رجعت؛ بازگشت به دنیا در عصر ظهور (3)

ابراهیم منتظرالقائم

رجعت در روايات

به اعتقاد شیعیان، پیش از برپایی قیامت كبرا و هم‌زمان با ظهور امام مهدی(عج)، گروهی از مؤمنان و پرهیزكاران پاك‌سرشت و جمعی از كافران و منافقان زشت‌طینت، پس از مرگ زنده می‌شوند و بار دیگر به دنیا باز می‌گردند تا سرانجام اعمال نیك و بد خود را دریابند و حاكمیت نهایی دولت حق را مشاهده كنند. در آموزه‌های شیعی از این رویداد با عنوان «رَجْعَت» یاد می‌شود.

رجعت از جمله امور اعتقادی است كه با روايات صحيح1 و متواتر2 به اثبات رسيده و با صراحت می‏توان گفت در مورد هيچيك از معارف دينی به اندازة رجعت، روايات صريح و روشن وارد نشده است.

علّامه مجلسی پس از نقل نزديك به 200 روايت دربارة رجعت می‏نويسد:

چگونه ممكن است كسی كه به حقّانيت ائمّة اطهار(ع) ايمان دارد، در چيزی ترديد كند كه به صورت متواتر در نزديك به دويست روايت صريح از آنها نقل شده است؟ رواياتی كه چهل و اندی از بزرگان مورد اعتماد و علمای اعلام در افزون بر پنجاه مورد از تأليف‏های خود، آنها را آورده‏اند، بزرگانی چون كلينی، محمّد بن بابويه (شيخ صدوق)، ابو جعفر طوسی (شيخ طوسی)، سيّد مرتضی، نجاشی، كشّی، علی بن ابراهيم، سليم هلالی، شيخ مفيد و...3

شيخ حرّ عاملی نيز در كتاب خود، پس از آنكه بيش از 170 روايت در اين باره نقل می‏كند، می‏نويسد:

اينها بخشی از حديث‏هايی است كه من در اين زمان - با وجود كمی فرصت برای جست‏وجوی كامل و كمبود كتاب‏های مورد نياز در اين زمينه - بدان‏ها دست يافتم. بی‏ترديد اين احاديث از حدّ تواتر معنوی فراتر است. احاديثی كه در ديگر ابواب اين كتاب آمده و خواهد آمد نيز بر اين موضوع دلالت دارد. عقل، محال می‏داند كه بگوييم تمام راويان اين احاديث به اتّفاق اقدام به دروغگويی و نسبت ناروا كرده‏اند يا اينكه همة اين احاديث جعل شده‏اند يا اينكه رواياتی كه در اين زمينه به ما نرسيده، بيش از رواياتی است كه به ما رسيده است. كاش می‏دانستم كدام عاقل است كه همة راويان اين موضوع را دروغگو می‏پندارند؛ گواهی همة بزرگانی كه در كتاب‏های معتبر خود بر درستی اين روايات گواهی داده‏اند، رد می‏كنند و روايت‏هايی صريحی را كه در اين زمينه وارد شده‏اند، تأويل می‏كنند - در حالی‌كه اين روايات از رواياتی كه در زمينة تعيين هريك از امامان وارد شده است، بيشتر و از نظر دلالت صريح‏تر و واضح‏تر است. در هيچيك از مسائلِ راجع به اصول و فروع [دين]T به اندازة اين موضوع، دلايل، آيات و روايات يافت نمی‏شود.4

رواياتی را كه در اثبات رجعت به آنها استدلال شده است، به دو دسته می‏توان تقسيم كرد: نخست، رواياتی كه به صراحت از رجعت سخن گفته‏اند و دوم، رواياتی كه به همانندی رويدادهايی كه در امّت‏های پيشين رخ داده با رويدادهايی كه در امّت اسلام رخ خواهد داد، اشاره كرده‏اند و از آنها استفاده می‏شود كه چون در امّت‏های گذشته بازگشت به دنيا روی داده است، اين رويداد در امّت اسلام هم اتّفاق خواهد افتاد.

در اينجا به نمونه‏هايی از هريك از دو دسته روايات اشاره می‏كنيم:

1. روايات صريح

برخی از رواياتی كه دربارة رجعت از پيشوايان دين نقل شده، به شرح زير است:

يك) امام صادق(ع) در روايتی، ظهور قائم(عج)، رجعت و رستاخيز را در يك راستا و از مصداق‏های روزهای خدا دانسته‌اند و می‏فرمايند:

«روزهای خدا سه تا هستند: روزی كه قائم به پا می‏خيزد، روز رجعت و روز رستاخيز.»5

دو) آن حضرت در روايت ديگری، كسانی را كه به رجعت ايمان ندارند، از خود طرد می‏كنند و می‏فرمايند:

«كسی كه به رجعت ما اعتقاد ندارد، از ما [اهل‌بيت] نيست.»6

سه) در روايت ديگری جميل بن درّاج از امام صادق(ع) چنين نقل می‏كند: به آن حضرت عرض كردم:

[مراد از اين] سخن خدای عزّ و جلّ كه می‏فرمايد: «در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانی را كه گرويده‏اند، در زندگی دنيا و روزی كه گواهان بر پای می‏ايستند قطعاً ياری می‏كنيم»7 چيست؟ فرمودند:

«سوگند به خدا! اين رويداد در زمان رجعت رخ خواهد داد. آيا نمی‏دانی در ميان پيامبران خدا كسان زيادی بودند كه در دنيا ياری نشدند و به قتل رسيدند؟ پيشوايانی هم بودند كه كشته شدند، بی‏آنكه ياری شوند. پس اين رويداد در زمان رجعت رخ خواهد داد.»8

چهار) در حديث ديگری كه علّامه مجلسی آن را از كتاب «صفات الشيعه» شيخ صدوق نقل می‏كند:

امام صادق(ع)، ايمان به رجعت را يكی از شروط هفت‏گانة ايمان دانسته‌اند و می‏فرمايند: «هر كس به هفت چيز اقرار كند، از اهل ايمان خواهد بود.» آن حضرت، يكی از هفت چيز را ايمان به رجعت برشمرد.9

پنج) در روايتی مشابه كه در همين كتاب از امام رضا(ع) نقل شده است، آن حضرت، ايمان به يگانگی خدا، ايمان به رجعت و ايمان به روز جزا را از ويژگی‏های شيعيان اهل‌بيت(ع) بر شمرده‌اند و می‏فرمايند:

«هر كس به يگانگی خدا... و رجعت اقرار كند... و به معراج و سؤال و جواب در قبر... و جزا و حساب [روز قيامّت] ايمان داشته باشد، مؤمن راستين و از شيعيان ما خاندان است.»10

ب) روايات غير صريح

عالمان و محدّثان شيعه، افزون بر اين دسته از روايات كه در آنها به صراحت از رجعت ياد شده است، به دسته‏ای ديگر از روايات نيز برای اثبات رجعت استدلال كرده‏اند.

در اين دسته از روايات كه معمولاً از پيامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده است، بر اين نكته تأكيد شده كه همة آنچه در امّت‏های پيشين رخ داده است، بی ‏هيچ كم و كاست، در امّت اسلام هم رخ خواهد داد. از آنجا كه آيات قرآن، اخبار و گزارش‏های تاريخی از وقوع رجعت در امّت‏های پيشين خبر داده‏اند، با توجّه به اين روايات می‏توان گفت كه در امّت اسلام هم، رجعت رخ خواهد داد.

بنابراين شيوة استدلال به اين‏گونه روايات چنين خواهد بود: چون پيامبر اكرم(ص) فرموده‏اند همة حوادثی كه در امّت‏های پيشين روی داده است، بدون كمترين تفاوت در امّت اسلام هم رخ خواهد داد و ما می‏دانيم كه در امّت‏های پيشين رجعت رخ داده است، نتيجه می‏گيريم كه در امّت اسلام هم رجعت واقع خواهد شد.11

برخی از اين‌گونه روايات به شرح زير است:

يك) امام صادق(ع) از پدرشان و ایشان از پدرانشان نقل می‏كنند كه رسول خدا(ص) فرمودند:

«همة آنچه در امّت‏های پيشين رخ داده است، بی‏ هيچ كم و كاست، در اين امّت هم واقع می‏شود.»12

دو) امام رضا(ع) در پاسخ مأمون كه از ايشان دربارة رجعت پرسيده بود، به همين روايت پيامبر(ص) استدلال و می‏فرمايند:

«همانا رجعت حق است و در امّت‏های پيشين رخ داده است و قرآن نيز از وقوع آن خبر می‏دهد. رسول خدا(ص) نيز فرمودند:

«در ميان اين امّت نيز همة آنچه در امّت‏های پيشين رخ داده است، بی هيچ تفاوت، رخ خواهد داد.»13

يادآوری اين نكته ضروری است كه احاديث يادشده در مقام بيان قاعده‏ای عامّ و فراگير بوده و با استناد به آنها می‏توان بر وقوع حوادثی مشابه با رويدادهايی كه در امّت‏های پيشين رخ داده است، در امّت اسلام استدلال كرد؛ مگر آنكه نسبت به حادثة خاصّی، دليل قطعی بر مشابهت نداشتن اين امّت با امّت‏های گذشته در دست باشد؛ مثلاً در امّت‏های گذشته عذاب‏های جمعی و گروهی (مانند مسخ)14 به وقوع پيوسته و قرآن شريف برخی از اين عذاب‏ها را گزارش كرده است؛ ولی بنا به تصريح قرآن، در پرتو وجود پيامبر گرامی(ص) در ميان امّت اسلامی و نيز به بركت استغفار در پيشگاه خدا، اين‏گونه عذاب‏ها از اين امّت برداشته شده است:

«و[لی] تا تو در ميان آنها هستی، خدا بر آن نيست كه ايشان را عذاب كند و تا آنان طلب آمرزش می‏كنند، خدا عذاب‌كنندة ايشان نخواهد بود.»15

بنابراين قاعدة ياد شده، جز در مواردی كه دليل قطعی بر تخصيص آن داريم، به قوّت و استواری خود باقی است. از آنجا كه بازگشت به دنيا در امّت‏های گذشته روی داده است و در اين امّت نيز دليل بر نفی آن نداريم، با استناد به اين قانون می‏توانيم اصل رجعت را اثبات كنيم؛ گذشته از اينكه دلايل و شواهدی نيز بر قطعی بودن آن در دست است.16

پی‌نوشت‌ها: