روانشناسی و جنگ در اتّحاد جماهیر شوروی

نویسنده: عمر هارون الخلیفه / ترجمه: علی شمس

بیش از نیم قرن از شلّیک آخرین گلوله در جنگ جهانی دوم (1945-1939م.) می‌گذرد.1 به عبارت دیگر، نیم قرن از جنگی بی‌بدیل از لحاظ کشتار، بی‌رحمی و گستردگی در تاریخ جنگ‌های بشری گذشته است. این جنگ، سنجشی حقیقی برای درک توان و قدرت ملّت‌های درگیر در آن بود. علاوه بر این، جنگ همواره مستلزم آمادگی مادّی، روحی و عقلی کلان است تا قادر به کنترل تبعات سایة آن بر زندگانی روزمرّة جوامع و افراد باشد.

یکی از عوامل معتبر در جنگ جهانی دوم، نقش روانشناسی در تقویت پاسخگویی ملل و حمله‌ها و تخاصم‌ها و افزایش کارایی در نبردها و نیز افزایش روحیة مردم در جبهة داخلی بود. جنگ موجب شد که روانشناسان «شوروی»، انگیزه‌های نوینی را در افراد و گروه‌ها ایجاد کرده و با فعّال‌سازی آنها، شکل‌های گوناگونی از مشارکت همگانی را به وجود آورند. روانشناسان روس کوشیدند توان‌های محدود افراد و مهارت‌های حرفه‌ای آنان را گسترش دهند. آنها در راه‌حل‌های علمی و عملی بی‌نظیر خود برای حلّ مشکلات جاری در ادارة جنگ، به اکتشاف روش‌های غیرمتعارف و بی‌سابقه‌ای دست زدند که بعضاً نوعی ریسک علمی به حساب می‌آمد.

جنگ جهانی دوم نمونه و الگویی مفید برای تحوّلات علمی قرن بیستم بود که در شرایطی دشوار شکل گرفت. تحلیل ممتازی که گلوگین و دیگران2 دربارة کارایی و تولیدمحوری در تحقیقات علمی انجام دادند، نشان می‌دهد که اگر تحقیقات علمی با هدف و مأموریت‌های اجتماعی برخوردار از پشتیبانی مردم باشد، بسیار مؤثّر خواهد بود. نتایج این تحقیق نشان داد که شک کردن به جایگاه مؤثّر روانشناسی در اجتماع، جایز نیست.

در زمان جنگ از روانشناسان روس دعوت شد که روشی ارائه کنند تا به این وسیله، رزمندگان صاحب انگیزة کافی برای استفاده از قدرت و مهارت شوند. اجرای این هدف به شکل‌گیری متدی جدید از روانشناسی در اتّحاد جماهیر شوروی، آن هم با شرایط محدود از حیث امکانات، منجر شد.

این در حالی بود که انقلاب کمونیستی 1917م. تأثیر خود را بر همة لایه‌های نظام اجتماعی گذاشته بود. بالتّیع این تأثیر بر نگرش علمی آن سامان نیز قابل مشاهده بود.

استقرار نام کمونیستی که داعیة جهانی نیز داشت، همة جنبه‌های گوناگون زندگی عمومی مردم، از جمله علم را در بر می‌گرفت. گروهی از دانشمندان به گرمی از دگرگونی جدید که در «روسیه» رخ داده بود و شعارهایی، مانند عدالت اجتماعی، مساوات، آزادی، برادری و طبقة کارگر سر می‌داد، استقبال کردند. احساس نیرومندی وجود داشت که می‌گفت روسیه، مرحلة رستاخیز اجتماعی را تجربه می‌کند. بنابراین انقلاب 1917م. افق‌های جدید را برای ترقّی گشوده است.

روانشناسان اتّحاد جماهیر شوروی به دو دلیل بسیار پرکار و پر تلاش و گسترده وارد عمل شدند:

نخست بخش دولتی به دلایل سیاسی و اقتصادی، نیازمند تجربه‌های روانشناختی بود؛

دوم دگرگونی رخ داده در وضعیت اجتماعی اقتضا می‌کرد که اصول تئوریک و فلسفی و روش جدید روانشناسی، دیگربار آزمون و تجربه شود.

کار ویژة روانشناسی در آن مقطع، باید در خدمت به مبارزه با بی‌سوادی و بازنگری در امر آموزش و ایجاد گسترش فرهنگ پرولتاریا و تربیت انسان‌ها به عنوان شهروندان کشور کمونیستی شوروی می‌بود. بدین ترتیب، روانشانسی در تأثیرگذاری بر حیات فرهنگ عمومی، نقش و معنا پیدا کرد. کاربردهای تخصّصی روانشناسی در آن مقطع، در شاخه‌هایی تعریف شد که آن را به عنوان یک فنّاوری تخصّصی در همان زمان معرفی کرد. روانشناسی مدیریت و بهداشت روانی و روانشناسی کودک نیز، جزو تخصّص‌های مهم شناخته شدند. در این حال، جست‌وجوی کاربردهای جدید برای روانشناسی در جامعة شوروی کمونیستی، کاری پر هیجان و جذّاب شد.

قبل از جنگ جهانی دوم نهادی ویژه و جداگانه برای روانشناسی جنگ در اتّحاد جماهیر شوروی وجود نداشت. همچنین تا قبل از دهة 1950م. نیز هیچ مقاله‌ یا پژوهشی در این‌باره در شوروی منتشر نشد. به همین دلیل، تقلید و کپی‌سازی از موضوع‌های روانشناسی جنگی، به طرز گسترده‌ای معمول شد.3

در اتّحاد جماهیر شوروی راجع به فنّاوری روانی [روان تکنولوژی]، روانشناسی طبّی، روانشناسی عمومی و علم روش تدریس، تحقیقاتی انجام شد. قبل از جنگ هم چندین موضوع از موضوع‌های روانشناسی جنگی، از جمله آموزش نیرو، گزینش نیرو، ساماندهی تجارب روانپزشکی، بهینه‌سازی و روش‌مند کردن آمورش سیاسی برای کارگران و دهقانان در «ارتش سرخ»، کشف ساختارهای روانی و ویژگی‌های شخصیتی مأموران دولتی و رسته‌های مختلف ارتش، بررسی جنبه‌های منحصر به فرد تجربة نظامی و مطالعه روی ادراک و تشخیص بصری در زمینة استتار و فریب زمان جنگ، مورد توجّه قرار گرفته بود.

البتّه بیشترین کار روی ساختار روانشناختی، در زمینة هوانوردی انجام شد. این نیازمندی موجب شد که هواپیماهای جنگی اتحّاد شوروی در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۶۰م. به سرعت نوسازی شوند. پژوهش‌ها در چند آکادمی و کارگاه روانشناسی (دانشگاهی) نیز جریان داشت.4

جنگ جهانی دوم این پرسش را میان رهبران سیاسی و علمی اتّحاد جماهیر شوروی

مطرح کرد که روانشناسان چگونه می‌توانند در پیروزی بر دشمن کمک کنند. در طول جنگ چند دانشمند روانشناس شوروی از دنیا رفتند که مرگ آنان لطمه‌ای بر دانش روانشناسی بود؛ از جملة آنان می‌توان به بولتنف، فولكوف، جوسيف، یارمولینکو، لوسيف، لايوبيموف، موزایف، شفارتس، شبلرین و وایفروسی اشاره کرد.

دانشمندی روانشناس در شوروی به نام شیمیاکین، خاطرات خود از دوران خدمتش در سرویس اطّلاعاتی ارتش شوروی را ثبت و منتشر کرده است. او ضمن توصیف مشکلات روانی ناشی از بازجویی زندانیان، روشی را برای این منظور پیشنهاد می‌کند. پيشنهاد او عبارت است از به‌کارگیری استراتژی ایجاد رابطه و حفظ آن بین بازپرس و متّهم. منظور وی از این رابطه آن است که بازجو باید به گونه‌ای رفتار کند که برتری اخلاقی او نسبت به متّهم برجسته شود. به عبارت دیگر، وقتي متّهم احساس کند که بازجو از لحاظ شخصیتی بالاتر از او است، فرایند بازجویی موفّقیت‌آمیزتر خواهد بود. شیمیاکین اشتباهات کسانی را که در بازجویی به زور متوصّل می‌شوند یا از کلمات شیرین استفاده می‌کنند، شماتت می‌کند.5

جنگ سبب شد که روانشناسان شوروی به بخش‌های تازه‌تأسیس در مناطق عقب‌مانده مهاجرت کنند؛ برای مثال انانیف، یکی از روانشناسان «لنینگراد»، نقشی مهم در فعّالیت‌های «مرکر پژوهش‌های اعصاب و روان» تازه‌تأسیس در «تفلیس» ایفا کرد.

از دیگر مثال‌های مربوط به تجدید سازماندهی در علم روانشناسی طیّ سال‌های جنگ (جبهه)، نیازی به ایجاد واحدی جدید به منظور حلّ مشکلات روانی مجروحان جنگ (جبهه) بود. در این راستا لیوریا یک آسایشگاه روانی (تیمارستان) در مکانی دور از جبهة جنگ برپا کرد و ده تا سی پژوهشگر امور روانی را به آنجا برد. در جریان جنگ آنان مدام در جلسه‌هایی که برگزار می‌کردند، دستور کار روانشناسان را به تناسب اوضاع تعیین می‌کردند.

وظیفة کاربردی روانشناسان بازسازی شرایط روحی مجروحان جنگی بود؛ به طوری که بتوانند توان روحی خود را بازیابند و دوباره مانند گذشته بجنگند.

اگرچه در دوران جنگ، روانشناسی از متن به حاشیه رفت، امّا آن حاشیه‌ها بعدها به مرکزی مهم برای پیشرفت روانشناسی در اتّحاد جماهیر شوروی تبدیل شدند. در مجموع، مهاجرت داخلی یا خارجی روانشناسان، نقشی مهم در رشد و بالندگی روانشناسی در جهان ایفا کرد.

بوریس تیبلوف6 که یک روانشناس فیزیولوژیست بود، سلسله پژوهش‌های مهمّی را در طول جنگ - و نیز پس از جنگ - انجام داد. او کانون توجّهش را به خصوصیات شخصیتی در افسران عالی‌رتبة ارتش سرخ معطوف کرد. علاوه بر این، وی پیشرو و پیشاهنگ تحقیقات روس‌ها در زمینة هوشمندی هنگام کار بود. وی تحقیقاتش را به زعم خود، با انگیزة کمک به مبارزات ملّت [خلق] خویش انجام می‌داد. از این‌رو کارهایش از لحاظ نظری اهّمیت زیادی دارد. روش تیبلوف به برخی مسائل مهمّ روانی، (مثل چگونگی بررسی توان‌های عقلی و اندیشة عملی) مربوط است.

عنصر اساسی در پژوهش تیبلوف، مطالعه دربارة میزان استعداد فرماندهان بود. به عقیدة او عقل و اندیشة یک فرماندة نظامی، بهترین مثال برای تعیین میزان هوشمندی کاری است. به اعتقاد وی مطالعه روی عقل و اندیشة یک فرماندة نظامی، نه فقط به شناسایی اهداف فرماندة نظامی منجر می‌شود؛ بلکه از آن‌رو که وظایف عقلی فرمانده را نیز معیّن می‌کند، ارزش علمی دارد. بر اساس مطالعات وی یک فرماندة نظامی کارآمد، باید دارای چند ویژگی، از جمله عقل و اندیشة استوار، توان تصمیم‌گیری خوب در وضعیت بحرانی، توان بیان نظرات در سخت‌ترین و خطرناک‌ترین شرایط، توان تحلیل روش‌مند و منظّم برای ارزیابی مستقل و محکم دربارة هر موقعیت، استعداد تصمیم‌گیری‌های آسان و مشخّص مبتنی بر اطّلاعات پیچیده و وسیع، مهارت در تصمیم‌گیری در موقعیت‌های غیر ثابت و غیرشفّاف، توان خطرپذیری، جسارت‌پذیری و جرئت عقلی برای گذر از شک و تردید و در این حال، برخورداری از همّت و دورنگری و احتیاط، توان انتقاد از خود، توان برنامه‌ریزی راهبردی و مرحله‌ای، توان وفق دادن خود با موقعیت‌های زودگذر و در این حال، دقّت در اجرای منظّم برنامه‌ها، توان گمانه‌زنی برای پیشروی و عکس‌العمل دشمن و سرانجام تأثيرات نبرد به نفع نیروهای خودی و داشتن مفاهیم مبتنی بر هوشمندی و تجربه‌های سرشار.7

علاوه بر موارد بالا، تحقیقاتی روی ادراک حسّی انجام گرفت. هدف این تحقیقات نه تنها تأمین نیازهای جنگ، بلکه استفاده از نتایج آن به عنوان منطق روانشناسی

داد.

پی‌نوشت‌ها: