علی بن حسین علم الهدی

واحد پژوهش موعود

علی بن حسين بن موسی متولّد ۳۵۵ و متوفّای ۴۳۶ هجری قمری، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به سيّد مرتضی، شريف مرتضی، علم‌الهدی، ذو الثّمانين و ذو المجدين، فقیه، متكلّم و ادیب برجسته در قرن پنجم هجری قمری، برادر سیّد رضی، نقیب طالبیان، امیر الحاج و نیز عهده‌دار دیوان مظالم بوده است.

شرح حال

او فرزند ابواحمد حسين، فرزند موسی بن محمّد بن موسی بن ابراهيم فرزند امام موسی بن جعفر(ع)، در ماه رجب سال 355ه‍ .ق. در شهر «بغداد»، ديده به جهان گشود.

پدرش به طاهر اوحد ذوالمناقب معروف بود كه منصب نقابت و رسيدگی به كار و زندگی سادات دودمان ابوطالب و مسئوليت نظارت بر ديوان مظالم و سرپرستی زائران خانة خدا را كه از منصب‌های مهمّ آن روز بود، به عهده داشت.

مادرش نيز بانويی بزرگوار و دانشمند و از سادات جليل القدر و پارسايان روزگار بود بود كه شيخ مفيد، كتاب «احكام النّساء» را به خاطر او تألیف و تدوين كرده است.

معروف است شيخ مفيد شبی در خواب ديد حضرت زهرا(س) دست حسنين(ع) را گرفته، آنها را به نزد او آورد و پس از سلام گفت: «جناب استاد! اين دو پسران من هستند. به آنها علم فقه و احكام دين بياموز.»

فردای آن روز، بانويی باوقار، در حالی كه دست دو فرزندش را گرفته بود، وارد مسجد شد و خطاب به استاد گفت: جناب شيخ! اين دو پسران من هستند. آنان را خدمت شما آوردم تا علم فقه بياموزند. شيخ مفيد نيز خواب شب گذشتة خود را كه تعبير شده بود، برای آنان نقل كرد و با كمال اشتياق، تعليم و تربيت آن دو برادر

را به عهده گرفت و در پيشبرد آنان به درجات علمی و عملی، همّت گماشت و آن‌چنان درهای علوم و معارف اسلامی را به روی آنان گشود كه هر دو از نوابغ روزگار و عالمان نامدار به شمار آمدند.

سيّد مرتضي را مي‌توان پدر عقل‌گرايي در مكتب شيعه دانست. كتاب «شافي» سيّد، رديّه‌اي بر نظريّة ضدّ شيعي قاضي عبدالجبّار معتزلي است.

بيش از ده قرن از روزگار حيات عالم فرزانه و عامل، سيّد ابوالقاسم علي بن الحسين سبط ابراهيم، معروف به سيّد مرتضي علم الهدي مي‌گذرد؛ امّا شايستگي و برجستگي‌هاي كم‌نظير وي، سدّ زمان را شكسته و شخصيت گرانسنگ او را قرن به قرن در يادها زنده نگه داشته است؛ تا آنجا كه فضلا و دانشمندان عرب و عجم از آثار و سخنان فصيحش متحيّر شده و لب به تحسين و تمجيد او گشوده‌اند؛ همو كه برجسته‌ترين چهره‌هاي پر افتخار عالمان شيعي بوده و سيرة علمي و عملي‌اش براي همة نسل‌ها آموزنده و الهام‌بخش است.

ذوق و استعداد سرشار سيّد مرتضي كه با تلاش و همّت خدادادي‌اش عجين شده بود، توانست در مدّت زمان نه چندان طولاني، از او مجتهدي بصير، فقيهي عارف، هنرمندي صاحب قلم، شاعري متعهّد، محقّقي توانا، اسلام‌شناسي ارزنده و آگاه و خدمت‌گزاري لايق و دلسوز براي اسلام و مسلمانان بسازد.

اين عالم جليل‌القدر آنگاه كه بر كرسي تدريس تكيه زده، شيوايي بيان و تبحّرش در علوم متعدّد، جويندگان علم و فضيلت را با هر عقيده و مذهبي، به محفل درسش كشانيد.

نقل شده است روزي يهودي فقيري به حضور استاد مي‌رسد و از او مي‌خوهد كه علم نجوم را به او ياد دهد. سيّد نيز با رويي گشاده تقاضاي او را مي‌پذيرد و دستور مي‌دهد هر روز مبلغي به او بپردازند و آن مرد يهودي پس از مدّتي كه زندگي خود را از همين راه گذرانيد، تحت تأثير عظمت و بزرگواري سيّد مرتضي و برخوردهاي مكتبي او مسلمان شد.

از ديگر ويژگي‌هاي محفل درس ايشان اين بود كه بزرگان بسياري در آن شركت مي‌كردند و حتّي گاه مي‌شد كه استاد عالي‌قدرش، شيخ مفيد نيز در درس او حضور مي‌يافت.

آنگاه كه سيّد مرتضي در درس استاد بزرگوارش حاضر مي‌شد، شيخ مفيد به احترام او از جا برمي‌خاست و لبخند شادي بر روي مباركش نقش مي‌بست و گاه كه به ياد رؤياي شيرين زيارت حضرت زهرا(س) مي‌افتاد، اشك محبّت و شوق بر گونه جاري مي‌ساخت و كرسي تدريس خود را به او مي‌داد.

در عظمت علمي و معنوي علم الهدي همين بس كه وقتي با شيخ مفيد در مسئله‌اي اختلاف نظر پيدا مي‌كنند، تصميم مي‌گيرند كه مسئله را بر كاغذي نوشته و بالاي ضريح اميرمؤمنان(ع) گذارند تا امام العارفين قضاوت نهايي را بر عهده گيرند. صبح روز بعد مي‌بينند كه دست خطّي مبارك، چنين حكم كرده است:

«انتَ شيخي و معتمدي و الحقُّ مع ولدی علم الهدی؛

تو بزرگ و مورد اطمینان ما هستی؛ امّا حق با پسرم علم الهدی است.»

آقا سيّد شفيع بروجردي در كتاب «روضة البهية» آورده است:

يكي از تلامذة سيّد كه به جهت عبور از رودخانه موفّق نمي‌شد از ابتدا در محفل درس استاد حاضر شود، به سيّد شكايت كرد و درخواست تأخير درس را نمود.

سيّد مرتضي دعايي نوشت و گفت اين دعا را با خود داشته باش و از روي رودخانه عبور كن و نيازي به وسيلة ديگر نيست؛ به شرط اينكه دعا را باز نكني و به آن نگاه نكني. آن شاگرد چند بار با همان دعا از روي آب مي‌آمد.

روزي وسوسه شد تا ببيند كه در اين كاغذ چه نوشته، لذا آن را باز كرد و ديد نوشته شده است: «بسم الله الرّحمن الرّحيم». با تعجّب كاغذ را دوباره بست؛ امّا روز بعد كه خواست از آب عبور كند، پايش در آب فرو رفت.

علّامه بحرالعلوم كه خود از اعاظم فقهاي شيعه است، مي‌نويسد:

علي بن حسين ابوالقاسم مرتضي علم الهدي ذوالمجدين و صاحب الفخرين و الياستين، مروّج دين جدّش، سرور ثقلين در قرن چهارم، او سرور علماي اسلام و پس از ائمّه، از همه كس برتر است. در مفاخر اسلام براي سيّد مرتضي جمعاً 71 كتاب نام برده شده است.

سيّد مرتضي اوّلين كسي بود كه خانة خود را در اختيار شاگردانش قرار داد كه از آن استفاده كنند. يكي از شاگردانش مي‌گويد: كتابخانة خانة سیّد مرتضي داراي هشتاد هزار جلد كتاب بوده كه يا آنها را خوانده يا تصنيف كرده بود يا مطالب آنها را به خاطر داشت. این کتابخانه به «دار‌العلم» مشهور گشت.

ايشان قريه‌اي را وقف كاغذ فقها كرده بود. اطّلاعاتي در مورد دو فرزند سيّد مرتضي به دست آمده: يك پسر به نام محمّد و يك دختر كه نهج البلاغه را از عمويش سيّد رضي ياد مي‌گرفته است.

از خصوصيات ايشان این بوده که برای وضعيت مالي شاگردانش اهمّيت زيادي قائل بوده است.ايشان هزينة زندگي شاگردانش را از درآمد املاكش مي‌پرداخت و براي آنها مواجب ماهانه تعيين كرده بود.

از مشاغل سیّد رضی، تدريس، نقابت طالبين و سرپرستي سادات و شرفاي دودمان ابوطالب(ع)، بوده است. ايشان علاوه بر فعّالیت‌های علمی و فرهنگی و مسئوليت‌های اجتماعی و رهبری جامعة اسلامی، پس از وفات برادرش سيّد رضی در سال 406ه‍ .ق.، مسئوليت نقابت و امارت حج و نظارت بر ديوان مظالم را نیز به عهده گرفت و تا آخر عمر، آنها را به عهده داشت و به خوبی از انجام امور مربوط به آنها برآمد.

از زمان خلفای بنی‌اميّه تا زمان معتضد عبّاسی، فرزندان علی بن ابي‌طالب(ع) هميشه تحت تعقيب و مراقبت خلفا و مأموران بودند؛ چون با حكّام ستمگر مبارزه می‎كردند. از اين‌رو آنان اغلب در شهرهای مختلف متواری بودند و معمولاً در جنگ و گريزها به شهادت می‌رسيدند. وجود امامزادگان متعدّد در نقاط مختلف و دور افتاده، حاكی از همين مبارزات است. هنگامی كه حكومت و خلافت در سال 279ه‍ .ق. به معتضد عبّاسی واگذار شد، موضوع احترام به علويان و تعيين سرپرست مطرح شد و در هر شهری يكی از بزرگان سادات يا علمای علوی نقابت، يعنی سرپرستی سادات آن شهر يا منطقه را به عهده گرفت.

اساتيد

محمّد بن نعمان (شيخ مفيد)، شيخ محمّد صدوق، ابن نباته، ابومحمّد هارون تلعكبري، حسين بن علي بن بابويه (برادر شيخ صدوق)، احمد بن علي بن سعيد كوفي، ابوعبدالله محمّد بن عمران مرزباني خراساني، احمد بن سهل ديباجي، علي بن محمّد كاتب و عبدالله بن عثمان بن يحيي.

شاگردان

شيخ طوسي، ابوالصّلاح حلبي، ابويعلي جعفري، قاضي بن برّاج طرابلسي، جعفر بن محمّد دوريستي، سالار بن عبدالعزيز ديلمي، عمادالدّين ابوالصمصام محمّد مروزي، سيّد نجيب الدّين حسن موسوي، تقي بن ابي‌طاهر نقيب رازي، ابوالفتح محمّد بن علي كراجكي، شيخ سليمان بن حسن صهرشي، محمّد بن محمّد بصري، ابوالصلاح تقي بن نجم حلبي، ثابت بن عبدالله تياني، احمد بن حسن بن احمد نيشابوري، عبدالرّحمن بن

احمد بن حسين احمد خزاعی، شيخ مفيد ثانی (ابوعلی طوسی)، ابوالمعالی احمد بن قدامه، ابوعبدالله محمّد فرزند علی صلواتی، ابوزيد فرزند كيابكی حسينی و...

جایگاه علمی

نكتة مهمّی كه در تأليفات وی وجود دارد، اين است كه در هر زمينه كه وارد تحقيق شده، سنگ تمام را گذاشته و آنچه در آن قابل بحث و تحقيق بوده، بيان كرده است.

نكتة ديگر اينكه تعداد زيادی از كتاب‌های او دربارة مسائل آن روز جامعه و بعضی از آنها، در پاسخ به سؤالات افراد در شهرهای مختلف آن ايّام بوده است؛ همانند كتاب «مسائل ناصريه»، «مسائل طرابلسيه»، «مسائل موصليه» و... كه نشان‌دهندة اين است كه آن بزرگوار با همة اشتغالات علمی و تربيت شاگردان، با مردم جامعة خود نيز ارتباط تنگاتنگ داشته و عالمی مردمی بوده است كه به مسائل و مشكلات فكری و اعتقادی آنان اهمّيت می‌داده و به آنها رسيدگی می‌كرده است.

ابن خَلَّكان در «وفيات الاعيان» به نقل از ابن ‌بسّام اندلسي مي‌گويد: سيّد مرتضي امام و پيشواي دانشمندان عراق از سنّي و شيعه و دانشوران عراق براي حلّ مشكلات علمي خود به او پناه مي‌بردند، رياست مدارس علمي عراق به او ختم مي‌شد.

در كتاب «درجات الرّفيعه» آمده سيّد مرتضي در كلّية خصلت‌ها، در فضل، علم، شعر و خطابه، بزرگواري و بخشش، يكتاي روزگارخود بوده است. ايشان 23 سال رياست مطلق بر شيعه داشتند.

حوزة درس ايشان ويژگی‌هايی داشت كه به سختی می‌توان نمونة آن را در درس ديگر عالمان يافت. از ويژگی مجلس درس او اين بود كه همه‌گونه افراد با هر عقيده‌ای، می‌توانستند در محضرش حضور يافته و از علوم مختلفی كه تدريس می‌كرد، استفاده نمايند.

ويژگی ديگر درس او اين بود كه بزرگان بسياری در آن شركت می‌كردند، حتّی گاهی استادش، شيخ مفيد نيز در درس او حضور می‌يافت.

در زمان ايشان، شهر بغداد در مدّتی كوتاه، شاهد گسترش علم و ادب بود. در آن روزگار شيفتگان دانش و معرفت از دورترين نقاط جهان به آنجا می‌آمدند تا از محضر استادانی چون سيّد مرتضی توشه برگيرند.

آثار

سیّد مرتضی علاوه بر داشتن مسئوليت‌های مهمّ اجتماعی و تربيت شاگردان، تأليفات مهمّی در زمينة فقه و اصول، تفسير، علوم قرآن، كلام، حديث و ادبيات به جامعه عرضه كرد كه تعدادی از آنها در ايران و كشورهای عربی چاپ و منتشر شده است.

مرحوم علّامه امينی در «الغدير»، نام 86 اثر او را بيان كرده و مرحوم سيّد محسن امين نيز نام 89 كتاب وی را برشمرده و آنها را ستوده است. از جمله آثار ایشان

می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

«الغيبة»، «الزيادة المكمّل بها كتاب المقنع (در موضوع غيبت امام زمان(عج)»، «الشّافي فی الامامة (بخشي از كتاب به موضوع غيبت اشاره دارد)»، «تنزيه الانبياء (بخشي از اين كتاب هم به موضوع غيبت اختصاص داده شده)»، «امالي»، «الانتصار انقاذ البشر من الجبر و القدر»، «ذريعه (در مورد اصول فقه است)»، «ديوان سيّد مرتضي (20000 بيت شعر)»، «امامت و عصمت»، «وجوب امامت و عصمت»، «غيبت و امامت و عصمت»، «علل غيبت»، «علّت پنهان نشدن امامان ديگر»، «علّت عدم ظهور»، «الهام گرفتن اولياء از امام در زمان غيبت»، «امام در زمان غيبت»، «مسائل مبافارقيات»، «كنز الانساب و بحر المصاب در نسب دوازده امام و سادات و امامزادگان»، «بهر النّصاب»، «جمل العلم و العمل»، «ابطال حجج العامه»، «الانتصار»، «الحدود و الحقايق»، «عزر الفوائد درر القلائد»، «تفسير القرآن الكريم»، «اوّل تفسير امامي»، «ادبي»، «فقهي»، «كلامي»، «النقص علي كتاب المغني»، «امامت و غيبت از ديدگاه علم كلام»، «تنبيه الغافلين عن فضائل الطالبين»، «الذّريعة الي اصول الشّريعه»، «اجوبه المسائل القرآنيه»، «رسالة المحكم و المتشابه»، «شرح تبصرة آيت الله علّامه حلّي»، «فقه و تجارت»، «رسائل الشريف المرتضي»، «عزر الفوائد و درر القلائد»، «طيف الخيال»، «شرح القصيده المذهبه و القصيده»، «الموضع عن جه اعجاز القرآن و هو الكتاب المرعوف بـالصرفه»، «المسائل التبانيات»، «جوابات المسائل التبانيات»، «مسائل الناصريات»، «الذخيره في علم الكلام»، «ديوان الشريف المرتضي»، «الفصول المختاره من العيون و المحاسن»، «رسائل الادبيه و الحديثيه»، «انتظار الشّيعة».

وفات

اين عالم فرزانه سرانجام پس از عمری پربار و انجام كارهايی بزرگ و ارزنده، در حدود هشتاد سالگی، در روز يكشنبه 25 ربيع‌الاوّل 436ه‍ .ق. در شهر بغداد، به جوار حق شتافت و به دست ابوالحسين نجاشی و با كمك محمّد بن حسين جعفری و سلار بن عبدالعزيز و ديگر شاگردانش، غسل داده شد و سپس فرزندش سيّد محمّد بر او نماز خواند و در خانه‌اش، واقع در محلّة «كرخ»، به خاک سپرده شد.

نجاشي در «مفاخر اسلام» مي‌گويد: او پنج روز باقیمانده از ماه ربيع الاوّل سال 463ه‍ .ق. رحلت كرد، پسرش در خانه‌اش بر وي نماز گزارد و در خانه‌اش دفن نمود.

پس از مدّتی پيكر مطهّر او به «كربلا» منتقل شد و در جوار سيّد الشّهداء(ع) و در كنار قبر برادرش سيّد رضی، در مقبرة ابراهيم مجاب (نيای بزرگشان) دفن گرديد.

امروزه در «کاظمین» بارگاهی منسوب به سیّد مرتضی وجود دارد؛ ولی در کربلا نام و نشانی از قبری منسوب به وی مشاهده نمی‌شود.