جنگ‌های درون سرزمین‌های اسلامی هنوز به پایان نرسیده است!

فیلیپ زلیکو

نگاهی به سیر و سابقة درگیری‌های شبه مذهبی در شرق اسلامی

1. از سال 1979م. تا کنون، کشمکش‌هایی، اغلب خشونت‌بار بر سر چگونگی سازگاری با مدرنیته، سراسر جهان اسلام را فرا گرفته است. این کشمکش‌ها بر سر آیندة تمدّن اسلامی، تا حدودی شبیه است به جنگ‌های مذهبی و جریان نوسازی مدنی که در قرون شانزدهم و هفدهم میلادی، جهان مسیحیت را فرا گرفت. همچنین شباهت دارد به مبارزه‌ای دراز در قرون نوزدهم و بیستم بر سر چگونگی سازماندهی تمدّن مدرن صنعتی.

2. اساساً «آمریکا» همواره در کشمکش‌های درونی جهان اسلام، یک بیگانه بوده است؛ یک شریک واکنشی و بی‌میل. آمریکا‌یی‌ها ذاتاً تمایل دارند که خود و دولتشان را در قلب این داستان‌ها ببینند و خودشان را به عنوان قربانی یا مجرم نشان بدهند؛ امّا این دوبینی موجب مخدوش شدن چشم‌اندازها شده و مانع توسعة راهبردهای سازنده‌تر می‌شود؛ راهبردهایی که باید شامل مشارکت‌های جهانی پیچیده باشد.

3. به علاوه ژئوپولیتیک جنگ‌های درونی دنیای اسلام تغییر کرده‌اند. همچنین تهدیدها علیه آمریکا نیز دستخوش تغییر شده‌اند؛ بنابراین رویکرد «واشنگتن» هم باید تغییر کند.

4. در جهان اسلام، سال 1979م. یک نقطه عطف مهم و سرآغاز جنگ‌های درونی بود. در «ایران»، یک انقلاب مردمی، پادشاهی این کشور را سرنگون کرد؛ در «افغانستان»، یک خیزش عمومی اسلام‌گرا علیه دولتی سوسیالیست که یک سال پیش پادشاهی کشور را سرنگون کرده بود، سبب شد «اتّحاد جماهیر شوروی» کاملاً بر افغانستان سلطه یابد. «پاکستان» قاطعانه به سوی حکومت اسلامی حرکت کرد. در «عربستان سعودی»، انقلابیون اسلام‌گرا، «مسجد الحرام» را اشغال کردند.

5. عربستان سعودی شورش‌ها را وحشیانه سرکوب و با همکاری پاکستان، پایبندی‌اش به حکومت اسلامی را تقویت کرد تا بتواند تندروها را به عنوان همدست، وارد تشکیلات خود کند و با انقلاب اسلامی ایران که ادّعا می‌کرد رهبر راستین جهان اسلام است، مقابله نماید.

6. خاستگاه تمام این سه انفجار، جوامعی با اکثریت مسلمان بود که برای سازگاری با جهان مدرن تقلّا می‌کردند. در ایران، افغانستان و عربستان سعودی، استدلال انقلابیون اسلام‌گرا این بود که آنها در حال مبارزه با یک حکومت استبدادی سکولار هستند که هدفش مدرنیزه کردن کشور از بالا به پایین است و این هدف باعث ایجاد تنگناهای شدید و از بین بردن روش‌های سنّتی زندگی می‌شود.

7. استدلال انقلابیون همواره شامل این اتّهام بود که استبدادگران تحت تأثیر روش‌های حکومتی خارجی و نفوذ بیگانگان، فاسد شده‌اند. آمریکایی‌ها، روس‌ها و سایر «غربی‌ها» شروران همیشگی بودند. اسلام‌گرایان نوید مبارزه با فساد، احیای هماهنگی مذهبی و حفظ قانون و نظم بر پایة فقه اسلامی را می‌دادند. در انقلاب‌هایی که دنیای غرب را زیر و رو کرد، آزادی معیار اصلی بود؛ امّا در جهان اسلام عدالت، رایج‌ترین مطالبه بود.

8. در ایران، مدرن‌ترین کشور در میان سه کشور مذکور، متّحدانی مهم از میان تاجران، متخصّصان و دانشجویان شهری به انقلابیون پیوستند. استبداد شاهنشاهی این نیروهای لیبرال سنّتی را سرکوب کرده بود.

9. شعله‌های 1979م. به سرعت آتش جنگ‌های بزرگی را روشن کرد. صدّام حسین، دیکتاتور آمریکا، قدرتش را در سال 1979 تحکیم کرد و سال بعد با امید مشروعیت و گسترش حکومتش، جنگ با ایران را آغاز کرد. صدّام خود را پرچمدار اسلام سنّی در برابر شیعیان ایران معرفی کرد، ایرانی که تهدیدی علیه حکومت او بود؛ چرا که

اکثریت کشور «عراق» را هم شیعیان تشکیل می‌دادند.

10. به رغم اینکه آمریکا اعزام نیروهای دریایی‌اش به «خلیج فارس» را افزایش داد، امّا ایالات متّحده، بازیگری حاشیه‌ای در جنگ ایران و عراق و جنگ شوروی در افغانستان بود. آمریکا که درگیر یک کشمکش نسبتاً جزئی و در نهایت بیهوده بر سر «لبنان» بود - جایی که ایران و عربستان سعودی نیز یک جنگ نیابتی به راه انداختند - نقش ناچیزی در جنگ ایران و عراق داشت و فقط در پایان جنگ و هنگامی که پای حمله به تانکرهای نفت در خلیج فارس به میان آمد، آمریکا هم بیشتر وارد معرکه شد.

11. آمریکا در جنگ افغانستان و کمک به مقاومت مردم افغان علیه شوروی، نقشی ناچیز و فرصت‌طلبانه داشت. دربارة تأثیر کمک‌های آمریکا، اغلب بزرگنمایی شده است. پاکستان پایگاه اصلی مقاومت ضدّشوروری بود که تدارکات آن را مدیریت می‌کرد. عربستان سعودی نیز تأمین سهم عمده‌ای از هزینه‌ها را به عهده داشت. عربستان همچنین به گسترش چشمگیر آموزش‌های اسلامی کمک کرد و ساخت ده‌ها هزار مدرسة اسلامی را در میان جوامع عظیم پناهندگان آواره به عهده گرفت.

12. این دوره از جنگ‌های درونی اسلام در سال1991م. به پایان رسید. اتّحاد جماهیر شوروی دچار فروپاشی شد که به سرعت فروپاشی رژیم دست نشانده‌اش در افغانستان را نیز به همراه داشت. دیکتاتور عراق هم که در جنگ علیه ایران ورشکست شده بود، در پی دست‌اندازی به ثروت نفتی پادشاهی‌های خلیج فارس برآمد، کشورهایی که صدّام آنها را حریص و ناسپاس می‌دانست. حمله به «کویت» در سال 1990م. جهان را در برابر صدّام متّحد کرد و او را شکست داد.

13. در طول دهة 1990م.، واشنگتن به گسترش پایگاه‌های نظامی‌اش در منطقه پرداخت و روی نظارت بر عراق شکست خورده، مهار ایران و تلاش برای احیای گفتگوهای صلح بین اسرائیل و «فلسطین» متمرکز شد و در واقع، درگیر مسائل اصلی که پیشران کشمکش‌های درونی جهان اسلام برای چگونگی سازگاری با دهکدة جهانی معاصر نبود.

14. این دوران، سرآغاز کشیده شدن جنگ‌های درونی اسلام به آمریکا بود. در این زمان جنبش‌های اسلام سیاسی سنّی در سه پایگاه اصلی حضور داشتند؛ نخست، استبدادگرایان محافظه‌کاری که در مناطقی مانند «ریاض» و «اسلام آباد» قدرت را در دست داشتند و با دوستان سکولارترشان در «قاهره» و «الجزیره» کنار می‌آمدند.

15. دوم، اسلام‌گرایان دموکراتیکی که مخالف نفوذ خارجی و موافق قوانین اسلامی بودند و اغلب با محافظه‌کارانی که در قدرت بودند، مخالفت می‌کردند؛ امّا این دسته بیشتر تغییر صلح‌آمیز و دموکراتیک را ترجیح می‌دادند و با حملات تروریستی علیه غیرنظامیان مخالف بودند. آنها ترجیح می‌دادند که هم‌وطنان مسلمان پیرو سایر فرقه‌های اسلامی را به قتل نرسانند و به آنها برچسب ارتداد نزنند.

16. سوم، افراط‌گرایان اسلامی خشونت‌طلب که برخی از آنها بیش از سایرین فرقه‌گرا بودند، امّا تمام آنها انقلاب‌های خشونت‌بار علیه محافظه‌کاران وطنی را ترجیح می‌دادند و آنها را به نزدیکی بیش از حد به بیگانگان متّهم می‌کردند. آنها خواهان جهاد واقعی، نه مجازی و تمثیلی، علیه کافران خارجی و مرتدان وطنی بودند.

17. در این زمان از دهة 1990م.، بن‌لادن، یک اسلام‌گرای یمنی - سعودی، یک گروه جهانی اسلام‌گرا با نام «القاعده» را تشکیل داد. جنگ‌های درونی اسلام به نبردهای بی‌رحمانه در افغانستان، «الجزایر»، «بوسنی»، «مصر»، روسیه، «سومالی» و «سودان» تبدیل شد. اوایل دهة 1990م.، زمانی که القاعده توسط یک دولت اسلام‌گرای دوست در سومالی پناه داده شد، بن‌لادن تصمیم گرفت که حاکمان عربستان نیز سرنگون شوند. القاعده نسخه‌های به روز شده‌ای از همان استدلال‌هایی را ارائه کرد که توسط شورشیان سعودی اشغالگر مسجد الحرام در سال 1979 ارائه کرده بودند.

18. در سال 1996م.، القاعده سودان را ترک کرد. بن‌لادن معتقد بود که دولت‌های عربستان و مصر دست کم یک بار برای کشتن او در سودان تلاش کرده بودند. او در میان هرج و مرج کشور جنگ‌زدة افغانستان، پایگاه جدیدی پیدا کرد و نیروهای ضربت و تیم‌هایی از قاتلان را برای جنبش اسلام‌گرای «طالبان» فراهم کرد، جنبشی که در جنگ داخلی پس از خروج شوروی، برتری پیدا کرده بود. در افغانستان، القاعده می‌توانست هزاران نیرو را استخدام کند، آموزش دهد و ارزیابی کند.

19. ویژگی تازه و متفاوت القاعده و بن‌لادن این بود که این گروه باور داشت که «دشمنان نزدیک» - در مصر، اسرائیل، عربستان، سومالی و سایر مناطق - همگی به ایالات متّحده وابسته هستند و از این‌رو باید علیه «دشمنان دور» - یعنی آمریکایی‌ها- جهاد کرد. القاعده در سال 1998م. رسماً علیه آمریکا اعلام جنگ کرد؛ امّا تا زمان بمب‌گذاری‌های این گروه در دو سفارت آمریکا در «شرق آفریقا»، واشنگتن اعلام جنگ القاعده را جدّی نگرفت.

20. واشنگتن برای تحریک چنین حملاتی هیچ اقدام خاصّی نکرده بود. القاعده آگاهانه و بر پایة برخی دلایل مخصوص به خودش تصمیم گرفت که پای جنگ‌های درونی اسلام را به آمریکا بکشاند. فراتر از این پندار سطحی و بیهوده که اگر آمریکای زخمی از حملات عقب نشینی کند، حاکمان خودکامة جهان اسلام هم نابود خواهند شد، انگیزة اصلی بن‌لادن این بود که خود و گروهش را به چهره‌های تاریخی جهان تبدیل کند.

21. آنها با استفاده از نسخة مدرن خود، از راهکار تبلیغ از طریق عمل، خودشان را غول‌هایی جهانی تصوّر می‌کردند که پا به پای ابرقدرت‌های کافر پیش می‌روند. بعدها، لفّاظی‌های رسمی ایالات متّحده که بن‌لادن را شخصّیتی هم‌تراز با آدولف هیتلر و جوزف استالین می‌دانست، به تصویرسازی متکبّرانة بن‌لادن و القاعده از خودشان کمک کرد.

22. طالبان که از فعّالیت‌های ضدآمریکایی بن‌لادن ناخرسند بود، القاعده را از حملات خارج از افغانستان منع کرد. بن‌لادن این ممنوعیت را نادیده گرفت؛ چون به خوبی می‌دانست که اقدامی نخواهد شد و می‌دانست که القاعده در ترور احمد شاه مسعود، سرسخت‌ترین دشمن طالبان، مشارکت خواهد کرد. القاعده دو روز پیش از حملات 11 سپتامبر، این رهبر افغان را ترور کرد.

23. در آن زمان، شرایط امنیتی سختگیرانه‌ای در آمریکا حاکم نبود. امکان به صحنه رفتن و آموزش دیدن نیروهای عملیاتی در خاک آمریکا وجود داشت. بن‌لادن و طالبان، عزم آمریکا برای نابودی دست‌اندرکاران حملات 11 سپتامبر را دست‌کم گرفتند. این سرآغاز بازگشت جنگ‌های درونی اسلام به خانه بود. مداخلة آمریکا در افغانستان باعث فروپاشی القاعده شد.

24. امّا واشنگتن با تهاجم غیرضروری، فاجعه‌بار و همراه با سوء مدیریت به عراق باعث شد که هم القاعده و هم افراط‌گرایان تحت حمایت ایران پایگاه‌های تازه‌ای برای فعّالیت پیدا کنند. زیاده‌روی‌های آمریکا در جنگ جهانی ضدّترورش، به ویژه در بدرفتاری ظالمانه علیه زندانیان، موهبتی دیگر را برای تبلیغات القاعده فراهم کرد.

25. به رغم این اشتباهات بزرگ، مهم‌ترین خطوط جنگ ضدّتروریسم آمریکا ادامه یافت: غیرجذات، مداوم و پرثمر. هرچند افراد اندکی در آمریکا متوجّه شدند، امّا عربستان سعودی با موفّقیت توانست جنگ درونی خودش علیه شورشیان داخلی

را پیش ببرد که صدها کشته و زخمی به همراه داشت.

پس از 2006م، القاعده به یک نیروی در حال افول تبدیل شد و شرایط عراق در سال‌های 2007 و 2008م. به ثبات رسید. آمریکا و متّحدانش توانستند بازماندگان اصلی سازمان القاعده را زمین‌گیر کنند و بن‌لادن هم سر انجام در سال 2011م. کشته شد.

26. پس از سال‌ها آزمون و خطا، آمریکایی‌ها به تدریج آموختند که چگونه می‌توانند به عنوان افراد خارجی و بیگانه به مسلمانانی کمک کنند که آرزوی به حاشیه راندن و مهار کردن افراط‌گرایان را در جوامعشان دارند. در بخش نظامی، این معمولاً شامل شمار نسبتاً اندکی از آمریکایی‌هایی می‌شود که از دارایی‌های منحصر به فردی مانند اطّلاعات فنّی، حمل و نقل هوایی، پشتیبانی لجستیک، کمک‌های پزشکی و حملات دقیق استفاده می‌کردند. در بخش غیرنظامی هم، چنین تلاش‌هایی توجّه و سرمایه‌گذاری چشم‌گیری را جلب نکرد، امّا معمولاً تعداد اندکی از آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها وجود داشتند که شرایط محلّی را درک کردند و گاهی توانستند نقش سازنده‌ای داشته باشند.

27. با این حال، هنوز هم چالش اصلی سازگاری جوامع دارای اکثریت مسلمان با دنیای مدرن حل نشده و فقط به تعویق افتاده بود. آنها نتوانسته بودند موازنه‌ای پایدار بین عادات خودکامگی، عطش عمومی برای عدالت اجتماعی و نیازهای جمعیت جوان، فقیر و آموزش ندیدة خودشان ایجاد کنند. آمریکا هنوز هم درگیر این مسائل اساسی نبود.

28. تا سال 2011م.، خطر افراط‌گرایی جهانی کمتر برجسته بود؛ امّا جنگ‌های درونی اسلام همه به خانه برگشتند. آشوب در «تونس»، جنگ داخلی در «لیبی»، اعتراضات و به دنبال آن، جنگ داخلی در «سوریه» رخ داد. خیلی زود، پیگیری همة جنگ‌های داخلی که در حال متلاشی کردن جوامع مسلمان بود، بسیار دشوار شد.

29. از همان ابتدا، نقش آمریکا در جنگ‌های درونی فزایندة جهان اسلام بی‌اهمّیت و غیرهدفمند بود. با کشته شدن بن‌لادن و به بن‌بست رسیدن آمریکا در افغانستان، واشنگتن شروع به عقب‌نشینی کرد. اوباما دانست که مداخلة آمریکا و متّحدان اروپایی‌اش در جنگ داخلی لیبی در سال 2011م.، هیچ دستاورد قابل توجّهی نخواهد داشت. لفّاظی‌های بیهودة آمریکا دربارة جنگ داخلی سوریه با هیچ اقدام چشم‌گیری همراه نبود.

30. همزمان با گسترش جنگ در جهان اسلام، واشنگتن از این جنگ‌ها کناره‌گیری کرد. در میان آمریکایی‌ها این گزینه‌ای محبوب بود. فقط پس از خیزش چشم‌گیر «داعش» بود که اوباما سرانجام با اکراه موافقت کرد که به عراق، کردهای محلّی و گروه‌های سوری در تقابل با داعش کمک کند. به رغم سرنگونی داعش توسط این ائتلاف، سوریه همچنان با خشونتی مهار‌نشده، دست و پنجه نرم می‌کند.

31. در طول دو دهة گذشته، ژئوپولیتیک اصلی جنگ‌های درونی جهان اسلام، دستخوش تغییرات اساسی شده است. عربستان سعودی از الگوی ناب اسلامی فاصله گرفته و با قدرتی در حال رشد، یعنی «امارات متّحدة عربی» و با مصر همسو شده است. این سه کشور اکنون دوستی با «هند» و اسرائیل را پرسودتر از مشارکت با کشورهای در حال افولی مانند پاکستان می‌دانند.

32. محمّد بن سلمان، حاکم استبدادگرای عربستان سعودی، تلاش می‌کند از دچار شدن به سرنوشت یکی از حاکمان تحت حمایت آمریکا که از قضا بیش از همه به او شباهت دارد، یعنی شاه ایران، پرهیز کند. برخی از غربی‌ها نفوذ فراوانی روی بن سلمان و همکارانش دارند؛ امّا معمولاً در میان آنها مقامات آمریکایی مشاهده نمی‌شوند.

33. عربستان و امارات کمک‌های مورد نیازشان را خریداری می‌کنند. شرکایی که

در مؤسّساتی مانند «مک‌کنزی»، «گروه مشاورة بوستون» و «بوز آلن همیلتون» حضور دارند، احتمالاً ذی‌نفوذتر از هر مقام آمریکایی هستند.

34. جایگاه ژئوپلیتیکی ایران هم دستخوش دگرگونی شده است. این کشور به گروه ضدّآمریکایی نوظهوری پیوسته است که «چین» و روسیه را در مرکز خود دارد. پاکستان و طالبان از وابستگان این کنفدراسیون هستند. طالبان در کارزار اخیرش با طیف متنوّعی از حمایت‌ها روبرو بود و کمک های چشمگیری از ایران و روسیه دریافت کرد. این دو کشور همراه با چین خواهان نقش‌های کلیدی در آیندة افغانستان هستند.

35. همزمان، «ترکیه» غرق در نوستالژی شکوه «عثمانی» و سرگردان میان استبداد و دموکراسی، به عنوان قطب سوم مشارکت در جنگ‌های درونی جهان اسلام سر برآورده است. این کشور از شرکای مبارزش در «آذربایجان»، سوریه و لیبی حمایت می‌کند و در حال زورآزمایی برای دسترسی به منابع انرژی «شرق مدیترانه» است.

36. اگر آمریکایی‌ها نگران بازگشت افراط‌گرایان اسلامی خشونت‌طلبی هستند که میهن خودشان را هدف قرار می‌دهند، افغانستان مهم‌ترین جایی نیست که باید مراقبش باشند. رقابت برای نفوذ در افغانستان، طالبان را در برابر دولت اسلامی «خراسان» قرار می دهد، که نیرویی بسیار قوی‌تر از بقایای القاعده در این کشور است.

37. اگر واشنگتن می‌خواهد به مبارزه با داعش خراسان ادامه دهد، باید در صف قرار بگیرد. داعش هر یک از همسایگان افغانستان را نیز تهدید می‌کند و آنها این را می‌دانند. اگر آمریکایی‌های نگران می‌خواهند روی مکان‌هایی تمرکز کنند که نقش آنها ممکن است ضروری‌تر باشد، اوّلین جایی که باید روی آن تمرکز کنند، «آفریقا» است. دوم سوریه و شمال عراق و سپس شبه جزیرة عربستان در جایگاه سوم قرار دارد.

38. تنها آمریکایی‌ها درگیر جنگ‌های درونی اسلام نبوده‌اند؛ اروپایی‌ها بیشتر از