آثار و لوازم پیروی از اهل‌بیت(ع)

ابراهیم شفیعی سروستانی

می‏پذیرد، نه به شما.»‏3

ادای حقّ پیروی و اطاعت اهل‌‌بیت(ع) آثار و لوازم متعدّدی دارد که در اینجا به اجمال به بررسی آنها می‏پردازیم:

1. تلاش برای آشنا شدن با راه و روش مطلوب اهل‏بیت(ع)

یکی از لوازم ادای حقّ اطاعت و پیروی کردن اهل‏بیت(ع)، تلاش برای آشنا شدن با راه و روش مطلوب و مورد نظر این خاندان در زمینه‏های مختلف فردی و اجتماعی و همچنین شناسایی عوامل و موجبات خرسندی یا ناخرسندی این خاندان است.

ممکن است در اینجا این پرسش مطرح شود که: ما چگونه می‏توانیم به این موضوع دست یابیم؟ در پاسخ باید گفت:

در احادیث، زیارت‏ها و دعاهایی که از این خاندان برای ما به یادگار مانده است، به صراحت تمام، آنچه موجب خرسندی یا ناخرسندی آنان می‏شود، بیان و چگونه عمل کردن، چگونه سخن گفتن و چگونه اندیشیدن به ما آموخته شده است. از این‏رو، با مراجعه به مجموعة ارزشمند یادگارهای آن حضرات و تأمّل و تدبّر در آنها، می‏توان به راحتی هدایت را از گمراهی و صراط مستقیم را از کژراهه باز شناخت.

برای این کار هم می‏توان به برخی از کتاب‏های ارزشمندی که در آنها رهنمودهای انسان‏ساز اهل‏بیت(ع)، به ویژه رهنمودهای اخلاقی و معنوی این خاندان به صورت موضوعی و دسته‌بندی شده ارائه شده است، مراجعه کرد4 و هم می‏توان به طور مستقیم، به برخی از یادگارهای شاخص این خاندان که در آنها به درستی به ما درس زندگی کردن داده‏اند، مراجعه نمود.

برخی از یادگارهای شاخص خاندان عصمت و طهارت که در آنها راه و روش مطلوب و مورد نظر اهل‏بیت(ع) در سطوح مختلف و برای همة سنین و گروه‏های اجتماعی بیان شده، به این شرح است:

1. سفارش‏های پیامبر اکرم(ص) به ابوذر،5

2. وصیّت‌نامة امام علی(ع) خطاب به امام حسن مجتبی(ع)،6

3. خطبة متّقین (همّام)،7

4. حدیث اربعماة (توصیه‏های چهارصدگانه)،8

5. دعای «مکارم الاخلاق» امام زین العابدین(ع)،9

6. «رسالة حقوق امام سجاد(ع)»،10

7. نامة امام صادق(ع) به شیعیان خود،11

8. حدیث عنوان بصری،12

9. دعای امام عصر(عج).13

2. تلاش برای اجرای راه و روش مطلوب اهل‏بیت(ع)

یکی دیگر از لوازم ادای حقّ پیروی کردن اهل‏بیت(ع)، تلاش برای اجرای راه و روش مورد نظر آنها در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی خویش و همچنین در مناسبات مختلف فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جامعه است؛ چنان‌که در نامة امیرمؤمنان علی(ع) خطاب به عثمان بن حنیف، فرماندار «بصره» آمده است:

«آگاه باش که هر پیروی را پیشوایی است که راه او را پوید و از نور دانش او روشنی جوید. بدان که پیشوای شما از دنیای خود به دو جامة فرسوده بسنده کرده و دو قرص نان را خوردنی خویش ساخته است. بدانید که شما چنین نتوانید کرد؛ ولی مرا به پارسایی و کوشیدن و پاک‏دامنی و درستی‌ورزیدن یاری کنید.»14

با توجّه به این سخن مولا علی(ع) هر پیرو اهل‏بیت(ع) وظیفه دارد که پس از آشنا شدن با راه و روش مطلوب و مورد نظر این خاندان، با همة توان خود برای اجرای این راه و روش در زندگی، فردی و خانوادگی خود بکوشد.14

3. پیروی کامل از اوامر و نواهی خدا و اهل‌‌بیت(ع)

در فرهنگ اهل‏بیت(ع) واژة «شیعه» (پیرو) از جایگاه و مرتبه‏ای والا برخوردار است و بر هر شخصی اطلاق نمی‏شود. از نظر این فرهنگ، شیعه تنها به کسی گفته می‏شود که مطیع محض اوامر و نواهی خداوند، پیامبر اکرم(ص) و خاندان عصمت و طهارت(ع) باشد و به هیچ وجه از آنها نافرمانی نکند. این موضوع را می‏توان از روایات متعدّدی استفاده کرد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

در نخستین روایت که از امام محمّدباقر(ع) نقل شده است، آن حضرت خطاب به جابر به صراحت کسانی را که ادّعای تشیّع می‏کنند، امّا از خدا پروا نمی‏کنند و او را فرمان نمی‏برند، شیعه نمی‏دانند:

«ای جابر! آیا کسی را که ادّعای تشیّع می‏کند، همین کافی است که دَم از محبّت ما خاندان زَنَد؟! به خدا سوگند، شیعة ما نیست، مگر آن کسی که از خدا پروا کند و او را فرمان برد.

ای جابر! اینان شناخته نمی‏شوند؛ مگر با فروتنی و خشوع و امانتداری و بسیار به یاد خدا بودن و روزه‏داری و گزاردن نماز و نیکی به پدر و مادر و رسیدگی به همسایگان تهیدست و مستمند و بدهکاران و یتیمان و راستگویی و تلاوت قرآن و دربارة مردمْ چیزی جز خوبی نگفتن و اینکه در همه چیز، امانتدارِ معاشران خود باشند.»15

در این هنگام جابر با تعجّب، خطاب به امام باقر(ع) عرض می‏کند: ای پسر پیامبر خدا! امروزه ما هیچ کس را با این صفات سراغ نداریم. امّا آن حضرت در پاسخ او می‏فرمایند:

«ای جابر! زنهار که عقاید [باطل‏] گوناگون، تو را به بیراهه بکشاند! آیا همین بس است که فردی بگوید: من علی را دوست دارم و او را ولیّ خود می‏دانم؛ امّا با این حال، در کار [آخرت‏] کوشا نباشد؟! اگر بگوید: من پیامبر خدا که درود خدا بر او و خاندانش باد، را دوست دارم - پیامبر خدا که بهتر از علی، درود خدا بر او باد، است - امّا از روش او پیروی نکند و به سنّت وی رفتار ننماید، محبّتش به پیامبر، او را هیچ سودی نمی‏رساند. پس، از [کیفرِ] خدا بترسید و برای [رسیدن به‏] آنچه نزد خداست، کار کنید. خدا با هیچ کس خویشاوندی ندارد. محبوب‏ترینِ بندگان نزد خدای [و گرامی‏ترین آنان در پیشگاه او] پرهیزکارترین و فرمان‌بردارترینِ آنان است.

ای جابر! به خدا سوگند که جز با طاعت، به خدای - تبارک و تعالی - نزدیک نتوان شد و ما بَراتِ آزادی [از دوزخ، برای کسی] نداریم و هیچ کس را بر خداوند، حجّتی نیست. هر که فرمان‏بردار خدا باشد، همو دوست ماست و هر که نافرمانی خدا کند، همو دشمن ماست و ولایت و دوستی ما، جز با عمل و پارسایی به دست نمی‏آید.»16

در روایت دیگری آمده است:

هنگامی که مأمون ولایت‌عهدی را بر عهدة امام رضا(ع) قرار داد، خادم آن حضرت بر ایشان داخل شد و اجازه گرفت و عرض کرد: جمعی از مردم در پشت در اجازه ملاقات می‏خواهند و می‏گویند: ما شیعة علی(ع) هستیم... امام به آنان اجازة ملاقات ندادند. روز دوم، سوم و تا دو ماه پشت سر هم هر روز آمدند و در این مدّت، آن حضرت اجازة ملاقات ندادند. روز آخر که شد آنها به خادم گفتند: به امام بگو: اگر ما به دیار خود برگردیم و بگویند دو ماه در «طوس» بودید، آیا آن حضرت را زیارت کردید یا نه؟ اگر بگوییم اجازة ملاقات ندادند، دیگر آبرو نخواهیم داشت. خادم گفتة آنان را به آن حضرت عرض کرد و ایشان اجازة ملاقات دادند. بعد از ورود، حضرت به آنها اجازة جلوس ندادند. آنها عرض کردند: ای پسر رسول خدا! ما چه کرده‏ایم که شما با ما چنین می‏کنید؟! آن حضرت در پاسخ فرمودند:

«چون شما ادّعا می‏کنید که شیعة امیرالمؤمنین علی بن ابی‏طالب(ع) هستید. وای بر شما! شیعة او در حقیقت، حسن و حسین(ع) و سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار و محمّد بن ابی‌بکر هستند که با هیچیک از دستورهای آن حضرت مخالفت نکردند و هیچیک از نواهی وی

را مرتکب نشدند؛ امّا شما که می‏گویید شیعة او هستید، بیشتر اعمالتان برخلاف خواست اوست و در بسیاری از واجبات کوتاهی می‏ورزید، به حقوق بزرگ برادران دینی خود بی‏اعتنایی می‏کنید و در جایی که تقیّه واجب نیست، تقیّه در پیش می‏گیرید و در جایی که باید تقیّه کنید، تقیّه نمی‏کنید. اگر می‏گفتید دوستداران و ارادتمندان ایشان، دوستدار دوستان ایشان و دشمن دشمنان ایشان هستید، سخن شما را انکار نمی‏کردم؛ امّا آنچه شما ادّعا کردید، مرتبة شریفی است و اگر عمل شما سخنتان را تصدیق نکند، هلاک می‏شوید؛ مگر اینکه رحمت پروردگارتان شما را دریابد.»17

با توجّه به این روایات، همة کسانی که افتخار خود را پیروی از اهل‏بیت(ع) می‏دانند، باید مانند شیعیان خاصّ امیرمؤمنان علی(ع)، پارسایی و پرهیزکاری را پیشه خود سازند و در امتثال اوامر الهی و ادای حقوق مردم، با همة توان خود بکوشند.

پی‌نوشت‌ها: