منتظران خورشید

دکتر غلامعلی حدّاد عادل

غلامعلي حدّاد عادل، نويسنده، مترجم، معلّم فلسفه در «دانشگاه تهران» و رئيس و عضو پيوستة «فرهنگستان زبان و ادب فارسي». او در نوزدهم ارديبهشت 1324 در «تهران»، در یک خانوادة مذهبي در یکی از مناطق پایین شهر به نام «پای خط»، به‌دنیا آمد. غلامعلی از شش‌سالگي به مدرسه رفت. دبستان را در دو مدرسة «نوشیروان» و «بندار رازی» در خیابان «لرزاده» طی کرد و دورة آموزش متوسطه را نیز در دبيرستان معروف «علوي» سپري كرد و در سال 1342 در رشتة رياضي ديپلم گرفت. در آن سال‌ها، مدرسة علوي از مدارس ممتاز «ايران» و هدفش تربیت نسلی باایمان و دانشمند بود. تحصیل در این مدرسه، به ويژه با وجود دو تن از مؤسّسان و معلّمان آن مدرسه، يعني علی‌اصغر كرباسچيان (معروف به علّامه) و رضا روزبه، در شخصيت و آيندة حدّاد عادل تأثير بسيار داشت. در اين مدرسه بود كه، علاوه بر دروس متداول دبيرستان، با علوم انساني و علوم اسلامي نيز آشنا شد و زبان عربي و انگليسي را نيز به‌خوبي آموخت و اين فراگيري را بعدها نيز ادامه داد. در سال 1342 در دانشگاه تهران در رشتة فيزيك پذيرفته شد و در سال 1345 در همين رشته در «دانشگاه شيراز» در مقطع كارشناسي ارشد (فوق ليسانس) ادامة تحصيل داد و همزمان برای تدریس در همان رشته به استخدام دانشگاه شیراز در آمد. امّا، به سبب علاقة خاصّی که به علوم انساني به‌طور كلّي داشت و نيازي كه در آن برهه از زمان به اين علوم احساس مي‌كرد، مسیر و هدف خود را تغییر داد و پس از آنکه به دلایل سیاسی از دانشگاه اخراج شد و به تهران آمد، در سال 1348 دانشجوی رشتة علوم اجتماعی در دانشگاه تهران شد و یک سالی نیز در آن رشته تحصیل کرد، امّا در نهایت تصميم گرفت تا در رشتة فلسفه ادامة تحصيل دهد. در سال 1349 در رشتة فلسفة دانشگاه تهران در مقطع كارشناسي ارشد پذيرفته شد و در سال 1351 از اين مقطع فارغ‌التحصيل شد.

حدّاد عادل بين سال‌هاي 1345 تا 1350، علاوه بر تحصيل، به معلّمي در دو دانشگاه شیراز و «دانشگاه ملّي» (شهيد بهشتي فعلي) در رشتة فيزيك اشتغال داشت و دکتری خود را در رشتة فلسفه از دانشگاه تهران گرفت. او دروس دورة دکتری را در سال 1353 به‌پايان برد، امّا از رساله‌اش با عنوان «نظر کانت دربارة مابعدالطّبیعه» با ترجمة کتاب معروف «تمهیدات ایمانوئل کانت» در سال 1364

دفاع کرد.

در شهریور 1350 به علّت فعّاليت‌هاي سياسي عليه حكومت پهلوي، همراه با برادرش مجید (که در دوران دفاع مقدّس به شهادت رسید) زنداني شد و مدّتي در «زندان قزل‌قلعه» بود. بعد از آزادي از زندان نيز از تدريس رسمی منع شد و ناچار در مؤسّسة «انتشارات فرانكلين» در تهران به‌ ترجمه و ویراستاری پرداخت. حدّاد عادل بين سال‌هاي 1351 تا 1357 در «دانشگاه صنعتي شريف» به تدريس فلسفه، تاريخ علم و تاريخ فلسفه اشتغال داشت. وی در سال‌ 1350 ازدواج کرد که حاصل این ازدواج چهار فرزند است.

با پيروزي انقلاب اسلامی در سال 1357، فعّاليت‌هاي سياسي و اجتماعي او بيشتر شد و به مسئوليت‌هاي حكومتي نيز منتهي شد. نخستين مسئوليت او در «وزارت ارشاد» (معاونت وزير وقت) در سال‌هاي 1357 و 1358 و پس از آن در «صدا و سيما» (عضويت در شوراي سياست‌گذاري) در سال‌هاي 1358 و 1359 بود. حدّاد عادل، از سال 1359 تا 1372، به مدّت سیزده سال در «سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش» فعّالیت کرد که دو سال اوّل مشاور وزیر و یازده سال بعد معاون پژوهشی و رئیس آن سازمان بود. در این سال‌ها وی در تغییر و اصلاح بسیاری از برنامه‌های آموزشی و درسی و تألیف و اصلاح بسیاری از کتاب‌های درسی مدارس نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.

از دیگر مسئوليت‌هاي سياسي و اجتماعي او بايد به نمايندگي مردم تهران در «مجلس شوراي اسلامي» (چهار دوره، از 1379 تا 1395)، عضويت در «مجمع تشخيص مصلحت نظام» (از 1380 تا کنون) و مشاورت عالی رهبری (از 1387 تاکنون) اشاره كرد. وي در دورة هفتم مجلس (1383-1387)، ریاست مجلس شورای اسلامی را برعهده داشت.

حدّاد عادل را در ايران بيشتر شخصيتي ادبي و فرهنگي مي‌دانند. وي چه قبل از انقلاب و در جواني و چه پس از انقلاب و در سنين بالاتر، با بزرگان فلسفة دانشگاهي و استادان زبان و ادب فارسي مأنوس و همراه و همكار بوده است. وی، در کتاب خود با عنوان «با احترام»، یاد برخی از این بزرگان را با اهدای مقاله بدان‌ها عزیز داشته است. حدّاد عادل، بعد از دکتری، یعنی از سال 1364، عضو هیئت علمی گروه فلسفة «دانشکدة ادبیات و علوم انسانی» دانشگاه تهران شد و تا مهر ماه سال 1397 در همین گروه دروس مختلف فلسفه را تدریس کرده است.

تخصّص اصلی حدّاد عادل فلسفة کانت است. او، در جواني، محضر استاداني چون يحيي مهدوي، سيّدحسين نصر، مرتضي مطهّري، منوچهر بزرگمهر، سیّداحمد فردید، ابوالحسن جلیلی، ابوالحسن شعرانی، جواد مصلح و ديگران را درك كرد و بعدها با بسیاری از آنان همكار شد. در میان استادان فلسفة اسلامی، وی اندیشه و بینش شهید مرتضی مطهّری را بیش از دیگر استادان می‌پسندید و از محضر آن استاد در درس‌های شرح منظومه (معروف به شرح منزل) و درس فلسفة شفا بهره‌های فراوان برد و از اندیشه‌های دینی و اجتماعی وی تأثیر بسیار پذیرفت.

با تأسيس فرهنگستان زبان و ادب فارسي، در سال 1369، به عضويت پيوستة اين نهاد انتخاب شد و از سال 1374 تا 1384 و نيز از 1387 تا كنون رئيس فرهنگستان بوده است. او، از این مدّت، نزدیک به بیست سال مدیریت «گروه واژه‌گزینی فرهنگستان» را نیز برعهده داشته است. از دیگر فعّالیت‌های علمی و فرهنگی حدّاد عادل باید به راه‌اندازی مسابقات علمی المپیاد در ایران، مدیریت عامل «بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی» و نظارت بر انتشار «دانشنامة جهان اسلام» (از 1374 تاکنون)، همکاری در تأسیس «مرکز نشر دانشگاهی» و عضویت در شورای آن مرکز (از 1359 تاکنون)، تدریس درس کلام جدید در «حوزة علمیة قم» (از 1369 تا 1373) و تأسیس «بنیاد سعدی» (سازمان اصلی آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان در جهان، از 1390 تاکنون) اشاره کرد.

در خانوادة حدّاد عادل همه معلّم هستند. وی در سال‌های 1371 و 1372 دبیرستان‌های پسرانه و دخترانة «فرهنگ»، ویژة علوم انسانی، را به منظور احیای این رشته در سطح کشور و در دانشگاه‌ها در تهران تأسیس کرد. این مدرسه زیر نظر او و با مدیریت فرزندش، فریدالدّین، فعّالیت می‌کند.

همسر حدّاد عادل، طیّبه مهروزاده، نیز که استاد فلسفة تربیتی در «دانشگاه الزهرا» است مدیریت دبیرستان دخترانة فرهنگ را برعهده دارد. حدّاد عادل سه دختر به نام‌های آزاده و زهرا و بنت‌الهدی دارد که آنها نیز در کار تعلیم و تربیت فعّال هستند.

از جوایز و افتخارات وی باید به این موارد اشاره کرد:

ـ جایزة کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای ترجمة کتاب تمهیدات (1368)؛

ـ کسب نشان درجة دوم تعلیم و تربیت (1374)؛

ـ دكتری افتخاری از «دانشگاه اسلامی عليگر هندوستان» (1383)؛

ـ دكتری افتخاری از «دانشگاه دولتی باكو»، «جمهوری آذربايجان» (1386)؛

ـ چهرة ماندگار در رشتة فلسفه (1387)؛

ـ پژوهشگر برجستة جهان اسلام از طرف مؤسّسة «ایرسیکا» (1387)؛

ـ خادم برگزیدة «قرآن کریم» (1391).

حدّاد عادل به اقتضای فعّالیت‌های سیاسی و رسمی خود به بیش از چهل کشور جهان سفر کرده است. او به زبان‌های عربی و انگلیسی مسلّط است و با زبان «فرانسه» نیز آشنایی دارد.

حدّاد عادل در نگارش و ترجمة کتاب و مقاله قلمی شیوا و توانا دارد. او، با آنکه بخش مهمّی از عمر خود را صرف فعّالیت‌های اجرایی و مدیریتی و سیاسی کرده و کار معلّمی را هم هرگز رها نکرده است، تاکنون بیش از پانزده (24) کتاب و چهارصد و پنجاه مقاله در کارنامة خود دارد. وی، در سال‌های مختلف، شانزده جلد كتاب درسی مدارس در علوم اجتماعی، زبان و ادبيات فارسی، و تاريخ نیز تألیف کرده است. برخی از آثار حدّاد عادل به زبان‌های دیگر (انگلیسی و عربی و ترکی و روسی و اردو) ترجمه شده‌اند. از کتاب‌های او می‌توان به اینها اشاره کرد:

ـ «فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی» (1359، با ده‌ها بار تجدید چاپ)،

ـ «درس‌هایی از قرآن» (1384، با بارها تجدید چاپ)»؛

ـ «آسیب‌شناسی تربیت دینی» (1383، با سه بار تجدید چاپ)،

ـ «با احترام» (مجموعة سی‌وسه مقالة اهداشده به استادان در حوزه‌های زبان و ادب و فلسفه و تاریخ و ...، 1388، با تجدید چاپ در سال 1390)؛

ـ «مقالات کانتی» (چهارده مقاله دربارة فلسفة کانت، 1392، با تجدید چاپ در سال 1394)؛

ـ «احوال دل گداخته» (گزیدة نامه‌های مولوی جلال‌الدّین، 1392، ویراست دوم در سال 1394)؛

ـ «محض اطّلاع» (تحلیل محتوای جلد هفتم یادداشت‌های اسدالله علم، 1393، با سه بار تجدید چاپ)؛

ـ «ترجمة قرآن کریم» (1390 با بارها تجدید چاپ)؛

ـ ترجمة تمهیدات کانت (1367، با بارها تجدید چاپ)؛

ـ «ترجمة نظریة معرفت در فلسفة کانت از یوستوس هارتناک» (1376، با بارها تجدید چاپ)؛

ـ دفتر شعری با عنوان «هنوز هم...» (1394، با تجدید چاپ در سال 1395)؛

1.

2

خرّم آن روز که بر ما گذری خواهی کرد...

3

آسمان ابری‌ ست، آیا ماه پیدا می‌شود؟

ماه پنهان است، آیا گاه پیدا می‌شود؟

آسمان تاریک و ره باریک و مقصد ناپدید

زیر نور ماه آیا راه پیدا می‌شود؟

ماه بازی می‌کند با خاکیان از پشت ابر

گاه پنهان می‌شود، ناگاه پیدا می‌شود

ماه پنهان است، امّا از برای دیدنش

گاه گاهی فرصتی کوتاه پیدا می‌شود

یوسف یعقوب در صحرا اگر گم می‌شود

یک دو روز دیگر اندر چاه پیدا می‌شود

سینه‌ای دارم که در آن، جا برای کینه نیست

در دل آیینه تنها آه پیدا می‌شود

گرچه ناپیداست، امّا دل گواهی می‌دهد

قاصدی با مژده‌‌ای دلخواه پیدا می‌شود

بی‌ خدا بودم در آن عمری که با خود زیستم

هر کجا من گم شود، الله پیدا می‌شود

4

می‌خواهمت چنانکه شب تیره ماه را1

می‌جویمت چنانکه جدامانده راه را

می‌نوشمت چنانکه سیه‌مست باده را

می‌خوانمت چنانکه ستم‌دیده آه را

دل می‌ربایی از من بیدل به دلبری

آن سان که کهربا بکشد پرّ کاه را

در چهرة تو جلوة مهتاب دیده‌ام

در خندة تو روشنی صبحگاه را

ای جان و دل که از دل و جان می‌پرستمت

بگذار بنده‌ای بپرستد اله را

گفتی تو کیستی سر راه ایستاده‌ای؟:

طفلی که خوب می‌نگرد پادشاه را

گر عشق نزد عقل گناه است باک نیست

برعهده گیرم از سر عقل این گناه را

گر سایة تو بر سرم افتد نمی‌کنم

با عالمی معامله این سرپناه را

اینک من آن کبوتر گم‌کرده آشیان

آورده بال خسته و حال تباه را

آیا رواست از پس یک عمر انتظار

از من دریغ داری حتی نگاه را؟!

پی‌نوشت: