فیلم «تل‌ماسه»

سهیل صفاری

بالأخره بعد از چند ماه تبلیغات مستمر دربارة حماسة علمی - تخیّلی دنی ویلنوو (Denis Villeneuve)، فیلم «تل‌ماسه» (Dune) اکران شد و توجّهات بسیاری هم از سوی تماشاگران و هم نویسندگان سینمایی دریافت کرد.

دومین اقتباس سینمایی از رمان معروف «تل‌ماسه» اثر فرانک هربرت (Frank Herbert) که نخستین‌بار در سال 1965م. منتشر شد، بعد از نسخة سینمایی دیوید لینچ در سال 1984م.، همان‌طور که از بودجه و لُجیستیکی که صرف ساخت آن شد و طبق انتظار از سوابق کاری دنیس ویلنوو، از لحاظ سینمایی، چشمگیر از کار درآمده و به لحاظ محتوایی هم بسیار جذّاب است.

تل‌ماسه فیلم مهمّی است و به طور خاص برای ایرانی‌ها به ‌عنوان قطب تشیّع در جهان، بسیار قابل تأمّل و توجّه است. این مسئله، البتّه ربطی به برخی تفاسیر و نظرات ساده‌دلانة داخلی ندارد که اثر ویلنوو را فیلمی در تقدیس مفهوم «منجی» و با نمادها و دلالت‌های دینی پنداشته‌اند!

«تل‌ماسه» مهم است؛ چون یکی از استراتژیک‌ترین آثار سینمایی «منجی‌ستیز» یا «مسیحاستیز» (به تعبیر فرنگی آنتی‌کرایست Antichrist) دو دهة اخیر هالیوود است و البتّه رندانه و هوشمندانه نعل وارونه می‌زند و خود را «منجی‌گرایانه» و در جبهة «حق» می‌نمایاند.

نگارنده در زمان تماشای فیلم، عجیب یاد روایتی منسوب به پیامبر خاتم(ص) در باب «دجّال» آخرالزمان می‌افتد. ایشان فرمودند:

«او در حالی كه سوار بر الاغی است كه فاصلة ميان دو گوشش یک میل راه باشد، خروج می‌كند؛ بهشت و جهنّم با اوست و كوهی از نان و نهری پر از آب دارد. بيشتر پيروانش یهودی و زنان و اعراب [باديه‌نشين و بيابانی و دور از تمدّن] هستند.»1

قرائن فیلم را مرور کنیم. پائول کسی که منجیّ آینده است، تحت‌الحمایة مادر خود جسیکا است که خود او نیز تحت‌الحمایة خواهران «بنی‌جزریت» (Bene Gesserit: سازمان کهانت در امپراتوری) قرار دارد. او در «رؤیاهای صادقه»اش توسط دختری از بادیه‌نشینان موسوم به فِرِمن هدایت می‌شود. حتّی تثلیت معروف مسیحیت (پدر، پسر، روح القدس) در فیلم، تبدیل به (مادر، پسر، لسان‌الغیب) می‌شود. بنی‌جزریت هم یک نهاد کاملاً زنانه است که هیچ مردی حقّ عضویت در آن را ندارد. طبق داستان تل‌ماسه نوشتة فرانک هربرت (1965م.) که مبنای ساخت نسخة سینمایی قرار گرفته، قرار بود طبق تعلیمات بنی‌جزریت، جسیکا یک دختر به دنیا بیاورد که در آینده تبدیل به «انسان کامل» مدّ نظر بنی‌جزریت شود؛ لیکن جسیکا به عشق شوهرش، پسری به دنیا می‌آورد.

قوم موسوم به «فِرِمِن» (Fremen) در رمان و فیلم تل‌ماسه، به شدّت به اعراب بادیه‌نشین یا «بدوی» (یا بدوئین) شباهت دارند که همین حالا هم در مناطق مختلفی از غرب آسیا و شمال آفریقا سکونت دارند. فرمن‌ها به‌ واسطة زیست در شرایط مافوق طاقت و صعب بیابان، خشن و زمخت و بیگانه با تمدّن شهری هستند. طبق اطّلاعات فیلم، آنها پرستندگان کِرم‌ عظیم‌الجثه و غول‌آسایی به ‌نام شای هولود (Shai-hulud) = شئ الخلود (شئ جاودانه) یا شیخ الخلود (پیر جاودانه) هستند که سلطان واقعی سیارة «آراکیس» است.

بازیگر نقش منجی، تیموتی شالامی (Timothée Chalamet) از طرف مادری خون یهودی دارد. در داستان فیلم هم او بیش از پدر، به مادر وابسته است و توسط مادر تربیت می‌شود. در یهودیّت بر اساس «تلمود» (کتاب تورات شفاهی) وراثت خون یهودی از مادر اصل است.

خاندان آتریدیس به حکم «امپراتور» (که ظاهراً بالاترین مرجع در جهان فیلم است)، به سیّاره‌ای سراسر بیابانی و لم‌یزرع منتقل می‌شود. یکی از مهم‌ترین اسطوره‌های دینی یهود، سرگردانی در بیابان (وادی تیه یا صحرای سینا) به امر

یَهُوَه است؛ حتّی همین امروز هم ساکنین اصلی صحرای سینا، بدوئین (بدوی‌ها) هستند.

خطّ الحادی فیلم دنی ویلنوو دقیقاً همین‌جا عیان می‌شود. طبق روایت عهد عتیق و تأیید «قرآن کریم»، خداوند به واسطة نافرمانی‌ها و بهانه‌گیری‌های مستمرّ بنی‌اسرائیل در اجرای فرامین الهی، ورود به سرزمین مقدّس را تا 40 سال بر آنان ممنوع می‌کند و سرگردانی آنها در بیابان (وادی تیه) آغاز می‌شود. یکی از بزرگترین گناهان بنی‌اسرائیل که خشم الهی را برانگیخت، گرد آمدن این قوم در غیاب موسی(ع) حول «گوسالة سامری» و پرستش آن بود. در روایت الحادی فیلم تل‌ماسه، امپراتور به عنوان بالاترین مرجع در جهان فیلم، خاندان آتریدیس را به حکمرانی «آراکیس» (که در واقع بیابانی بی آب و علف و سوزان است) مأمور می‌کند و خیلی زود درمی‌یابیم که این در واقع تنبیهی از جانب امپراتور بوده است. اینجاست که تأکید بر تصویر «گاو» روی قبر پدر لتو آتریدیس که شاه بزرگ این سلسله بوده، تأکید بر سر گاو که در بالاترین ارتفاع در مقرّ حکمرانی لتو آتریدیس نصب شده و همچنین مجسّمة گاو خشمگین متعلّق به پائول برای اهل نظر معنا پیدا می‌کند.

ذکر این نکته لازم است که طبق نظر برخی پژوهندگان عهد عتیق، گوسالة سامری، مظهر یکی از خدایان اقوام ملحد فنیقی و کنعانی (به عنوان دشمنان بنی‌اسرائیل) به نام مولوخ یا مولِخ بوده است.

نگاره‌هایی باستانی از مجسمة عظیم مولوخ در هیئت گاو بالدار وجود دارد که در آنها پرستندگان او، نوزادان خود را در دستان گداختة مجسّمة مولوخ می‌گذاشتند و قربانی می‌کردند! یکی دیگر از مظاهر مولوخ، «جغد» است. هر دوی این نمادها (گاو بالدار و جغد) در محافل سرّی و شیطان‌پرستی امروز، جزو مقدّسات هستند و علامت معروف «شاخ شیطان»، ظاهراً برگرفته از شاخ مولوخ است.

عطف به روایت رسول‌الله (ص) که بیان شد، حتّی در باب مرکب عجیب و هولناک دجّال که بین دو گوش آن یک میل فاصله است، در سکانس پایانی تل‌ماسه، کُدی نه چندان پوشیده برای مطابقت وجود دارد. پائول و مادرش که اکنون عضوی از جامعة فرمن‌ها هستند، وقتی وارد محدودة زیستی فرمن‌ها (سیچ تبر) می‌شوند، یکی از رزمندگان فرمن را می‌بینند که سوار بر کرم غول‌آسا در حال تاختن است. این کرم‌ها آن اندازه عظیم و مخوف هستند که در هنگام تاختن، در صحرا طوفان به راه می‌افتد (طول آنها به 400 متر هم می‌رسد). در واقع زمانی پائول از دید فرمن‌ها جلوة یک «ابرانسان» را می‌یابد که یکی از این کرم‌ها در برابر او آرام می‌گیرد و بعد از کمی مکث، راه خود را می‌گیرد و می‌رود؛ چنان‌که گویی تحت فرمان پائول قرار گرفته است.

بر اساس رمان فرانک هربرت می‌دانیم که در نهایت پائول رام کردن و سواری گرفتن از این هیولاها را فرا می‌گیرد و در هنگام فتح آراکیس، سوار بر همین مرکب هیولایی است؛ حتّی بر اساس منابع مسیحی، به ویژه «مکاشفات یوحنّا»، می‌دانیم که دو هیولا برای یاری ضدّمسیح ظهور می‌کنند که یکی از دریا بیرون می‌آید و دیگری از دل زمین. به یاد بیاوریم که دکتر لیت کاینس (اقلیم‌شناس و قاضی نظارت امپراتوری که خود از فرمن‌هاست) خطاب به یکی از اعضای گارد امپراتور که او را به خیانت متّهم می‌کند، خود و مردمش را نه بندة امپراتور که بندة شای هولود (شاه کرم‌های شنی) می‌خواند. می‌دانیم که در زمان خیزش پائول آتریدیس به عنوان منجی، شای هولود و سایر هیولاهای کرم‌شکل، به خدمتش در خواهند آمد. ‌

جغرافیای شهر مرکزی آراکیس بسیار شبیه شهر «مکّة مکرّمه» است و این شهری است که روزی در آیندة نزدیک، پائول آتریدیس یا همان منجیّ کذایی، به همراه سلحشوران فرمن، آن را فتح خواهد کرد.

شاید بد نباشد که یادآور شویم یکی از ایده‌های اصلی الهام‌بخش فرانک هربرت در خلق دنیای داستانی تل‌ماسه و به ویژه شخصیت پائول آتریدیس، شخصیت تی. ای. لارنس (T. E. Lawrence)، سرجاسوس بریتانیایی بود که در جریان جنگ اوّل جهانی، با نفوذ در بین اعراب شبه‌جزیرة حجاز، آنها را به شورش علیه خلافت عثمانی واداشت و ضربة سنگینی در جهت فروپاشی عثمانی وارد کرد.

فرانک هربرت در عمق فکر خود به شدّت تحت تأثیر یهودیّت است و این را در جای‌جای داستان او می‌توان ردیابی کرد و در نسخة سینمایی دنی ویلنوو، این تأثیر برجسته‌تر هم شده است. قطعاً در این برجستگی و نمادپردازی یهودی، نقش نویسندة فیلمنامه، اریک راث (Eric Roth)، فیلمنامه‌نویس یهودی و برندة جایزة اسکار (به خاطر فیلم «فارست گامپ») پُررنگ است.

برای مثال، لقب اصلی «منجی» و «انسان کامل» (طبق آموزه‌های بنی‌جزریت)، «Kwisatz Haderach» (کویساتز هادراخ) یا «کوتاه‌کنندة راه» است که به شدّت شبیه اصطلاح عبری «kefitzat haderech» با همان معناست. خود فِرِمِن‌ها که در شرایط به شدّت سخت و توان‌فرسای زیست در بیابان هستند و بزرگترین دغدغة آنها «بقا» است، باز یادآور «آباء یهود» طبق روایات عهد عتیق هستند.

بازی با مفاهیم شیعی، چون «ولایت»، «انسان کامل» و «منجی» در مهم‌ترین پروژة دوران پساکرونایی هالیوود که در گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی القابی، چون «ناجی سینما» به آن داده‌اند، به شدت قابل تأمّل است.

مرد سیاهپوست فرمن خطاب به پائول می‌گوید: وقتی تفنگ «مولایت» را خواهی داشت که تلاش کنی آن را به‌دست بیاوری. و دقیقاً واژة عربی «مولا» را استفاده می‌کند. در همان سکانس مبارزة پائول، وقتی که او جامیس (Jamis) را می‌کشد، فرمن‌ها که «برگزیده» بودن او را پذیرفته‌اند، با او «بیعت» می‌کنند.

حتّی شیوة مبارزة دانکن آیداهو (Duncan Idaho)، جایی که می‌خواهد برای فرار منجی و مادرش، زمان بخرد و نحوة کشته‌شدن او شبیه صحنه‌های شهادت یاران ائمّه در آثار سینمایی ما (مثلاً «مختارنامه») تصویر شده است و او مرگی «شهادت‌گونه» دارد.

امّا گویی از این‌همه کدهای آشکار و پنهان، دل دنی ویلنوو از القای تطبیق با «منجی شیعه» به ذهن مخاطب، آرام نگرفته و از زبان چانی (Chani) دختر فرمن، خطاب به پائول می‌شنویم:

میگن تو مهدی هستی؛ ولی شبیه پسربچه‌ها هستی!

حتّی اقلیم خاصّ آراکیس، به ویژه تابندگی شدید خورشید و لم‌یزرع بودن آن و حرارتی که انسان‌های عادّی، تاب تحمّل آن را ندارند و فرمن‌ها که فیزیولوژی بدن آنها متناسب با این اقلیم تغییر کرده، باز یادآور کدهای قرآنی و روایی ماست. خداوند متعال در «آیة 90 سورة مبارکة کهف» دربارة سفر ذوالفرنین می‌فرماید:

«حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا؛

تا چون به مشرق‌زمین رسید، آنجا دید که خورشید بر قومی می‌تابد که ما میان آنها و آفتاب، ساتری قرار نداده‌ایم (یعنی لباس و خیمه و مسکنی که از حرارت خورشید سایبان کنند، نداشتند).»

یا اینکه فرمن‌ها خنجری مقدّس به نام «خنجر کریس» دارند که از دندان شای هولود ساخته شده و هیچگاه آن را از خود جدا نمی‌کنند و حتّی وقتی استیلگار (Stilgar) به نزد لتو آتریدیس، شاه جدید آراکیس می‌رود، اجازه نمی‌دهد خنجرش

پی‌نوشت‌ها: