شهرسازی مدرن و سنّتی

اسماعیل شفیعی سروستانی

استاد شفیعی سروستانی در گفت‌وگو با خبرگزاری «عطنا» - بخش اوّل

گفت‌وگو دربارة مسکن و ساختمان‌ و رابطة میان شهر، شهرسازی و معماری و خانه‌هایی که مردم در آن زندگی می‌کنند، بدون بازگشایی رابطة میان فرهنگ و تمدّن بی‌معنی است.

این معنا دربارة حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی عهد پیشین، حوزة فرهنگی و تمدّنی‌ای که امروز در آن زندگی می‌کنیم و هر حوزة تمدّنی‌ای که در آینده به صورت یکپارچه به وجود بیاید، مصداق کامل دارد. اقدام به شناسایی و درک درست این رابطه بدون در نظر گرفتن حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی, منجر به اختلاط و پراکنده‌گویی در گفت‌وگوهای رسمی و غیر رسمی شده است.

این مثلّث ضلع سومی هم دارد و آن هم تفکّر است. به عبارت دیگر, سه زاویه و سه ضلع تمدّن، تفکّر و فرهنگ به هم پیوسته و به هم وابسته هستند و ارتباط آنها، ارتباط عرضی نیست؛ در عرض هم به حساب نمی‌آیند؛ بلکه در طول هم قرار گرفته‌اند.

بیرونی‌ترین لایه تمدّن است که صورت مادّی حیات بوده و بلافاصله درون آن وجه ناپیدا، فرهنگ قرار دارد؛ به عبارت دیگر, فرهنگ بر روی خودش تمدّن را دارد. تمدّن به هر صورتی که باشد, فرهنگی را منتشر می‌‌کند،‌ فرهنگی را فریاد می‌زند و لایة سوم که تفکّر است (یا مجموعة معتقدات)، باطنی‌ترین وجه می‌باشد. پس این تفکّر، هستی‌شناسی و نوع نگاه به هستی است که حوزة فرهنگی را به وجود می‌آورد و حوزة فرهنگی ایجاد شده از مسیر انسان‌ها، حوزة تمدّنی را شکل می‌دهد.

اگر می‌خواهید هر حوزة فرهنگی و تمدّنی را بشناسید، نخست انسان‌ها را بشناسید. اگر می‌خواهید انسان‌ها را بشناسید, به حوزة تمدّنی و سپس فرهنگی‌شان رجوع کنید. تمدّن صورت بیرونی فرهنگ است، فرهنگ صورت تفکّر و تفکّر یا هستی‌شناسی در واقع, باطنی‌ترین و نهانی‌ترین وجه است که معمولاَ در گفت‌وگوها از آن غفلت می‌شود.

در گفت‌وگوی ما موضوع فرهنگ از اهمّیت والایی برخوردار است؛ چون رابطة میان فرهنگ، تمدّن، هستی‌شناسی و مباحث اعتقادی را معلوم می‌کند و فرهنگ، روح پنهان همة مناسبات است؛ آنچه که بر پایة آن، تمام امور حیات فردی و اجتماعی انسان شکل می‌گیرد.

هدف اخلاق، فرهنگ یا هر اسم دیگری که ظرفیت کشش بار این مفهوم را در خود داشته باشد، کلّیت گسترده‌ای است که بودن و زیستن و حتّی به مردن آدمی در هر فصل و زمان, معنی می‌بخشد؛ آن هم در خصوص تفکّر ویژه و شناختی خاص از عالم و آدم. پیامبران، حکیمان، متفکّرانی هستند که بنیادی‌ترین وجه حیات آدمی را رقم می‌زنند؛ یعنی تعریف از هستی می‌کنند، تعریفی از انسان ارائه می‌کنند، تعریفی از خالق هستی و مرگ ارائه می‌کنند، تحت تعالیم پیامبران، حکیمان و متفکّران مردمی ادب می‌شوند، اخلاق می‌یابند، فرهنگی را پیدا می‌کنند که آن فرهنگ رابطة مستقیمی با همان تفکّر و شناخت حکیمان و متفکّران دارد.

فرهنگ متشکّل از «فرّ» به معنای فراز یا شکوه و «هنگ» به معنای وقار، دانایی و

خرد است و فرهنگ به رفتار شکوهمند، اندیشه و خرد والا معنی می‌شود. اگرچه معانی متعدّدی را برایش آورده‌اند، امّا در گفت‌وگوی ما مراد از فرهنگ، روح و جان‌مایة پنهان هر حوزة تمدّنی است.

بزرگان اهل معرفت، فرهنگ و ادب پارسی، فرهنگ را به منزلة اخلاق و منشی تعریف کرده‌اند که نفس را به صلاح می‌آورد، از بدی به دور نگه می‌دارد تا انسان مؤدّب به ادب دین بشود و صاحب کمال. در این باب، همة بزرگان جایگاه فرهنگ را در دل مردان با ظرافت می‌دانستند که از پلیدی دور مانده‌اند و به سبب آن، به فصل دانایی و حکمت دست یافته‌اند. در ابیاتی که از شاعرانی ذکر می‌کنم، فرهنگ آرایش جان بود:

ز گوهر سخن گفتن آسان بود؛

در جای دیگر از حکیم «طوس» آمده است:

بی‌آزاری و سودمندی گزین

که این است فرهنگ و آئین و دین.

تمدّن که وجه بیرونی و مادّی فرهنگ است و همة قوّة خود را از فرهنگ می‌گیرد، در عرصة خاک, مصادیق مختلفی پیدا می‌کند. گاهی این کالبد مادّی عنوان تمدّن گرفته یا در خودش, مسکن, پوشش, داد و ستد و سایر معاملات و مناسبات را جا می‌دهد. این عناصر مادّی, اعّم از مسکن, پوشش، داد و ستد، خانه‌سازی و سایر ادوات و اسباب, جملگی، دست در گردن‌ هم، مناسبات و معاملات مردم را به سامان می‌رسانند. آنها هم یک سخن واحد دارند و هم هم‌جنسی و مجانست دارند؛ یعنی در موضوع فرهنگ، اخلاق و ادب با هم مشترک می‌شوند. از نظر ارزشی, به تبع جایگاه صورت مادّی, یعنی تمدّن، فرهنگ از نظر ارزش، جایگاه بالاتری دارد.

مدینه به معنای شهر، آشکارترین و مادّی‌ترین صورت یک حوزة فرهنگی اعتقادی است که ضمن ترتیب و تنظیم مناسبات مردم امکان تربیت و شکل‌بخشی به ساکنان خود را متناسب با ساختار یک حوزة فرهنگی فراهم می‌کند. به عبارت دیگر، انسان در شهر و با شهری که بر کشیده شده، هم‌نوایی و مجانست پیدا می‌کند. به عبارت دیگر, شهر محلّ ظهور و تجلّی یک حوزة فرهنگی است.

شهر کجاست؟

شهر صحنه‌ای است که در آن، همة جایگاه آدمی و نقش او در پهنة خاک و چگونگی ارتباطی که او با خالق هستی و جهان طبیعی دارد, ظاهر و تعریف می‌شود. جملة مشهوری از چرچیل نقل است که گفته بود: ما شهرها را می‌سازیم و شهرها ما را می‌سازند. در واقع, شهر توسط انسان ساخته می‌شود‌ و وقتی که شهر بر کشیده و برساخته شد، این شهرها هستند که انسان‌ها را می‌سازند؛ یعنی انسان را متناسب با آن حوزة فرهنگی شکل می‌دهند.

شهر خاصیت شکل‌بخشی به انسان دارد؛ گویا ظرفی است که وقتی انسان به آن وارد می‌شود، شکل آن ظرف را به خود می‌گیرد. بر خلاف افراد ساده‌اندیش، تمدّن بی‌خاصیت و بدون سوگیری نیست. سوگیری در هر دوره‌ای, فرهنگی خاصّ خودش را دارد. لذا اگر بخواهیم به گذشته نگاه کنیم و انسان‌های دوران گذشته‌ای را بشناسیم، باید به حوزة تمدّنی‌اش نگاه کنیم و اگر خواستید آن حوزة تمدّنی را بشناسید, به انسان‌هایی که از آن حوزة تمدّنی برخاسته‌اند، نگاه کنید.

به واقع, حوزة تمدّنی، زایشگاه و تربیت‌کنندة انسان‌هایی مطابق با حوزة فرهنگی است. شهرها به وسیلة مردم ساخته می‌شوند و بر دوش سازندگانشان، شکل می‌گیرند؛ امّا این انسان‌ها هستند که متناسب با حوزة فرهنگی و ادب و نگاهشان به هستی, شهر را برای انسان می‌سازند، شهر را برای خودشان می‌سازند، شهر را متناسب با تعریفی که از انسان می‌شناسند، می‌سازند، شهر را متناسب با غایتی که برای انسان تعریف می‌کنند، می‌سازند. در آن شهر, تمام رویکردهای فرهنگی و فکری ظهور پیدا می‌کند. به همین خاطر انسانی که وارد آن حوزة شهر و آن حوزة تمدّنی می‌شود، رنگ و بوی اخلاقی آن حوزة تمدّنی را پیدا می‌کند. به همین دلیل است که نمی‌شود شهر را بدون توجّه به حوزة فرهنگی و فکری‌ای بسازید و تقلید کنید. نمی‌توانید شهری را مطابق با الگوهای فکری و فرهنگی و تمدّنی‌ای بسازید و انتظار داشته باشید که در آن شهر، انسان دینی تربیت بشود؛ چرا که آن شهر یک حوزة اعتقادی و دینی و فکری‌ای را منعکس می‌کند و حافظ و حارث آن حوزة فرهنگی خاص است.

روح تمدّن

با نگاهی به تمدّن‌هایی که منسوخ شدند، درخواهیم یافت که هر تمدّنی در اوج شکوفایی و درخشندگی, از حیث فرهنگ مخصوص خود نیز در اوج و تمام اجزا با یکدیگر هم‌نوا بودند. حالا فرض کنید تمدّن‌هایی که در «بین‌النّهرین»، «یونان»، «مصر»، «چین» و «فارس» بوده است. این حوزه‌های تمدّنی وقتی که در اوج بودند، همة اجزای فرهنگی‌شان با یکدیگر هم‌نوایی و هم‌سنخی داشتند و همه با هم یک حوزة فرهنگی را فریاد می‌زدند و به نمایش می‌گذاشتند. وقتی که آرام آرام در اثر عوامل مخلتف، یک حوزة فرهنگی رو به ضعف و تزلزل می‌رود، حوزة تمدّنی‌اش نیز، رو به تزلزل می‌رود. در واقع, همچنان که انسان‌ها حوزة فرهنگی شهر را می‌سازند، وقتی که انسان از نظر فرهنگی رو به تزلزل می‌رود، وقتی یک حوزة فرهنگی رو به انحطاط می‌آورد، حوزة تمدّنی هم رو به زوال می‌رود.

در مثال برای روشن شدن این رابطه عرض می‌کنم حیات انسان، یعنی انسانی که کالبدش را می‌بینم, دست، گوش، پا، ناخن و مویش را می‌بینم. اعضا و جوارح ظاهری و بیرونی انسان، همة قوّه و توان خود را از نفس می‌گیرند و وقتی که نفس از کالبد خارج می‌شود، اعضا برای مدّتی می‌مانند و بعد از هم می‌پاشند. همه به صرافت طبع می‌فهمند که حیات و بقا و دوای اعضا و جوارح به نفس است. وقتی روح از کالبد خارج می‌شود، جسم و اعضا می‌پوسند و فرو می‌ریزند، به همین دلیل است که ما فروپاشی حوزة تمدّنی را می‌بینیم؛ امّا باید بفهمیم که این فروپاشی اعضا و جوارح ناشی از فروپاشی نفس است، نفس رو به ضعف رفته است، نفس از کالبد خارج شده است که پوسیده؛ چنانچه زمانی که نفس در کالبد حضور دارد، بالندگی دارد، جنبش دارد و رفتار دارد. فرهنگ به مثابه نفس، به مثابه شهرسازی برای معماری، برای پوشش و برای سایر عناصر تمدّن است. وقتی فرهنگ رو به ضعف رفت، تمدّن هم رو به ضعف می‌رود...

تمدّن چیست؟

اگر بخواهیم دربارة چیستی تمدّن اسلامی سخن بگوئیم، باید دربارة چیستی فرهنگ اسلامی سخن بگوییم؛ چون تمدّنی که مشهور شد به تمدّن اسلامی، همة قوای خودش را از فرهنگ اسلامی اخذ می‌کند، چنانچه تمدّن یونانی همة قوای خود را از فرهنگ و فلسفة یونانی اخذ می‌کرد و مواردی از این جمله.

اگرچه ما در گذشته‌های دور چیزی که به تمام معنا واجد و به تمام معنا تمدّن اسلامی باشد، نداشتیم؛ زیرا تمدّن مسلمانان در اثر برداشت‌های متعدّدی از اسلام رایج بوده است؛ تمدّنی که مسلمانان برکشیدند و با همة آنچه که از فرهنگ و اعتقادات اسلامی می‌شناختند، بین قرون چهار تا هفت هجری قمری، موجب شد عصر طلایی، فراخ و تمدّن بالندة مسلمانان شناخته بشود. وقتی که حتّی در اثر

حملات و تهاجمات, تمدّنی ویران می‌شود، اگر انسان‌ها و حوزه‌های فرهنگی‌شان بالنده و برقرار باشند، دوباره می‌توانند آن حوزة تمدّنی را بسازند؛ امّا اگر حوزة فرهنگی مضمحل بشود و رو به ضعف برود، چون ضعف حوزة فرهنگی موجب ضعف بنیة ادبی، ارزشی، فرهنگی و اخلافی انسان می‌شود، آن انسان‌ها دوباره نمی‌توانند آن حوزة تمدّنی را بسازند و وارد آن حوزة فرهنگی بشوند. اگر با تقلید و با زور، خشت روی خشت بگذارند، آن ساختمان و بنایی که برپا می‌شود، فاقد روح و معنای اصلی خود است.

تمدّنی بر مبنای کدام فرهنگ؟

با این مقدّمه‌ای که عرض کردم، معلوم می‌شود که چگونه تفکّر و فرهنگ اسلامی در حوزة تمدّنی مسلمانان، خود را نشان می‌دهد.

بی گمان هریک از شما، باقیمانده‌های بناها و حوزه‌های تمدّنی فرهنگ اسلامی را در «مشهد»، «شیراز»، «اصفهان»، «یزد» و «خراسان» می‌شناسید. شما باقیمانده‌هایی را می‌بینید، خانه‌هایی را می‌بینید، کوچه‌هایی را می‌بینید، باقیمانده‌ای از محلّات را می‌بینید. بسیاری از آنها را به عنوان میراث فرهنگی می‌شناسیم. همین‌جا تذکّر می‌دهم بیش از آنکه از این ابنیه به عنوان میراث فرهنگی یاد ‌شود، میراث تمدّنی است؛ چون همه‌اش صورت مادّی است. در واقع، میراثی است از تمدّن پیشین و حالا، مردمی که در آن حوزة فرهنگی زندگی نمی‌کنند, برای پز دادن و افتخار کردن، برای آنکه نامشان در کنار سایر اقوام باقی بماند، آن باقیمانده‌های آثار تمدّنی را مثل خانه‌ها، مسجدها و آب‌انبارها را بازسازی می‌کنند و مانند مدالی کنار سینة خود می‌گذارند. در واقع دارند اعلام می‌کنند که ما در آن حوزة تمدّنی دیگر زندگی نمی‌کنیم. امروزه ما در زمینی زندگی می‌کنیم که روزگاری حوزة تمدّنی مسلمانان بوده و مربوط به تاریخ گذشته است. امروز ما گرچه در ظاهر مسلمانیم، امّا آنچه برکشیده‌ایم و ساخته‌ایم، حاصل عناصر و محصول عناصر تمدّنی غرب است؛ آن هم محصولی که غربی‌ها بر اساس تفکّر مغرب‌زمین ساخته‌اند و ما پیراسته و دورمانده از حوزة فرهنگی تمدّنی و سنّتی خود، می‌آییم معماری و شهرسازی غربی و پوشش غربی را رنگ و لعاب اسلامی می‌دهیم که در حقیقت، نسبتی با اسلام و حوزة فرهنگ و اعتقادات اسلامی ندارد.

مثالی برایتان می‌زنم: وقتی که همین خانه‌های باقیمانده را می‌نگرید و از کوچه پس کوچه‌ها رد می‌شوید، به درب چوبی دو لنگه‌ای می‌رسید. خانه در عربی به معنای بیت است. در میان شاعران نیز بیت داریم، هر بیتی دو مصرع دارد، هر دو مصرع بیتی را می‌ساز. حالا وارد کوچه می‌شویم. جلوی خانه‌ای می‌ایستیم. نگاه شاعرانه است، بیت خانه است، بیت دو مصرع دارد، همان دو لنگه در، دو کوبه دارد.

کوبه بر در بی‌تکان مانده است،

بی‌صدا مانده است،

بر در خاموش افسرده است.

این شعر نو اثری از سیاووش کسرایی بود. کوبه‌ها روزی سکوت نداشتند. وقتی که مردی پشت در می‌آمده و می‌خواسته وارد خانه بشود، با کوبة درشت و ضخیم، دقّ‌الباب می‌کرده است تا صاحب خانه بداند مردی پشت درب است و به عکس،

اگر زنی پشت در می‌آمد و دقّ‌الباب می‌کرد، با کوبة ظریف دقّ‌الباب می‌کرد تا ساکن خانه بداند زنی پشت در ایستاده است. در باز می‌شد و بلافاصله وارد یک هشتی می‌شدند. تا همین‌جا فکر می‌کنم رابطه میان این ساخت شکل در خانه را با حوزة فرهنگی و با جهان‌بینی‌ای که پشت آن بوده است، دریافته باشید. چرا وارد هشتی می‌شدند؟ به خاطر اینکه هیچ غریبه‌ای، هیچ واردشونده‌ای رخصت نداشته با فاصله از کوچه وارد حیاط خانه بشود؛ چه برسد به اینکه بخواهد وارد اندرونی بشود. هشتی محلّی بوده است که حیاط و فضای کوچه را از خانه جدا می‌کرده است، آنجا باید مستقر می‌شده است، یا با عبور از هشتی وارد حیاط می‌شده است. وقتی وارد می‌شده است هم بلافاصله به اندرونی برده نمی‌شود؛او را به اتاق مخصوصی به اسم بیرونی می‌برده‌اند که آن اتاق نیز محلّ زندگی محارم را که اندرونی بوده است، جدا می‌کرده. وقتی که امروز به دیوارهای همین خانه نگاه کنید، می‌بینید دیوارها بلند هستند، یعنی دیوارها محجوب هستند، یعنی دیوارها صفت پوشیدگی دارند. خانه باید مأمن باشد از نامحرم و غریبه.