود گرفته و پیش بروند، هر چه بادا باد؟!

چنانچه نقشه‌ای کلّی برای این امر بزرگ و کیهانی در کار باشد، در کجا از آن گفت‌وگو شده؟ جایگاه انبیاء و رسل در کجای این نقشه قابل تعریف است و ما به کجاییم؟

آیا خداوند در میانة راه خلق عالم و آدم، از به اجرا درآمدن آن نقشه و سرانجام آن، دست شسته و اینک رها و یله‌ایم؟

در اطراف این امر، ده‌ها سؤال دیگر قابل طرح است؛ با این‌همه نمی‌توان پذیرفت خالقی حکیم و عالم و قدیر، بدون نقشة کلّی و بدون تعریفی از اوّل و آخر ماجرا، ابتدا به خلقت هستی کرده باشد؛ چنا‌ن‌که نمی‌توان پذیرفت از آن نقشه دست کشیده و همه‌چیز را در میان تندباد حوادث یله کرده باشد. از این‌رو ضرورتاً همة آنچه شده و هم اینک می‌شود، در جایی از همان نقشه باید معلوم باشد و این ماییم که در قیاس با خودمان، همة آمد و شد‌ها را یله و رها فرض می‌کنیم.

در صبحگاه خلقت آدم(ع) کوتاه و مختصر و به قولی، خیلی مجمل فرموده بود:

«إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة؛1

می‌خواهم در زمین خلفه‌ای جعل کنم.»

وقتی ملائک از همه جا بی‌خبر لب به سؤال گشودند و گفتند ما که هستیم و تو را حمد و ثنا می‌گوییم و... جواب آمده بود:

«إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُون‏...؛2

من چیزی می‌دانم و علمی دارم که شما ندارید.»

ابلیس [مطرود] گفت: پروردگارا! مرا تا روز برانگیخته شدن انسان‌ها مهلت ده! فرمود: «تو از مهلت‌داده شدگانی؛ امّا تا روز وقت معلوم.»

صفحه‌ای دیگر ورق خورد و معلوم شد که اگرچه دفتر آمد و شد انسان در صفحة اوّل خلقت نخستین را نشان می‌دهد، صفحات بعدی، وقتی معلوم را بارز می‌سازد و سرانجام در پایان ماجرا، صفحة آخر و روز بعث و حشر و قیامت و از این همه، همة ملائک بی‌اطّلاع، نظاره‌گر، مطیع و سجده‌کننده بودند.

روز وقت معلوم، با موضوع جعل خلیفه در نسبت مستقیم بود. جعل خلیفه، حکمت خلقت بود و وقت معلوم، زمان تحقّق عینی و خارجی آن در پهنة زمین.

از این‌رو انسان و فرزندانش در دو مرتبه مجال حضور و عرض اندام می‌یافتند:

۱. مقام خلیفة‌اللّهی؛

2. یاری‌گران خلیفة‌اللّه.

خلیفة‌اللّه از انسان جدا نبود. او برگزیده‌ترین فرزندان آدمی بود که در کسوت خلیفة خداوند در عرصة زمین رخ می‌نمود تا همة اراده و خواست خداوند به دست مبارک او جامة عمل پوشیده و به ظهور رسد.

اختیار و انتخاب خلیفة‌اللّه به معنی خاصّ کلمه از میان اولیاء، در عهدة انسان نبود؛ امّا تکلیف همراهی با خلیفه و یاری رساندن به او تا به وقت معلوم و پس از آن، بر عهدة فرزندان آدمی بود.

خلیفة‌اللّه قائم‌مقام مأذون خداوند بود. چنانچه او مجال می‌یافت و مبسوط الید می‌شد، عرصة زمین به بهشتی تبدیل می‌گشت که مَثل اعلای بهشت وعده‌داده شدة آخرتی بود؛ امّا ابلیس دریافته که این مأموریت و مقام و موقعیت به فرزندانی از فرزندان آدم ابوالبشر سپرده شده و از این‌رو، کین و حسد دربارة آدم یافت و از همین‌رو بر وی سجده نیاورد. لذا عزم خود را برای اغوای فرزندان آدمی و ممانعت از تحقّق آن نقشة کلّی الهی جزم کرد و شد آنچه نباید می‌شد.

تاریخ انبیاء و اوصیای الهی - از آدم(ع) تا خاتم(ص)- تاریخ مقابله و مقاتلة دو قبیلة رحمت و قبیلة لعنت است.

ابلیس همة همّت خود را مصروف به تعویق انداختن روز وقت معلوم کرد؛ روزی که به مرگ وعده‌داده شده می‌انجامید و از دیگر سو، اغوای فرزندان آدمی تا روی رستگاری نبینند و در منجلاب گناه و نافرمانی هلاکت را به تجربه بنشینند.

«فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصين‏؛10

قسم به عزّت خودت ای خداوندگار! که همة فرزندان آدمی را اغوا خواهم کرد [تا از رفتن و رسیدن به قافلة رستگاران درمانند].»

یاری خلیفة‌اللّه در تکلیف فرزندان صالح آدمی وارد شده بود و مهرورزیدن به آنان و تبرّی از دشمنان آنان.... در بسیاری از زیارات معصومان(ع) وارد شده است که:

«وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللهَ وَ مَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ الله‏...؛11

کسی که شما را دوست بدارد، خداوند را دوست داشته و هر کس با شما دشمنی کند، خداوند را دشمن داشته است.»

چنان‌که در «زیارت آل‌یاسین» و «زیارت اربعین» مؤمنان صالح خطاب به حضرت ولیّ الله(عج) عرض می‌کنند:

«وَ نُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّة؛12

و نصرت و یاری‌ام برای شما مهیّاست و دوستی‌ام به شما خالص است.

«وَ قَلْبِي لِقَلْبِكُمْ سِلْمٌ، وَ أَمْرِي لِأَمْرِكُمْ مُتَّبِع وَ نُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّةٌ، حَتَّى يَأْذَنَ اللهُ لَكُم‏‏؛13

و قلبم تسلیم قلب شماست و تابع امر شما هستم و آمادة یاری کردن شمایم تا اینکه خداوند به شما اجازة ظهور دهد.»

پوشیده نیست که این حکمت جعل خلیفه، در تقدیر ماند و مجال تحقّق در عالم خارج و تأسیس دولتی الهی نیافت؛ امّا نه ابلیس از آنچه سوگند خورده بود، دست برداشت و نه تکلیف از انسان ساقط شد.

در هر عصری و به همراه هر نسلی، مؤمنان، مکلّف به یاری انبیاء و اوصیای الهی شدند و منتظر برای رسیدن آخرین فصل از حیات بر عرصة زمین، یعنی آخرالزّمان و ظهور منجیّ موعود و تأسیس دولت کریمه‌اش.

عهد اخذ شده از جمیع انبیاء و رسل برای یاری، همان عهد و میثاق اخذ شده از انسان بود در عالم ذرّ برای یاری خلیفة‌اللّه.

امیرمؤمنان علی(ع) فرمودند:

«... خداوند از پیامبران پیمان گرفت که چون کتاب و حکمت را به شما دادیم، سپس پیامبری به نزد شما آمد که تصدیق‌کنندة آنچه با شماست (کتب آسمانی) بود، حتماً به او ایمان آورید - یعنی محمّد(ص) - و حتماً یاری دهید - یعنی جانشین او را - پس آنان به محمّد(ص) ایمان آوردند؛ ولی [هنوز] جانشین او را یاری نکرده‌اند و به زودی همگی او را یاری خواهند کرد.»14

تکلیف انبیاء و رسل، حسب رسالت و پیامبری، رفتن به سوی مردم بود؛ امّا تکلیف، رفتن به سوی مردم نبود؛ از این‌رو، پیامبر اکرم(ص) به امام علیّ بن ابی‌طالب(ع) فرمودند:

«مَثَلُ الْإِمَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ إِذْ تُؤْتَى وَ لَا تَأْتِي‏...؛15

مثل امام همانند کعبه است. مردم به سوی او می‌روند و نه او به سوی مردم.»

و فرمودند:

«ای علی! تو به سان کعبه‌ای که به سوی تو می‌روند؛ نه اینکه او برود. پس اگر مردم به سوی تو آمدند و حکومت را به تو سپردند، بپذیر وگرنه صبر کن تا آنان به سوی تو آیند.»16

جست‌وجوی امام، شناخت امام و یاری امام، تکلیفی بود که بر عهدة مسلمانان نهاده شده بود. پس ضرورتاً باید از آن پاسداری می‌کردند.

پی‌نوشت‌ها: