شهرسازی مدرن و سنّتی

پانویس‌های این مقاله

1. •

   بیداری بازداشته است، به محض اینکه از خواب بر می‌خیزد، خود را با آب تطهیر می‌کند، با آب وضو می‌سازد تا دوباره این آب او را متصّل کند به آن عالم قدسی، چنانچه وقتی دست او و بدن او نجس می‌شده و نجسی مانع از رابطة او با امر قدسی می‌شده است، بلافاصله تطهیر می‌کرده، یا با‌ آب یا با خاک، تا دگر بار به چرخة پاک و مطهّر قدسی برگشت کند.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
2. •

   احتمالاً با گذر در بین ابنیة باستانی متوجّه نکاتی شده‌اید، بازگشایی نکات دقیقی که معماران و شهرسازان، با علم و آگاهی به کار می‌بردند در این مجال ممکن نیست، شما فقط کافی است فرش را نگاه کنید، یکی از قالی‌هایی که در میان خانة همة ما هست نگاه کنید. بلافاصله دایره‌های تو در تویی جلوه‌گر می شود که در مرکز قالی به یک نقطة واحد می‌رسد، به یک نقطة کوچک به رنگ سیاه برسد. از آن نقطة مرکزی، دایره‌های تو در تو آغاز می‌شوند تا به کناره‌های فرش می‌رسند. روی قالی خطوط اسلیمی، روی دیوار، خطوط اسلیمی به معنای اسلامی. وقتی نگاه می‌کنید به گچبری‌ها و تصویر قالی‌ها خطوط را عموماً دایره‌ای می‌بینید، خطوط شکسته کمتر می‌بینید. برای انسانی که در آن حوزة پیشینی زندگی می‌کرده است عالم، آیینة حضرت حق است و انسان مخلوقی است که در این زمین ظهور و بروز پیدا کرده است، انسان و سایر عناصر طبیعی سایه‌ای در زمین هستند اگر انسان قلم به دست می‌گرفته و نقّاشی سنّتی می‌کرده است که امروزه به اسم مینیاتور، شناخته می‌شود که از اساس مینیاتور نیست. در این نقّاشی سایه نمی‌بینید، شکسته موج و شکسته رنگ نمی‌بینید، به خاطر اینکه انسان خود را سایة حضرت حق می‌دیده است، خود را ظل الله می‌دیده است، یعنی اینکه سایه که سایه ندارد. بعد ندارد، پرسپکتیو ندارد. پرسپکتیو و بعد متعلّق به هنر امروزین است، شکسته رنگ و شکسته موج چون همة عالم به گرد نقطة اصلی یعنی حقیقت هستی می‌گردند و در حال طواف هستند، به دور گردون می‌چرخند، دور گردون با تمام ملزوماتش به گرد یک نقطه واحد می‌چرخد. انسان همواره در حال نماز است به سوی یک قبله، پرنده‌ها و گیاهان درحال نماز هستند:

   «يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ؛1

   آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمين است‏ خدایی را كه پادشاه پاك ارجمند فرزانه است تسبيح می‌گويند.» امّا گوش آدمی قادر به درک و شنیدن این نغمات و این تسبیح پرندگان و جانوران نیست، چون همه در حال طواف هستند:

   طفیل هستی عشق اند آدمی و پری/ ارادتی بنما تا سعادتی ببری

   تمام دستگاه هستی در حال عرض ارادت به آن نقطة مرکزی هستند تا گره‌های تو در تویی که هرکدام ساحت مرتبه‌ای از خلقت را نشان می‌دهند، دایره‌ای نمایشگر ساحت نباتات است، دایره‌ای نمایشگر ساحت جمادات است، دایره‌ای ساحت حیوانی را نشان می‌دهد، همچنین تا برسد به ساحت انسان کامل تا برسد به ساحت آن نقطة واحد، احد است و فرد است و صمد است. همه در حال طواف هستند، همه در حال سجده‌اند.

   مراتب حیات هم در نگاه انسان سنّتی شرقی، مسلمانان جمادات در مرحلة نازلی قرار دارند و رو به ساحت نباتات سجده می‌آورند و نباتات ساحت افضلی نسبت به جمادات دارند، امّا ساحتشان نسبت به حیوانات، جمادات افضل نیست، پایین‌تر است؛ لذا ساکن عالم نباتی، سجده کننده است بر عالم حیوانی که کامل‌تر است. به همین ترتیب ساکن عالم حیوانی سجده کننده به ساحت عالم انسانی هستند و انسان‌ها سجده کننده بر انسان کامل و انسان کامل، سجده کننده بر ساحت ربّ الارباب، خداوند خالق آسمان‌ها و زمین‌ها. این معنا و این مسیری که عرض کردم روی قالی می‌بینید، روی دیوارها می‌بینید، روی معماری می‌بینید، روی عبادتگاه‌ها می‌بینید، در واقع نمایشگاه‌هایی از حوزة فرهنگی و عیناً عناصری تمدّنی مسلمانان می‌توانید مشاهده کنید.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
3. •

   استفاده از رنگ‌ها و فرم‌ها در معماری اسلامی بی‌نسبت با همة آنچه که عرض کردم نیست، از ویژگی‌های معماری مساجد استفاده از رنگ‌ها، و فرم‌هایی است که در طول زمان خودشان را حفاظت کردند، مساجد و ابنیه‌های مذهبی، از جایگاه رفیعی برخوردار بودند و هستند، معماران در ساخت و پرداختشان از ظرافت، دقّت و همّت بیشتری به کار می‌برده‌اند. رنگ سفید و رنگ لاجوردی، رنگ فیروزه‌ای و رنگ آبی رنگ غالب این ابنیه است و هر کدام از رنگ‌ها نیز نمادی هستند. رنگ سفید نماد وجود مطلق است که طریق از نور به دست می‌آید، رنگ لاجوردی نشان آرامش و پاکی که در طرّاحی داخل مساجد، وسعت آسمان‌ها را جلوه‌گر می‌کند، وقتی مؤمنی مؤمنامه می‌خواهد خدا را بخواند، دست به آسمان بلند می‌کند و رنگ آبی آسمان را می‌بنید، لذا وقتی که در مسجد می‌شود، گنبد را برمی‌کشد تا نماد و تصویری از گنبد آسمان باشد، رنگ فیروزه‌ای نمادی از تقدّس و رنگ زرد نمادی از روشنی و نور و بصیرت، رنگ سبز و آبی نشانة امید، آمیزه‌ای

   از علم و ایمان در چشم جلوه‌گر می‌شده است. وقتی مؤمنی و زائری وارد چنین فضایی می‌شود، آرامش را تجربه می‌کند. همین فضاسازی آرامش را به او هدیه می‌کند و همین نوع فضاسازی او را از عالم کثرت ظاهری دنیوی برای لحظاتی دور می‌کند و به عالم نور و روشنایی و عالم وحدت می‌خواند و چون جان آدمی طالب این وحدت است، از لحاظ فطری در این نوع ابنیه، به آن عالم واحد والا به آن عالم معنوی اتّصال پیدا می‌کند و بعد دوباره به حوزة شهری به عالم کثرت، همان کسب و کار و معامله به همان ساحت دنیوی برمی‌گردد. نیرو و انرژی خود را از آن ابنیه می‌گیرد و بعد دوباره به زندگی معمولی برمی‌گردد.

   این مواردی که مطرح شد، تنها سهم کوچکی از ويژگی‌ها و کیفیات معماری و تمدّن و شهرسازی معنوی و گسترده هستند که به این شکل به نمایش در آمده است.

   بی‌دلیل نیست که نور در نزد مسلمانان جلوة خداوند است، حضور پر رنگی در معماری اسلامی پیدا می‌کند، به ویژه در مساجد که خانة خدا است:

   «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» بیان می‌شود، در واقع این جلوه گری‌نور که از طریق آیینه‌کاری و از طریق شیشه های رنگین و شیشه‌های بلند، خودشان را نشان می‌دهند، از همة صعوبت و سختی سنگ کم می‌کند، فضای متافیزیکی نور بر فضای فیزیکی بنا غالب می‌شود، امروز در معماری که متأثّر از معماری یونانی و رومی است که در سراسر «ایران» جاری است، همة صعوبت و سختی سنگ، به نحو آزاردهنده‌ای فضای فیزیکی را غالب می‌کند بر جسم و جان آدمی و مردم بی‌آنکه بخواهند و بدانند هم از فضای ماورایی نورانی فاصله می‌گیرند و هم خستگی را در جسم و جانشان تجربه می‌کنند و بیشتر گمان می‌کنند که کار آنها را خسته کرده است، در حالی‌که چنین نیست، این فضای معماری و شهری است که باعث خستگی آنها می‌شود، چرا که مردم غرق در فیزیک شده‌اند و از فضای ماورایی، غیبی دور می‌کند، از نور دور می‌کند.

   نور یکی از ویژگی‌های معماری اسلامی است که مخصوصاً در مساجد نمایی از حکمت الهی و تجلّی خداوند است که در خانه‌ها و کاشی‌کاری و خانه‌های صیقلی کف و آیینه‌کاری‌های بنا به نحو زیبایی، خودش را نشان می‌دهد‌.

   می‌دانید که از نظر نمادسازی معرفتی و عرفانی جهان اسلام، گنبد یکی از مهم‌ترین عناصر است که در معماری مساجد ما به کار رفته است. به عبارت دیگر در همنوایی با رنگ آبی لاجوردی آسمان، همة حجاب و همة پوشش را به نمایش می‌گذارد.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
4. •

   اجازه بدهید اشاره کنم، در آنچه که از حوزة تمدّنی سخن به میان می‌آید، شهر مهم‌ترین جایگاه را به خود اختصاص داده است، به همین خاطر بزرگان اهل حکمت نیز سر در پی ساختن شهر آرمانی داشته‌اند که از آن به عنوان مدینة فاضله یاد می‌کنند، به همان اندازه‌ای که انسان ناقص در پی انسان کامل است،‌ این انسان ناقص در آرزوی کمال، به شهر آرمانی روی آورده است، مدینة فاضله را گفت‌وگو

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
5. ۱

   1. سورة جمعه(62)، آیة 1.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
6. ۲

   2. سورة بقره(2)، آیة 156.

   بازگشت به متن ↑